Каржы кукыгы

ТАҚЫРЫП 1. МЕМЛЕКЕТТІК  ҚАРЖЫ ҚЫЗМЕТІ ҚҰҚЫҚТ ЫҚ РЕТТЕУДІҢ  ОБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ

1.Қаржы түсінігі мен белгілері.

2.Мемлекеттік және жеке  қаржылардың ара қатынасы.

3.ҚР қаржы жүйесі, оның  құрылымы.

Тірек сөздер: қаржы, қаржы  функциялары

Заңгерлерге «қаржы» терминінің нақты мәнін білген жөн, біріншіден, қаржы құқығының қолдану саласын  анықтау үшін, екіншіден құқық  саласынан іпгелес ақшалық қатынастарын құрайтын заттар саласын бөлу үшін қажет. Себебі ақшалық қатынастарды қаржылай-құқықтық реттеу заңдық тұрғыдан бұйрықты, ал әлеуметтік тұрғыдан –  қаталдықпен сипатталады.

Мемлекет бұл реттеу жолымен  мысалы салық төлеушілердің ақшаларын  өздерінің пайдасына түсіреді, жарлық шығарады, қалай ақша жұмсауға және тағы басқалар.

«Қаржы» категориясының үш мәнің көрсетіп айтады.

Кең мағынада «қаржы» түсінігі «ақша» түсінігіне синоним ретінде  көрінеді. Мысалы, біреу, «менде қаржы  жағы нашарлау» десе, бәрінің түсінуі  бойынша ол адам ақшалық қиыншылыққа  ұшыраған. Кейбір экономистер де бұл  түсінікті қолдайды. Сондықтан, мынандай айтылымдарды кездестіруге болады. Олардың  түсінігінше қаржылар азаматтар  қаржылары, заңды тұлға қаржылары, мемлекеттік-аймақтық құрылымдардың  қаржылары және мемлекеттің қаржылары  тұтасымен, яғни еліміздегі айналымдағы  барлық ақшалай көпшілік.

Бірақ «қаржылық құқық» деген  категорияның болуы. «Қаржылар» деген  түсініктен шыққандықтан оны ақшамен  бірдейлеу күмәншілікке әкеліп соғады.

Осының күшімен бір  жақты мағнада «қаржылар» түсінігі барлық мемлекеттің және заңды тұлғалардың  ақшалай құралдарын қамтиды. Ақшалық  қатынастарды қаржылар тобына жатқызу  екі критерийді пайдалануға негізделген:

1)      ақшалық операциялардың субъектілері мемлекет және

заңдылы тұлғалар;

2)      көріну саласы – үлестіру сатысы заңдылы тұлғалар мемлекеттік те, мемлекеттік емес те болғандықтан, ақшалық қорлар – бұларға сәйкес жеке меншік және мемлекеттік, қаржыларды да жеке меншік және мемлекеттік қылып бөлу қалыптасты.

«Жеке меншік қаржысы» категориясы  жеке меншік нысаны бар ақшалармен, ал «мемлекеттік қаржылар» мемлекеттің  меншігіндегі ақшалармен қабысады. Ақырында, арнайы мағнада қаржылар деп

( материалдық мағнада)  тұтас қоғамдық өнімді бөлуде  ақша құралдарының қорында жинақталған  мемлекеттік ақшаларды түсінеміз.

Поль Мари Годме (Франция) торамалдауы бойынша, қаржы құқығының  саласына тек мемлекеттік қаржыларды жатқызады. Ал жеке меншік қаржыларға келсек «бұл мүлік, оған билік жүргізу  тек жеке меншік құқығы нормаларын сәйкес жүргізіледі». Ол санымен қатар  мынаған көңіл аударады: «... ешқашан  мемлекеттік және жеке меншіктік  қаржылардың арасындағы түбегейлі  айырмашылық бар екен ұмытпау керек. Бұл айырмашылық мына фактілерге себепші болған: жеке меншік қаржы жағдайы және жеке меншік қорлардың қозғалысы нарықтық экономика заңдарына байланысты, ал мемлекеттік қаржының жағдайы мен қозғалысы мемлекеттің шешімдерімен және ашық билік іс-әрекеттерімен анықталады».

Оның пікірі бойынша, мемлекеттік  және жеке меншік қаржыларының айырмашылығы келесідей:

1)          мемлекет мәжбүрлі тәртіппен салық салу жүйесінің арқасында өзінің табысын қамтамасыз ете алады. Сонымен қатар мемлекеттің өзіне қатысты мәжбүрлеп орындау жөң. Ал жеке меншік тұлғаларға келсек, онда жағдай басқаша, ол мәжбүрлеп өздерінің табыстарын қамтамасыз ете алмайды, олар өздерінің міндеттемелерін орындауға жағдайы жетпей қалуы мүмкін;

2)          мемлекеттік қаржылар өздерінің қаржыларын иелік ететін жеке меншік еркінен тәуелсіз ақшалай жүйесі мемлекет пен не көп, не аз дәрежеде басқарылады;

3)          жеке меншік қаржылар пайда алуға бағытталған. Мемлекеттік қаржылар, керісінше – жалпы мүдде деп аталатын құралдарды жүргізуге;

4)          мемлекеттік қаржылардың мөлшері жеке тұлғалар иелік ететін жекеменшік қаржылардан гөрі әжәптәуір көп.

Жеке меншік қаржылар  өздеріне келесі басты институттарды енгізеді:

1.      ұйым қаржылары (сауда және сауда емес);

2.      сақтандыру ұйымдарының қаржылары;

3.      Банкілер қаржылары;

4.      мемлекеттік емес арнайы қорлар қаржылары (мысалы: мемлекеттік емес зейнетқорлар қорлары).

Мемлекеттік қаржылар өздеріне келесі басты институттарды енгізеді:

1.      Бюджеттік жүйе;

2.      Бюджеттен тыс мақсатты қорлар;

3.      Мемлекеттік сақтандыру қаржылары. (егер мұндай бұл елде болса);

4.      Мемлекеттік бенкі қаржылары (егер бұндай банкілер болса);

5.      Мемлекеттік кәсіпорын және мекеме, сол сияқты шаруашылық жүйелерінің орталықтарының (мемлекеттік басқару органдарының) қаржылары.

Қаржыларға келесі функциялар тән: бөлгіш және бақылау.

Бөлгіш функцияның қаражаты болып қаржы көмегімен қоғамдық жалпы (валды) өнімнің құнын бөлу және қайта бөлу жүргізу саналады. Нәтижесінде ақшалай құралдар бір  тұлғадан екінші тұлғаға ауысады, бұл  процесс ақшалық қордың қалыптасқанын, немесе тұтынуын білдіреді.

Бақылау функциясының мәні мынада: ақшалық құралдардың сақталуын  және дұрыс жұмсалуын мемлекет жағынан  қадағалауға алуы.

Бірақ нарықтың экономика  жағдайында мемлекеттік қаржы қадағалауы қысқаруды және мемлекеттік қаржылар шеңберінде жүргізілуі керек. Сонымен, мемлекеттік қаржылардың басты  мақсаты мемлекеттің жұмыс істеуіне ақшалай қамтамасыз ету. Ақшалай  жүйены ұйымдастыру мемлекеттің  қызметін қаржылау тобына жатады. Жоғарыда айтылғаннан шығатыны, мемлекеттің  қаржылық қызметі мемлекеттің ақшалық  инфра құрылым жасау бойынша  және оның тиісті жұмыс істеуін қамтамасыз ету бойынша, сол сияқты мемлекеттік ақшалай қорларды қалыптастыру, бөлу және пайдалануды ұйымдастырудағы мемлекеттің, тұтасымен шығу немесе өкілетті органдардың қызметі деп айтамыз

Мемлекеттің қаржы қызметінің мәселелері мынада:

1.                       Қоғамның ақшалай инфрақұрылым құру және олардың біркелкі жұмыс істеуін қамтамасыз ету;

2.                                    Өзінді-өзің қамтамасыз етуге және өз қызметімді жұмыс істету үшін ақшалай құралдарды табу;

3.                                    Қоғамда жүріп жатқан әлеуметтік экономикалық процестерге ақшалық рычак жолымен ықпал жасау.

Бұдан, мемлекеттің басты  мақсаты қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымдарының бірқалыпты жұмыс істеуіне қолайлы жағдайлар жасау.

Қаржы жүйесі  - белгілі қаржылық-экономикалық институттардың жиынтығы.

Қаржы жүйесі мына институттарды  енгізеді:

1)      Бюджеттік система;

2)      Бюджеттен тыс орталықтандырылған және орталық емес, мақсатты қорлар;

3)      Кәсіпорын, ұйымдар, халық шаруашылық салаларын;

4)      Мүлікті және жеке сақтандыру;

5)      Несие (мемлекеттік және банктік).

Қахақстанда мемлекеттік  қаржы жүйесі тұтасымен алғанда  бірлік принципіне негізделген және қаржылық орталықтандыру қиынға түсуде, бірақта белгілі жекеленген қаржылық – экономикалық институттардың эелементтері (мысалы, жергілікті бюджеттердің) іс жүзінде  бар екенін айтқан жөн.

Орталықтандырылған мемлекеттік  қаржылар жалпы мемлекеттік сипаттағы  қажеттілікті қамтамасыз етуге шақырылған және мемлекеттік биліктің орталық  органдарының қарамағындағы ақшалай  құралдарының қорлары болып табылады.

Орталықтандырылмаған қаржылар жеке шаруашылық субъектілердің (мемлекеттік  кәсіпорындар мен мекемелердің ақшалай  қорлары) қарамағында болады.

Жалпы мемлекеттік қаржылар жалпы мемлекеттік маңызы бар  шараларды қаржыландыру үшін тағайындалған (мемлекеттік билік органдарының қызметін республикалық деңгейде, қорғанысты, қауіпсіздікті, құқық қорғау қызметін, төтенше жағдайларды республикалық  деңгейде ұйымдастыру жұмыстарын қаржыландыру).

Жергілікті қаржылар жергілікті маңызды бар шараларды қаржыландыру және мемлекеттік биліктің жергілікті органдарының қарамағында болып, әкімшілік-аймақтың бірлікиердің ақшалай қорларымен көрінеді.

Қаржы қызметінің тәсілдері:

1.                       Мәжбүрлеп және қайтарымсыз ақша құралдарын олардың иелерінен алу (салықтар);

2.                                  Мәжбүрлеп және қайтарымды ақша құралдарын өндіріп алу (мәжбүрлі қарыз);

3.                                  Еркін-қайтарымсыз ақшалық құралдарды жұмылдыру (игілік істеу қызметі);

4.                                  Еркін-қайтарымды ақшалық құралдарды жұмылдыру (еркін қарыз);

5.                                  Мемлекеттік қызмет көрсетулерді іске асыру негізінде ақшалық құралдарды жұмылдыру (мемлекеттік алымдар);

6.                                  Мемлекеттік мүліктерді пайдаланған және өткізгеннен алынған ақшалық құралдарды мемлекет табысына айналдыру;

7.                                  Эмиссия (ақшалық құралдарды шығару).

Ақшалық қорларды бөлу тәсілдері:

1.      Қаржыландыру (қайтарымсыз ақшалық құралдарды беру).

Қаржыландыру түрлері:

Демеу қаржы – меншікті құралдары жетіспейтіндерге мемлекет тарапынан көрсетілетін қаржылық көмек.

Субвенция – жергілікті өкімет орындарына немесе шараушылықтың  жекелеген салаларына белгілі бір  мақсатта берілетін мемлекеттін  жәрдем қаржының түрі.

Сибсидия – мақсатты сипатта  мемлекеттік ақша қорынан (бюджеттен) заңды және жеке тұлғаларға ақша құралдарын бөлу.

2.      Несиелеу (ақшаны қарыз және қарызға ретінде беру, қайтарымды жағдайда несиелеу);

3.      Мемлекеттің өзінің қаржылық міндеттемелерін орындау (мемлекетпен өздерінің ішкі және сыртқы қарыздарын өтеу).

Ақшалық қорларды пайдалануды  ұйымдастыру тәсілдері:

1.                                                   Ақшалық қорлардың міндетін белгілеу (белгілі бір қордың мақсаты мен мәселелерін белгілеу);

2.                                                   Мемлекеттік ақшалық қордан алынған құралдардың пайдаланудың тәртібін белгілеу;

3.                                                   Мемлекеттік кәсіпорынның кірісін бөлудің нормативтерін және тәртібін белгілеу;

4.                                                   Қаржылық нормативтер мен ақшалық құралдардың бөлу шегін белгілеу;

5.                                                   Ақшалық қорларды пайдалануды жоспарлау;

6.                                                   Ақшалық қорларды пайдалануға бақылау (қадағалау) жүргізу. 

Қаржылық қызметтің жүргізілуінің  құқықтық түрлері.

І. Нормативтік сипаттағы  заңдық актілерді шығару;

ІІ. Мемлекет нақтылы қаржылық қатынастарының субъектілерінің тәртібін реттеуге өзіне тән қаржылық-құқықтық актілерді басып шығару. Бұл акт  нақтылы тұлғаларға арналған, бір  жолғы қолданысы бар.

ІІІ. Екі жақты қаржылы-құқықты  актілерді істеу, оның ішінде қаржылық шарт жасау.

ІҮ. Мемлекеттің өзінің құқықтық өкілдігімен нақтылы құқық қатынастарының субъектісі ретінде (мысалы: салық органымен  салық берешек сомасын өндіріп  алу) қаржылық-құқықтық акті арқылы өзінің құқықтығымен және міндеттемелерімен, іске асырады. Сонымен қаржылық-құқықтың актілері-мемлекеттің өз құзыреті шегінде мемлекеттің қаржы қызметінің мемлекеттін органдар қабылданған заңдылық актілері.

Мемлекеттің қаржылық қызметін жүргізу процессінде заңдылықты қамтамасыз ету әдістері:

·         Конституциялық қадағалау;

·         Прокурорлық қадағалау;

·         Қаржылық құқық қатынастарынан пайда болған істерді, соттық қарау;

·         Қаржылық бақылау жүргізу;

·         Кінәлілерді жауапкершілікке тарту;

·         Қаржылық құқық қатынастарының бір жақты мемлекеттік орган билігінің қатысу жолымен заңдылықты бұзуды түзету;

·         Заңсыз іс-әрекеттерге шағым беру. 

Ұсынылған әдебиеттер тізімі

Негізгі әдебиеттер  

1. ҚР Конституциясы. 30.08.1995
2. ҚР Бюджет кодексі.  24.04 2004
3. ҚР салық және басқа да міндетті төлемдер туралы Кодексі. 12.06.2001
4. «ҚР-да банк және банктік қызмет туралы» ҚР-ның Заңы. 31.08.1995
5. «Ұлттық банк туралы» ҚР-ның Заңы. 30.03.1995
6. «Сақтандыру қызметі туралы» ҚР-ның Заңы. 18.12.2000 
7. «Валюталық реттеу туралы» ҚР-ның Заңы. 13.06.2005
8. Худяков А. И. Финансовое право Республики Казахстан. Общая часть. – Алматы: Жеты жаргы, 2001.
9. Худяков А. И. Финансовое право Республики Казахстан. Особенная часть. – Алматы: Норма - К, 2002.
10. Худяков А. И. Основы теории финансового права. – Алматы: Жеты жаргы, 1995.
11. «Аудиторлық қызмет туралы» ҚР-ның Заңы. 20.11.1998
12. «Ақша төлемі мен аударымы туралы» ҚР-ның Заңы. 29.06.1998
13. «Бағалы қағаз рыногы туралы» ҚР-ның Заңы. 02.07.2003
14. «Мемлекеттік және мемлекеттік кепілдік берген қарыз алу мен борыш туралы» ҚР-ның Заңы. 02.08.1999
15. «Республикалық және жергілікті бюджеттердің орындалуын бақылау туралы» ҚР-ның Заңы. 29.01.2002
16. «ҚР-да жергілікті мемлекеттік басқару туралы» ҚР-ның Заңы. 23.01.2001
17. «Инвестициялар туралы» ҚР-ның Заңы. 08.01.2003
18. «Қаржылық ұйымдар мен қаржы рыногын мемлекеттік реттеу мен қадағалау туралы» ҚР-ның Заңы. 04.07.2003
19. «Лицензиялау туралы» ҚР-ның Заңы. 11.01.2007
20. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ҚР-ның Кодексі. 30.01.2001

Қосымша  әдебиеттер  

21. Финансовое право. Учебник / Под. Ред. Химичевой Н. И. – М.: БЕК, 2000.
22. Финансовое право. Учебник / Под. Ред. Горбуновой О. Н. – М.: Юрист, 2000.
23. Бельский К. С. Финансовое право. – М., 1995
24. Карасаева М. В. Финансовое право. Общая часть. – М.: Юрист, 1999.
25. Грачева Е. Ю., Соколова Э. Д. Финансовое право. Учебное пособие. – М.: Новый юрист, 1998
26. Назарбаев Н. Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы 2006 жыл 1 наурыз
27. Найманбаев С. М. Финансовое право. Общая и особеная части.  –Алматы, Данекер, 2004

ТАҚЫРЫП 2. ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАРЖЫ ҚҰҚЫҒЫ ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚ САЛАСЫ РЕТІНДЕ

1.Қаржы құқығының түсінігі, пәні және әдістері

2.ҚР қаржы  құқығы курсының құқықтық жүйесі, қайнар көздері

3.ҚР қаржы құқығының  жүйесі

Тірек сөздер: қаржы құқығы, қаржы құқығының жүйесі, қайнар көздері

Қаржы құқығының объектісі  болып тек мемлекеттік қаржылар көрінетін атаған жөн. Жеке қаржының құрамына кіретін осы қатынастарға сүйене отырып қаржы құқығының пәні болуы мүмкін емес.

Демек, мемлекеттің қаржылық қызметінің процессінде пайда болатын  қатынастар қаржы құқығының пәні бола алады.

Қаржы құқығымен реттелмейтін қаржы қызметінің процессінде пайда  болған қаржы қатынастары туралы айтқанда, бір қатар бұндай қатынастарды тек қателікпен қаржылық және мемлекеттің  қаржы қызметін жүргізу барысында  пайда болушылық ретінде жіктейтінін  ұмытпаған дұрыс. Бұл аталған  қызметтің шегін негізсіз ұлғайтқанның салдарынан болады. Бұндай қатынастарды санына мемлекеттік ақшалық қорларды пайдалануға байланысты тауар-ақшалы бола тура, не қаржылық, не мемлекеттің  қаржылық қызметінің процессінде пайда  болушылық болмайтын қатынастар жатады. Сондықтан, бұл қатынастар бұл  қызметке ешқандай қатысы жоқ, ол тек  кәдімгі шаруашылық (көбінесе кәсіпкерлік) қызметтің өнімі болып табылады. Мемлекеттің қаржы қызметінің процессінде  пайда болушылықты реттеулік  және реттелмеулік қаржы құқығымен  шектеуге кейде заңгерлік құқықтық реттеу тәсілі түрінде критерий енгізеді. Бұндай қатынастардың санына шарттармен орталанған қатынастар жатады. Яғни «Шартты  – демек қаржылық-құқықтық емесе» деген принцип қолданылады. Барлық мемлекеттік қаржылық қатынастар бұл  қатынастарды құқықты реттеу тәсіліне байланыссыз түрде қаржылық құқықтың пәні болатынын атап айтқан дұрыс. Сонымен, қаржы құқығының саласы толық  мемлекеттің қаржылық қызметінің саласымен  сай келеді және керісінше.

Мемлекеттің қаржылық қызметінің процессінде қаржылық қатынастардың  екі тобы пайда болады: материалдық  және ұйымдастырушылдық.

Материалдық қаржылық қатынастар мемлекеттік ақша қорларды бөлу немесе қалыптасу процесстерін білдіре  отырып, ақшалық құралдардың қозғалысын орталандырады. Материалды қаржылық қатынастар келесілермен сипатталады:

1.      ақшалық болады;

2.      тауарлық түрде құнның қарама-қарсы қозғалысымен қобыспаған біржақты құнның ақшалық түрдегі қозғалысын орталандырады;

3.      таратулық сипат алады;

4.      экономикалық қатынастардың бір түрі болып табылады;

5.      мемлекеттің қаржы қызметінің процессінде пайда болады;

6.      тек құқықтық түрде болады.  

Ұйымдастырушылдық қаржылық қатынастар елдің тұтасымен ақшалық  жүйесін ұйымдастыру процессінде  көбінесе қаржылық мекемелердің жүйесін, олардың қызметін қамтамасыз етуде  пайда болады. 

Ұйымдастырушылдың қаржылық қатынастар келесілермен сипатталады:

1.      экономикалық болмайды;

2.      Ақшалық құралдардың қозғалысын орталандырмайды;

3.      Материалдық қаржылық қатынастардың бір қалыпты жұмыс істеулерін қамтамасыз ету құралы болуға арналған;

4.      Бұндай қатынастардың объектісі болып мемлекеттік қаржылық құрылымдардың өздік жұмыс істеулері;

5.      Ылғи құқықтың түрі бар. 

Қаржылық қатынастарының тауарлы-ақшалықтан өзгешелігі:

·  Қаржылық қатынастар бөлу стадиясында, ал тауарлы-ақшалық айырбас стадиясында пайда болады;

·  Мемлекеттік қаржылық қатынастар ылғи тепе-теңсіз, ал тауарлы-ақшалық – тепе-теңді;

·  Мемлекеттік қаржылық қатынастар мемлекеттің қаржылық қызметтің өнімі болып табылады және ол олардың міндетті субъектісі болады: тауарлы-ақшалық қатынастар «сатушы-сатып алушы» қатынасты іске асады, бұнда сатушы да, сатып алушы да мемлекеттік орган ретінде шыға алмайды.

·  Мемлекеттік қаржылық қатынаста ақшалар қозғалысын мемлекет пайдасымен анықталады: тауарлы-ақшалық қатынаста бұл қозғалыс жеке сатушы мен сатып алушының пайдасымен анықталады;

·  Мемлекеттік қаржылық қатынастар мемлекеттің баршылығына сүйенеді: тауарлы-ақшалық-қоғамдың өндірістің қажеттіліктеріне;

·  Қаржылық қатынастар тек құқықты түрде болады: тауарлы-ақшалық – қайбір құқықтың реттеусіз болуы мүмкін;

·  Мемлекеттік қаржылық қатынастар қаржылық құқық қатынастарының түрінде кездеседі. Бұнда жақтар заңша тең құқықты емес, тауарлы-ақшалық-заңша жақтардың тең құқықтылыққа негізделген азаматтық-құқықтық қатынастар түрде кездеседі. 

Қаржылық және сақтандыру қатынастардың айырмашылығы:

·         Қаржылық қатынастардан айырмашылығы, сақтандырулар ылғи тепе-теңді;

·         Сақтандыру қатынастары мемлекетсіз болады, тіпті оның ешқандай қатысуынсыз;

·         Сақтандыру қатынастары мемлекет жағынан ешқандай құқықтың реттеусіз бар болуы мүмкін;

·         Сақтандыру қатынастарды тауарлы-ақшалық қатынастардың бір түрі болып табылады;

·         Қаржылық қатынастардың объектісі-ақшалар: сақтандыру қатынастарының объектісі – белгілі материалдың құндылықтар, немесе сақтандырылған тұлғаның жеке басы;

·         Сақтандыру қызметінің мақсаты-сақтанушының мүддесін сақтандыру қорғауға, мемлекеттің қаржылық қызмет мақсаты-өзінің қамтамасыз етуге керекті ақша құралдарын табу;

·         Қаржылық қатынастар ылғи ақшалы, сақтандыру қатынастары натуралды-заттың болулары мүмкін.

Қаржылық және кредиттік (несиелік) қатынастардың ара қатынастары негізгі айырмашылықтары: несие қайтарымды негізде, ал қаржы қайтарымсыз негізде жұмыс атқарады. Бұлардың арасында, мемлекет өзінің қаржылық қызметінде кеңінен несие пайдаланады және өздерінің табыстарын қалыптастырудың тәсілі ретінде (мысалы, мемлекеттік қарыздар( және өздерінің ақшалық қорлардын жұмсау тәсілі ретінде (мемлекеттік қарыз өтеу, бюджеттік қарыз беру және т.б.). Бұнда қатынастар «мемлекеттің қаржылық қызметінің процессінде пайда болушы» деген түсінікке дәл келеді. Яғни қаржылық қатынастар болады. Жеке несие сияқты несиелік қатынастар қаржылық болмайды (азаматтар арасындағы қарыз қатынастары(. Басқа жағынан, біржақты және қайтарымсыз ақшалық құралдардың қозғалысы сипатындағы мынандай қаржылық қатынастар несиелік болып табылмайды (салықтық қатынастар, бюджетке міндетті төлемдерді кіргізу бойынша қатынастар, бұлар бюджеттік қаржыландыру процессінде пайда болады).

Ақырында, бір уақытта  қаржылық та, несиелік те болатын ақщалық  қатынастар, олар бір жағынан ақшалық  қорларды қаржылық жүйемен орталандыруды  қалыптастыру және бөлу процессінде  пайда болады, ал басқа жағынан  – бұл қорлардың ақшалық құралдардың  қайтарымды қозғалысын білдіреді (мемлекеттің  қарыз, бюджеттік несиелеу қатынастары  және т.б.). сондықтан қаржылық-несиелік қатынастар сияқты ақшалық қатынас  түрінің болғаны өте құқылы, несиелік қатынастар өзінің экономикалық мәні бойынша бөлушілік сипатта болады, сондықтан олар қаржылық қызметті жүргізуге  мүмкіндік береді.

Сонымен, қаржылық құқық  – мемлекетпен ақшалық жүйесінің  қалыптасу барысында және олардың  бір қалыпты жұмыс істеулерін қамтамасыз етуде пайда болатын, сонымен қатар мемлекеттік ақшалық  қорлардың пайдаланудағы ұйымдастыру, бөлу қалыптасу процессінде пайда  болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін  құқықтық нормалардың жиынтығы. Қаржылық құқықтық іс асу түрі болып қаржылық заңдылық көрінеді.

Қаржылық заңдылық (заңдар) – бұлар мемлекеттің қаржылық қызметінің процессінде пайда болатын  қатынастарды реттейтін құқықтық актілердің нормативтік жинақтығы. Қаржылық құқықтың нормалары әр алуандың құқықтық актілерде турады. Бұл актілерді қаржылық құқықтың көздері деп санайды.

Қаржылық құқықтың қайнар көздері қаржылық-құқықтық қатынастарды реттейтін өкілдік және атқару органдарының нормативтік құқықтың актілері болып  табылады.

Қаржылық құқықтың ең басты  қайнар көзі болып ҚР Конституциясы  саналады. Бірақ қаржылық өатынастарды құқықтық реттеуде І-кезекте ҚР Үкіметінің қаулылары, және заңастылы актілері маңызды ролі атқарады жалғастырып  келеді. Қаржы Министрлігінің, мемлекеттік  табыс Министрлігінің, ал кейбір мәселелер  бойынша Қазақстан Республикасының  Ұлттық банк актілерімен яғни ведомствовалық құқықтық актілер арқылы құқықтың реттеу тәжірибесі қолданылады.

Қазіргі уақытта экономика  да, қоғам тұттасымен де бірқалыпта жұмыс атқара алмайтын еліміздің  ақшалық жүйесінің мемлекет қаржылық заңдар жинағымен анықтайды.

Қаржылық құқықта құқықтың реттеушіліктің 2-тәсіл қолданылады: бұйрықты және келісімді.

Өзінің құқықтың түрі бойынша  қаржылық қатынастар келісімсіз (бұйрықты тәсіл қолдану салдарынан) және келісімді (келісімді тәсіл қолдану салдарынан) қатынастар. 

Қаржылық-құқықтық шарттың ерекшеліктері:

1.                                                      Екі жаң арасында ақшалар қозғалысын жағдайын жәйіеде келісу қажет болған қатынастарда қолданылады;

2.                                                      Бұл өзінің экономикалық қасиеттер жағынан қаржылық болып табылатын қаржылық қатынастардың заңгерлік түрі;

3.                                                      Келісім жағы болып ылғи мемлекет немесе мемлекеттін орган келеді;

4.                                                      Жақтардың азаматтың – құқықтық мағнада тең құқықтықтары жоқ;

5.                                                      Жақтардың келісімділігіне негізделген және өз-аралық ақшалық міндеттемелер тағайындайды

Қаржылық шарттардың түрлері:

·         Мемлекеттік қарыздың;

·         Бюджеттік емес арнайы қорлардан несиелеу;

·         Мемлекеттік банктік несиелеуден;

·         Ведомстволық несиелеу.

Қаржының құқықтық жүйесі жалпы және ерекшелік бөлімдерінен тұрады. 

2 сабақ

1. Қаржылық-құқықтық нормалардың  түсінігі, түрлері

2. Қаржылық-құқықтық қатынастардың  түсінігі мен түрлері

3. Қаржылық-құқықтық қатынастардың  ерекшеліктері

Тірек сөздер: қаржылық құқықтық нормалар, қаржылық құқықтық қатынастар

Қаржылық-құқықтық нормалар – мемлекеттің қаржылық қызметінің процессінде туатын қатынастардың  қатысушыларының тәртібі ережесін орнататын құқықтық нормалар.

Қаржылық – құқықтық нормалардың  белгілері:

·         Мемлекеттік-өкімдік бұйрығын білдіреді;

·         Мемлекеттің өкілетті органымен қабылданған;

·         Жалпы міндеттік тәртіп ережесі бар, бір реттік емес қолдануға есептелген және субъектілердің белгіленбеген санына арналған;

·         Белгілі заңдық түрдегі актісімен орнатылған;

·         Орындау мемлекеттік мәжбүрлі күшпен қамтамасыз етіледі, бұның ішіне қаржылық заңдар жинаған бұзғаны үшін заңдық жауапкершілікке тұлғаларды тарту енгізеді. 

Қаржылық-құқықтық нормалардың  ерекшеліктері:

·  Мазмұны бойынша – қаржылық қатынастардың қатысушыларының тәртібін реттейді;

·  Нұсқама сипаты бойынша – бұйрықты сипат алады;

·  Жауапкершілік шаралары бойынша – нұсқаманы бұзғаны үшін заңдық жауапкершілік орнатылады;

·  Мемлекеттің құқығын қорғау тәсілі бойынша -  нормалар қаржылық қатынастардың субъектілердің біріне, атап айтқанда мемлекетке немесе оның органын ұсынатынға біржақты сотсыз тәртіппен өздерінің мүдделерін сақтап қалу құқығын аямай береді;

·  Ресімдеу тәсілі бойынша – қаржылық-құқықтың нормаларға жағдайды мұқият сапаттау, қаржылық-шараушылық операуиялардың көптеген нұсқаларын қамту өзіне тән;

Қаржылық-құқықтық нормалардың  тағы бір ерекшелігі олар арқылы мемлекет өздерінің матераилдың қызығушылығын  іске асырады. Бұнда мемлекет ұйымдардын немесе азаматтардың олардың алдындағы  қаржылық міндеттемелер туындайтын мүмкіндігі өздерінің ақшалық проблемаларын  шешуде күшті құрал болып келеді. Бұндай мүмкіндік ешқандай қоғамның саяси жүйесінің субъектісінде  жоқ.

Қаржылық-құқықтық нормалар реттеуліп және сақшы болып бөлінеді:

1)                            реттеулік (қаржылық қатынастар қатысушыларына белгілі міндеттемелер жүктейді немесе оларға белгілі құқықтар береді);

2)                            сақшы (мемлекеттің қаржылық мүдделерін қорғау құралдарын қамтамасыз ету, сонымен қатар мемлекет алдында қаржылық қатынастардың субъектілермен өздерінің міндеттемелерін  тиісті орындау).