Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Информатика. 3

1)Информатика – ЭЕМ арқылы информа-цияны жинау, сақтау, түрлендіру, тасы-малдау және оны пайдалану заңдылық-тары мен тәсілдерін зерттейтін ғылыми пән.

Информатика (кең мағынада) – бұл адам–машиналық жүйелерде ақпараттық процесстердің ақпараттық қызметтері мен олардың ұйымы туралы ғылым.

2)Информатика пәнінің мақсаты – ақпараттың негізгі түсініктерін, оны алу тәсілдерін, сақтау, өңдеу, беру, сонымен қатар, ақпараттық қоғамдағы ақпарат қорының орнын баяндау.

Негізгі міндеттері:

есептеуіш жүйесінің архитектурасымен танысу
операциялық жүйелер мен желілер туралы түсінік беру;
алгоритмдер мен блок-схемаларды құрастыру дағдыларын үйрену;
компьютерлік графика негіздерімен, желілік қосымшаларды құрастырудың негізгі концеп-цияларымен танысу;
қолданбалы бағдарламалар пакеттерін қолдана білу;

қазіргі ақпараттық технологиялардың мүмкін-діктерін меңгеру.

4)Информатиканың негізгі шикізаты немесе объектісі болып ақпарат табылады.

«Ақпарат» сөзі латынның informatio сөзінен шыққан, оның мәні «мәліметтер, таныстыру, түсініктеме» деген мағына-ларды береді.

Ақпарат ғылыми категория ретінде – бұл көптеген ғылыми пәндердің, атап айтқанда, философияның, информатика-ның, физиканың, биологияның және т.б. пәндердің оқыту аймағы (облысы) болып табылады.

«Ақпарат» түсінігіне жеткілікті түрде көптеген әр түрлі анықтамалар бар, бірақ олардың ешқайсысы негізгі анықтама ретінде қабылдана алмайды, себебі олардың бар-лығы ақпараттың тек жеке қасиеттерін ғана бейнелейді, олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:

дуализм – ақпараттың екілік қасиетін сипаттайтын ақпараттың қасиеті. Бір жағынан қарағанда, ол объективті болып келеді, себебі онымен қабылданатын объектіге ол тәуелді болып келмейді, басқа жақтан қарағанда, ол субъективті болып келеді, өйткені ол субъек-тілермен әр түрліше баяндата алады;
сенімділік – белгілі бір нақтылықпен нақты объектіге сәйкес ақпарат деңгейін сипаттайтын ақпараттың қасиеті;
адекваттылық – ақпарат арқылы құрылатын нақты объект, процесс немесе құбылыс және т.б. образ-дарына сәйкестікті орнататын ақпараттың қасиеті.
«Ақпарат» түсінігімен «ақпараттық процесс» және «ақпараттық жүйе» деген түсініктер тығыз байланысты болып келеді.
Бұл жағдайда ақпараттық процесс ұғымын ақпаратпен орындалатын әрекеттер тізбектілігі деп түсіну керек. Мұндай әрекеттерге ақпаратты таңдау (қабылдау), түрлендіру, жіберу, өңдеу, сақтау және іздеу әрекеттерін жатқызуға болады.

Ақпаратты таңдау - объект, процесс немесе құбылыс туралы ақпаратты алу және талдаумен байланысты болып келеді.

Ақпаратты түрлендіру - өзіне қалыптандырумен (белгілі бір қалыпқа келтіру), аналогты-сандық түрлендірумен, кодтаумен және т.б. байланысты амалдарды қосады.

Ақпаратты жіберу – ақпараттық процесстің маңызды құрамдас бөлігі, оның нәтижесінде ақпаратты жіберу көзінен ақпаратты қабылдау көзіне ақпараттың тасымалдануы жүреді.
Ақпаратты өңдеу де - ақпараттық процесстің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ақпаратты өңдеу ұғымын белгілі бір заңдар (математика, логика, физика және т.б.) мен бейресми ережелер (тәжірибе, түйсік және т.б.) бойынша ақпаратпен жүргізілетін әрекеттері ретінде түсінуге болады.

Ақпаратты сақтау процесі - ақпаратты кейіннен іздеу, алу және қолдану мақсатында ақпаратты белгілі бір материалдық тасымалдағышта жазумен байланысты болады

Қорытындылай келе, ақпараттық процесс туралы айтатын болсақ, мынаны ерекшелеп кеткен жөн: ақпараттық процесс – бұл ақпаратпен орындалатын әрекеттердің қарапайым тізбектілігі емес, керісінше, олардың күрделі өзара байланысы, өзара әсерлесуі және дамуы. Әрбір әрекетте (ақпараттық процесстің құрамдас бөлігі) басқа құрамдас бөліктердің белгілерін табуға болады: таңдауда – түрлендіруді, сақтауда – жіберуді, жіберуде – өңдеуді және т.б

Ақпараттық процестер ақпараттық деп атала-тын арнайы жүйелерде орындалады, бұл жағдайда жүйе ұғымын жалпы жағдайда объек-тілер мен олардың арасындағы қатынастардың біртұтас болып өмір сүретін жиынтығы ретінде түсінуге болады.

Ақпараттық жүйені де әр түрлі белгілері бойынша жіктеуге болады:

қолдану аясы бойынша;
ақпараттық процесстерді ұйымдастыруы;
территориялық белгілері бойынша;
ақпараттық процесстерді автоматтандыру деңгейі бойынша және т.б.

Мысалы, қолдану аясы бойынша ақпараттық жүйелерді административтік, экономикалық, өндірістік, медициналық және т.б. бөлуге бо

Экономикалық ақпарат – бұл экономикалық процестерді басқару функцияларын жүзеге асыру кезінде қолданылатын ақпарат, яғни материалдық құндылықтарды өндіру, үлестіру, алмастыру және тұтыну процесстерін бейнелейтін және оларға қызмет көрсететін ақпарат.

ЭЕМ құрылымдық схемасы. ДЭЕМ негізгі құрылғыларына сипаттама

Компью́тер (ағылшынша: computer — «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) — есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина. Компьютер дәуірінің бастапқы кезеңдерінде компьютердің негізгі қызметі — есептеу деп саналатын. Қазіргі кезде олардың негізгі қызметі — басқару болып табылады

Қазіргі нарықтық кезеңде дербес компьютер-лердің ондаған, тіпті жүздеген модельдері кездеседі. Бірақ осы модельдердің барлығы дерлік негізгі деп есептелетін төмендегідей 4 құрылғыдан тұрады:

жүйелік блок
дисплей
пернетақта
тышқан

Компьютермен жұмыс жасау үшін кем деген-де осы төрт құрылғының болуы қажет, бұларды дербес компьютердің базалық құрамы деп те атайды.

Жүйелік блок - дербес компьютердің ең негізгі құрылғысы. Жүйелік блоктың ішінде жүйелік тақша (аналық плата), процессор, оперативті жад, қатқыл диск, қоректендіру блогы, видеокарта секілді көптеген маңызды құрылғылар орналаса-ды. Жүйелік блоктың алдыңғы панелінде қосу (Power) және қайта жүктеу (Reset) батырмасы, компакт-диск пен дискетаны оқитын дискжетек-тер және қызыл-жасыл жарық индикаторлары орналасады. Жүйелік блоктың артқы жағында негізгі (монитор, пернетақта, тышқан) және қосымша құрылғыларды (принтер, модем, сканер, микрофон) қосатын порттар мен кірістік құрылғы-лар орналасқан.

Дисплей – компьютердің экранына ақпаратты шығаратын құрылғы. Сыртқы пішіні бойынша дисп-лей кәдімгі түрлі түсті теледидарға ұқсайды, сондық-тан оны жиі телевизиялық техникадағыдай монитор деп те атайды.

Монитордың экранындағы кез келген көрініс (кескін) түрлі түсті нүктелердің жиынтынан тұрады. Мұндай нүктелерді әдетте пиксельдер деп атайды. Түрлі түсті монитордың экранындағы әр пиксель қызыл, жасыл немесе көк түстердің бірімен боялған ұсағырақ үш нүктелерден тұрады. Тік және көлденең жолда орналасқан пиксельдер саны монитордың ажырату қабілетін көрсетеді. Дисплейдің экранына орналасқан пиксельдер саны көп болған сайын, оның ажырату қабілеті де жоғары, сәйкесінше монитордың көрсету сапасы да жоғары болады.

Пернетақта – компьютердің жұмы-сын басқара отырып, қажетті ақпаратты енгізу үшін қолданылатын құрылғы. Ол әріптің және цифр пернелерінің көмегі-мен компьютерге кез келген ақпаратты енгізуге мүмкіндік береді. Қазіргі компьютерлердің пернетақтасында 101 немесе 105 перне, ал оң жақ жоғарғы бұрышында жұмыс режимі туралы ақпарат беріп отыратын 3 жарық индикаторы орналасады.

Пернетақтадағы пернелер бірнеше блокқа бөлінеді:

символдық пернелер – пернетақтаның негізгі бөлігі болып табылады. Бұл пернелердің көмегімен кез келген алфавитті-цифрлық ақпаратты енгізуге болады. Пернетақтаның бұл бөлігі латын, орыс, қазақ әріптері, цифрлар, тыныс белгілері және басқа да символдары бар пернелерден тұрады;
функционалдық пернелер, бұлар символдық пернелердің үстіндегі жолда орналасқан. Олар латынның F (F1,F2,…,F12) әрпімен белгілеген. Функцио-нал пернелер компьютердің күрделі операцияларын тез орындауға мүмкіндік береді (құжатты сақтау, бетті жаңарту, анықтама шақырту, т.б.). Әр түрлі жағдайларда (әр түрлі программалармен жұмыс істегенде) олар әр түрлі міндеттер атқарады.
нұсқаушы немесе курсорды экранда басқару пернелері. Курсор дегеніміз экранда (сызықша түрінде) жыпылықтап тұратын символ. Ол символдық пернені басқанда, символ пайда болатын орынды көрсетеді.
цифрлық пернелер немесе қосымша пернетақта – пернетақтаның оң жағында орналасқан. Бұлардың көмегімен сандық ақпараттарды компьютерге енгізуге, сондай-ақ курсордың экранда қозғалуын басқаруға болады. <Num Lock> пернесі пернетақтаның оң жақ қосымша бөлігінің жұмыс режимін ауыстырып қосады.
Тышқан – «графикалық» басқару құрылғысы. Тышқанды кілемшенің үстімен жылжытқанда, экрандағы тышқанның нұсқағышы да сонымен қатар қозғалып, қажетті объектілерді таңдауға мүмкіндік береді. Тышқан-ның екі (немесе үш) батырмасының бірін баса отырып объектілермен көптеген операцияларды орындауға болады.

Компьютерге сырттай қосылатын құрылғы-ларды сыртқы құрылғылар деп атайды. Бұл құрылғылар әдетте компьютерге ақпаратты енгізу немесе шығару үшін қолданылады. Солардың кейбіреулерін атап өтсек:

принтер
сканер
модем

Принтер - ақпаратты қағазға басып шығаратын құрылғы. Принтердің бірнеше түрі: матрицалық, сия бүріккіш, лазерлік, сублимационалдық, жарық диодты (LED) принтерлер бар.

Сканер – қағазға жазылған мәліметтің кез келген түрін оптикалық негізге сүйене отырып компьютерге жылдам енгізе алатын құрылғы

ТАҚЫРЫП 3. ДИСКРЕТТІК МАТЕМАТИКА НЕГІЗДЕРІ\

Жоспар (1 сағат)

Функциялар, қатынастар, жиынтықтар
Логика негіздері
Графтар мен ағаштар

7)Жиынды құрайтын объекті-лердің әрқайсысын оның элементі деп атайды. Сонымен, белгілі бір ортақ қасиетпен біріктірілген қандай болмасын объектілер жинағын математикада жиын деп түсінеді.

«а объектісі А жиынының элементі», «а объектісі А жиынына тиісті» деген сөйлемдердің екеуі де бір ойды білдіреді, қысқаша түрінде жазылады. Мұндағы белгісі тиісті сөзін алмастырады. Егер а объектісі А жиынына тиісті болмаса, онда түрінде жазылады.

Элементтері сандар болатын жиындарды сандық жиындар дейміз.

Сандық жиындардың мысалдары:

N – барлық натурал сандар жиыны;
Z – барлық бүтін сандар жиыны;
Q – барлық рационал сандар жиыны;

R – барлық нақты сандар жиыны

Егер А және В жиындарының элементтері бірдей болса, онда олар тең жиындар деп аталады және ол

А=В түрінде жазылады.

Мысалы:

A={3,4,5,6,7}, B={7,5,6,3,4}

Егер жиын а, b, с элементтерінен тұрса, онда {а,b,с}
деп жазылады.
Барлық натурал сандар жиыны N әрпі арқылы белгіленіп, былай жазылады:

N={1, 2, 3, 4, ...}

Анықтама: X, У жиындарының арасындағы сәйкестік деп жиындар үштігін айтады.

X жиыны,
У жиыны,
сол жиындардың декарттық көбейтіндісі.
X • У деп білеміз.

X жиыны - сәйкестіктің шығу жиыны.

У жиыны - сәйкестіктің келу жиыны.

X • У — сәйкестіктің графигі.

Суретте Х={а,b,c,d,е} және Ү={1,2,3,4,5,6} жиындарының арасын-дағы қайсыбір R сәйкестіктің графы берілген. Бұл жерде X және Ү жиын-дарының арасындағы R сәйкестілігінің ерекшелігі сонда, X жиынының әрбір х элементіне Ү жиынының у элементі сәйкес келмейді, бірақ сәйкес келе қалған жағдайда ол у элементі тек біреу ғана болады. Мысалы,

аR1 , bR1, cR3 болатындығы белгілі.

Берілген R сәйкестілігінің шығу X жиынынан келу Ү жиынында сәйкес элементтері бар болатын элементтерінен тұратын ішкі А жиынын бөлеміз. Сонда

А={а, b, с) болатындығын көреміз. Олай болса, бұл жағдайда әрбір элементіне Ү жиынынан тек бір ғана у элементі сәйкес келеді

X және Ү жиындарының арасындағы сәйкестілікті функциялық сәйкестік немесе функция деп атайды.

Егер А жиынының ( ) әрбір х элементіне ( ) Ү жиынының тек қана бір у элементі сәйкес келетін болса, онда X және Ү жиындарының арасындагы сәйкестілікті функция деп атайды. А жиыны осы функцияның анықталу облысы деп аталады.

Функциялық сәйкестікті f,q,h және басқа әріптермен белгілеу қабылданған.

Анықталу облысы А жиыны ( ), ал X шығу жиыны, Ү келу жиыны болатын f функциясы берілген болсын. Онда элементіне сәйкес элементін f функция-сының мәні деп атайды және оны былай жазады: у = f(х). f функция-сының мәндері болып табылатын барлық жиынын f функция-сының мәндерінің жиыны деп атайды.

Егер графы 1-суретте кескінделген функциялық сәйкестікті f әрпімен белгілесек, онда, мысалы, 3 санын f функциясының х = с болғандағы мәні деп айтуға және оны былай жазуға болады.

3 = f(c)

Қатынас түрлері

Симметриялық

a=b => b=a

Транзитивтік

a=b & b=c => a=c

Рефлексивтік

a = a

Симметриялық қатынас

Егер берілген элемент жұптары мына шартты орындаса aRb => bRa, ендеше математикада мұндай бинарлық қатынасты (R) симметриялық қатынас деп атайды.

Мысалы:

Кез келген эквивалентті қатынас симметриялық қатынас болып есептеледі (кейде транзитивтік және рефлексивтік). Бағдарланбаған графтың төбелерінің қатынасының байланысы да симметриялық.
Ал бағдарланған графтың қатынас тәртіптері мен төбелерінің жолдық қатынасы симметриялық емес.

Транзитивтік қатынас

Егер берілген 3 элементтің кез келгені мына шартқа сәйкес келсе

aRb & bRc => aRc

онда математикада мұндай бинарлық қатынасты (R) транзитивтік қатынас деп атайды.

Транзитивтік емес қатынастың мысалдары (яғни, кейде логикалық ойлар арифметикалық қатынастармен емес, мағыналық қатынастармен байланысады ) :

“Тас, қайшы, қағаз” ойыны: Тас Қайшыдан мықты; Қайшы Қағаздан мықты; бірақ Тас Қағаздан мықты емес

(tRs ^ sRp ≠> tRp)

Мұндағы “мықты” деген сөз нақты мағынаға ие емес, Қағаздың мықтылығы Тасты орап алуында.

Үлкен турнирлерде мынадай жағдайлар болып жатады:

A командасы B командасын,

B командасы С командасын,

ал С командасы А командасын жеңіп жатады.

Мұндай турнирлерде “жеңіс” қатынасы транзитивтік емес

Алгоритм граф-схемасындағы төбелерінің қатынастарының байланысы: егер граф-схемада бір жерінде а төбесінен басталатын тармақтары болса, және жеке екі төбе берілсе – a1, a2, ендеше а1 төбесі а төбесімен, а төбесі а2 төбесімен байланысса да, бірақ а1 және а2 төбелері бір-бірімен байланыспайды, олар не параллель, не альтернативті.
Параллель граф-схемадағы төбелерінің қатынастарының параллельдігі:
егер параллель алгоритмнің бір тармағында а1 төбесі, ал екінші тармағы екі тармақтан және оның біреуі а2 төбесінен, екіншісі а3 төбесінен тұратын болса, онда а2 және а1, а1 және а3 параллель, бірақ а2 және а3 төбелері параллель емес.

Рефлексивтік қатынас

Егер берілген элемент жұптары мына шартты орындаса

aRa

яғни кез келген элемент өз-өзімен R қатынаста болса, ендеше математикада мұндай бинарлық қатынасты (R) рефлексивтік қатынас деп атайды.

Рефлексивтік қатынастың қасиеттері:

матрицамен берілген қатынастардың барлық элементтері 1-ге тең болады;
графпен берілген қатынастардың әрбір элементінің доғалары болады

Егер шарт ешбір элемент үшін орындалмаса, онда мұндай қатынасты R антирефлексивтік қатынас дейді.

Антирефлексивтік қатынастың қасиеттері:

матрицамен берілген қатынастардың барлық элементтері 0-ге тең болады;
графпен берілген қатынастардың әрбір элементінің доғалары болмайды.

Рефлексивтік қатынастың мысалдары:

Эквиваленттің қатынасы:
теңділік қатынасы = ;
модульдері бойынша салыстыру қатынасы;
тік және жазық параллельдік қатынасы;
геометриялық фигуралар түріндегі қатынасы.
Катаң (қатал) емес тәртіптің қатынасы:
қатаң емес теңсіздіктің қатынасы ≤ ;
қатаң емес көпмүшеліктің қатынасы;
бөліндінің қатынасы.
Антирефлексивтік қатынастың мысалдары:
Теңсіздіктің қатынасы ≠ ;
қатаң теңсіздіктің қатынасы < ;
қатаң көпмүшеліктің қатынасы;
бөліндінің қатынасы.
геометриядағы тік векторлардың қатынасы.

Компьютерде сақталатын ақпараттардың барлық түрлері үшін деректер деген ұғым қолданылады.

Компьютерде деректерді ұсыну

Ақпарат түрлері:

Сандық (сандар)
Текстік (әріптер, сөздер, символдар)
Графикалық (суреттер, сызбалар)
Дыбыстық (дыбыс, сөз,әуен)
Бейнелік (мультфильмдер,бейнефильмдер)

Құжаттарды, бағдарлама мәтіндерін компьютерге енгізген кезде ондағы символ-дар (әріптер, цифрлар, белгілер) сегіз ноль және бірліктерден тұратын белгілі бір комби-нациялар арқылы кодталады және керісін-ше, адам оқу үшін (мониторға, принтерге) шығарғанда символдың коды бойынша бейне құралады.

Мәтіндік ақпаратты екілік кодқа өткізгенде әр бір символға белгілі бір нольдер мен бір-ліктерден тұратын сәйкестік тағайын

ЭЕМ-де ақпаратты бейнелеу сұрақтарының екі негізгі аспектісі бар: қолданылатын базалық санау жүйесі немесе сандық және алфавитті-цифрлық ақпаратты бейнелеу.

Санау жүйесі деп қандайда бір цифр деп аталатын символдар алфавитінің көмегімен кез келген санды бейнелеу тәсілін айтады.

Санау жүйесі – бұл сандардың аталу және жазылу тәсілдерінің жиынтығы.

Позициялық емес санау жүйесінде цифрдың мағынасы оның тұрған орнына (позициясына) тәуелсіз болады. Мысалы, Рим цифрлары IX (9), XII (12), ХХХ (30).
Позициялық санау жүйесінде цифрдың мағынасы оның тізбектегі орнына (позиция-сына) тәуелді болады.

Мысалы, 353 санында 3 – жүздікті, 5 – ондықты,

3 – бірлікті білдіреді.

Базис – белгілердің тізбектік жиынтығы (алфавиті).

Негіз – қолданылатын цифрлардың саны немесе санау жүйесіне енетін базистер

ЭЕМ-де негізі ондық емес позициялық санау жүйесі қолданылады: екілік, сегіздік, он алтылық.
ЭЕМ-нің аппараттық негізін тек екі күйде бола алатын екі позициялық элемент құрайды; біреуі 0 арқылы ал екіншісі 1 арқылы белгіленеді. Сондықтан ЭЕМ-де негізінен қолданылатын санау жүйесі – екілік санау жүйесі болады.
ЭЕМ-де ақпаратты қысқаша түрде жазу үшін сегіздік санау жүйесі көмекші құрал ретінде қолданылады. Сегіздік санау жүйесінде бір цифрды жазу үшін үш екілік разряд (триада) қолданылады.
Он алтылық санау жүйесінде санды бейнелеу үшін он алты цифр қолданы-лады. Бұл жүйенің алғашқы он цифры 0-ден бастап 9-ға дейінгі цифрлармен, ал одан жоғарғы латын әріптері арқылы жазылады. 10-A, 11-B, 12-C, 13-D, 14-E, 15-F. Он алтылық санау жүйесі ақпарат-ты қысқа түрде жазу үшін қолданылады. Бұл жүйеде бір цифрды бейнелеу үшін 4 екілік разряд (тетрада) қолданылады.

Компьютердің логикалық элементтері

Логика – бұл адамның ойлауының түрлері мен заңдары туралы, оның ішінде дәлелдеуге болатын пікірдің заңдылықтары туралы ғылым.
Логика алгебрасы алғаш рет XIX ғасырдың ортасында ағылшын математигі Джордж Бульдің еңбектерінде пайда болған.
Табиғи екі түрлі пікірге логикалық екі айнымалы қолданылады:
Логикалық өрнек – логикалық айнымалылардан және логикалық амалдардан тұрады. Олардың мәні 0 мен 1-ге тең.
Пікір – ақиқат және жалған болуы мүмкін қандай да бір пайым-дау. Ақиқат – 1, жалған – 0.

Логикалық амалдар

ЖӘНЕ жалғауының көмегімен бірқұрамдасқа бірігуі конъюнкция (көбейту) деп аталады.

Белгіленуі: & немесе Λ.

Біріктіруші мағынада қолданылған НЕМЕСЕ жалғаушысының көмегімен бірқұрамдасқа екі қарапайым А және В айналымдарының бірі логикалық қосу дезъюнкция (қосу) деп аталады.

Белгіленуі: I немесе ν.

ЕМЕС шылауының көмегімен логикалық инверсия (терістеу) операциясы орындалады.

Белгіленуі: ¬

Машинаның ұйымдастырылуы

Компьютерлер процессорлар, жады және енгізу-шығару құрылғыларынан құралады. Процессор мәлімметтерді өңдеуге арналады. Енгізу құрылғылары ақпараттарды тасушылардан мәліметтерді оқу және оларды жадыға немесе процессорларға тасымалдау үшін арналған. Шығару кұрылғылары өңделген мәліметтерді қайтарумен тығыз байланысты болып келеді. Ал жады мәліметтер мен командалардың сақталуын қамтамасыз етеді.

Есептеу техникасының дамуы орталық процессорлардың жетілдірілуімен бірге жүзеге асады. Процессорлардың жаңа модельдері тек өнімділіктің өте жоғарылығымен ғана емес, сонымен қатар жаңа мүмкіндіктерімен де ерекшелінеді (жаңа регисторлар, архитектурадағы жаңа компьютерлік жинақтар және жаңа өзгертулер).

Бұл суретте компьютердегі информация қозғалысының схемасы көрсетілген,барлық құрылғылардың жұмысын процессор атқарады:

информация ағымы

Басқару сигналдары

Информация мен басқару командаларын енгізетін негізгі құрылғыға пернетақта, тышқан тәрізді тетік және сканер жатады.

Монитор немесе дисплей – ДЭЕМ-ге міндетті түрде қажет шеткері құрылғы, ол компьютердің жедел жадында өнделетін информацияны экранда көру үшін қажет. Ол пернетақтадан енгізілген немесе процессордан шығарылған бұйрықтар, сауалдар және деректерді бейнелеуге арналған.
Монитордың сапасы келесі көрсеткіштер арқылы сипатталады:
- бейне дәлдігі (разрещающая способность) – монитор бетіндегі бейне сапасының деңгейін сипаттайтын көрсеткіш;
- пішіні (формат) – экранға шығарылатын таңбалар санын анықтайтын көрсеткіш. Көлденең орналасқан таңбалар қатары жоқ, ол тік орналасқан қатар баған деп аталады;
- ашықтық (яркость) – бейнелеу кезінде қолданылатын сәуле күшінің деңгейін айқындайтын көрсеткіш;
- түрлілік (цветность) – бейнелегенде қолданылатын бояулардың санын айқындайтын көрсеткіш;
- рең (контрастность) - бейнелеу кезінде қолданыла алатын бояулардың қоюлық деңгейін айқындайтын көрсеткіш;
Экран түстеріне қарай дисплейлер монохромды және түрлі түсті болып, ал экранға шығарылатын информация түрлеріне байланысты символдық және графиктік болып бөлінеді.

Информация жинақтауыштар – кез келген ЭЕМ-нің қажетті бөлігі – оларды көбінесе информацияның сыртқы жинақтауыштары немесе компьютердің сыртқы жады дейді. Олар көлемді информацияны ұзақ уақыт сақтау үшін қажет және ондағы мәліметтер ЭЕМ-нің жұмыс күйіне байланысты болмайды.

Керекті деректердің көптеген көлемі бірнеше рет пайдаланатын болғандықтан оларды сақтайтын орын керек. Магнитті дискілер қазіргі кезде деректер сақтауға арналған құралдардың ең арзаны және ең сенімдісі болып табылады. Сондықтан иілгіш және қатты дискінің құрылғысын әрбір ДК пайдаланушы білген жөн.

Қаты диск орнынан алынбайды, ауа кірмейтіндей жабық корпусқа салынып, жүйелі блокта орналасады. Ол екі жағында мәлімет жазылатын бір кестеге біріктірілген бірнеше дискілерден тұрады. Дискетке қарағанда винчестерге өте көп мәлімет көлемі сияды, сондықтан оны пайдалану өте ыңғайлы.

ЭЕМ-нің жедел жадысы. Оперативті есте сақтау құрылғысы немесе ЭЕМ-нің жедел жадысы ( RAM – Random Access Memory), сондай-ақ тұрақты есте сақтау құрылғысы (HDD – Hard disk Drive) компьютердің ішкі жадысын құрайды, осы екеуімен процессор жұмыс кезінде мәлімет алмасып отырады. Өнделуге тиісті кез-келген мәлімет алдымен компьютердің сыртқы жадынан (магниттік дискілерден) жедел жадына жазылады.
Компьютердің жедел жадында осы мезетте дереу өңделуге тиіс мәліметтер мен програмалар ғана сақталады.Информация керек кезінде магниттік дискіден жедел жадыға көшіріліп, өңделген соң олар қайта сыртқы жадыға жазылып қойылады. Жедел жадта информация тек жұмыс сеансы кезінде сақталып,ондағы мәлімет ЭЕМ сөндірілгенде немесе электр торабында ақау болып, ток өшкен кезде ізсіз жоғалады.Осыған байланысты әрбір адам өзіне ұзақ уақыт керек болатын информацияны жоғалтып алмау үшін оны оқтын-оқтын магниттік дискіге жазып отыруы керек.
Компьютердің жедел жадысы көлемі өскен сайын оның есептеу жылдамдығы да артады.Информация көлемін өлшеуде сегіз биттен (бір мен ноль тізбегі) тұратын байт бірлігі қолданылатыны белгілі.Осы өлшем бірлігі арқылы жедел жадтағы не магниттік дискеттегі сақталатын информация 360кб, 720 кб немесе 1,44 Мб болып жазылуы мүмкін. Мұнда 1 кб (1 килобайт) = 1024 байт, 1 Мб=1024 кб, ал винчестер деп аталып жүрген қатты дискіде 100-10000 Мб(1-4Гигабайт) және одан да көлемді информация жазылып сақталады.
Компьютердің жедел жадынан өзгеше оның тұрақты жадысы бар, ол өзгертілмейтін информацияны сақтайды, ешкім оны өшіріп қайта жаза алмайды, оны тек оқуға болады. Әдетте тұрақты жадтың көлемі шағын 32-64 Кб шамасында. Тұрақты жадта керекті программалар оны шығара-тын заводта жазылады, олар көбінесе компьютерді ток көзіне жалғаған кезде оны тексеріп, іске қосу үшін қажет.
Процессордың өте жылдам істейтін тағы бір шағын көлемді жады бар,оны кэш-жады (Cash) немесе бүркеме жады деп атайды. Ол жедел жад пен процессордың жұмысын жылдамдату үшін аралық дәнекер жады ретінде пайдаланылады.

Енгізу құрылғысы информацияны компьютерге енгізу қызметін атқарады.

Есте сақтау құрылғысы программаларды, мәліметтерді және жұмыс нәтижелерін компьютер жадына сақтауға арналған.

Шығару құрылғысы компьютердің жұмыс нәтижесін адамдарға жеткізу үшін қолданылады.

Жад иерархиясы (Иерархия памяти; memory (storage) hierarchy) — сақтауыш құрылғылардың көпдеңгейлі жүйесі: төменгі деңгейге шапшандығы аз шалғай сақтауыш құрылғылар (магниттік таспалар), орта деңгейге ортақ жад құрылғылары (магниттік дискілер), жоғарғы деңгейге аса шапшаң әрекет ЖАД IN жасайтын сақтауыш құрылғылар және процессордың ішкі регистрлері жатады.

20)Аналық тақша – бұл компьютердің барлық құрамдас бөліктері қосылатын күрделі көп қабатты мөрлік тақша. Аналық тақша мыс өткізгіш жолшықтар

желісімен қапталған, олардың бойымен мәліметтер тақшада құрастырылған

микросхемалар мен компьютердің басқа құрылғылары қосылатын слоттарға

жетткзіледі . Процессор немесе микропроцессор компьютердегі орталық мәліметтер өңдеу құрылғысы болып табылады. Процессор микросхема ретінде ұсынылған

және оперативті жадымен қатар аналық тақшада орналасады.

Процессор бағдарламалар жұмысына қажетті есептеулерді орындайды.

Процессордың жылдамдығы мегагерцпен (МГц) немесе (ГГц) өлшенетін оның ырғақтық жиілігімен анықталады.

Орталық процессор

Әдетте компьютер сипаттамасының басында, орталық процессордың (CPU - central processor unit) типі мен жиілігі, оперативті жады (random access memory, RAM) сипаттамасы беріледі. Компьютердің бұл құрамдас бөліктері – ең бастылары, өйткені олар компьютер жұмысының шапшаңдығын анықтайды.

Компьютердің оперативті жадысы (ОЗУ) немесе Random Access Memory

мәліметтерді қысқа мерзімге сақтау үшін қызмет етеді.

Тұрғылықты диск (тұрғылықты диск жетегі) немесе Hard disk Drive (HDD) – бұл компьютердегі негізгі мәліметтер қоймасы.

Тұрғылықты дискінің сыйымдылығы түрлі компьютерлерде алуан түрлі болады да,

Мегабайтпен және гигабайтпен өлшенеді.

Сызбалық бейімдеуіш

Бейімдеуіштің кескіндерді сақтау үшін ғана пайдаланылатын меншікті оперативті жадысы бар .“Тұрғылықты жері” бойынша бұл жады көпнесе Бейнежады (videoRAM немесе VRAM) деп аталады

Дыбыстауыш компьютерге жоғары сапалы дыбыс тудыруға және оны компьютерге

жазуға мүмкіндік береді.Дыбыстық тақша ұсынатын дыбыспен жұмыс істеудің кеңейтілген мүмкіндіктері компьютерлік ойындарда және басқа қазіргі заманғы

бағдарламаларда талап етіледі.