Компьютерлік желілер. 8

Компьютерлік желілер 
Компьютерлік желі (ағылш. сomputer network) — барлық құрылғылардың бір бірімен өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін байланыс желілері арқылы қосылған компьютерлердің және басып шығарғыштар мен мәтіналғылар сияқты басқа құрылғылардың тобы.

Желілер шағын немесе үлкен, кабельдер арқылы тұрақты жалғанған, немесе телефон желілері мен сымсыз арналар арқылы уақытша жалғанған  болуы мүмкін. Ең үлкен желі — Интернет, ол бүкіләлемдік желілер тобы болып табылады.

Тарихы

Тармақталған өңдеу

Коммуникация  протоколы және желілік бағдарламалау

Интернет картасы. Интернет дегеніміз ғаламдағы миллиардтаған компьютерлік қондырғыларға қызмет көрсетуге арналған, өзара байланыстырылған компьютерлер жүйелерінің жинағы

Жергілікті желі

Жергілікті желі (ағылш. Local Area Network, LAN) — салыстырмалы түрде шектеулі кеңістіктің (мысалы ғимараттың) шегінде компьютерлер, басып шығарғыштар мен басқа да құрылғылар тобын біріктіретін коммуникациялық желі. Жергілікті желі бір біріне қосылған құрылғылардың өзара әрекеттесуіне мүмкіндік береді.

Желі – мәліметтерді компьютерлер арасында жеткізу құралдарымен біріктірілген  компьютерлердің жиынтығы. Есептеу  желісі – бір-бірімен байланысқан  желі элементтері арасында мәліметтер жеткізуге арналған программалық және аппараттық құрауыштардың күрделі  жүйесі. Аппараттық жабдықтар ішінде әртүрлі типті және класты компьютерлермен  қатынастық жабдықтарды атауға болады. Программалық құрауыш операциялық  жүйе мен желілік қолданбалардан тұрады. Желінің тиімді жұмыс істеуі үшін ОЖ-дің арнайы түрлері –  желілік ОЖ қолданылады. Желілік  ОЖ – есептеу желісін бір орталықтан басқаруға арналған программалар кешені (Windows NT, Novell NetWare, т.б.). Желілік қолданбалар– желілік ОЖ-нің мүмкіндіктерін кеңейтетін қолданбалы программалық кешендер (пошталық программалар, желілік мәліметтер қорлары, т.с.с.). Желіге қосылатын барлық құрылғыларды үш функционалдық топқа бөледі, олар:

- жұмыс станциялары;

- желі серверлері;

- қатынастық тораптар.

Жұмыс станциясы (ЖС) (workstation) – желіге қосылған дербес компьютер  және ол арқылы пайдаланушы өз жұмысын  атқарады және желінің ресурстарына қатынауды жүзеге асырады. Ол өзіндік  операциялық жүйемен жабдықталған (MS DOS, Windows және т. б.) және пайдаланушыға  қолданбалы есептерді шығаруда барлық қажет құралдармен қамтамассыз  етілген. Жұмыс станцияларының үш типін  ерекшелеуге болады, олар – жергілікті дискілі жұмыс станциясы, дискісіз жұмыс станциясы, қашықтағы жұмыс  станциясы. Жергілікті дискілі жұмыс  станциясында ОЖ осы дискіден, ал дискісіз жұмыс станциясында ОЖ файлдық серверден  жүктеледі. Қашықтағы жұмыс станциясы  – желіге телеқатынастық байланыс арнасы (мысалы, телефон желісі) арқылы қосылған станция.

Сервер (server)– желіге қосылған және оның пайдаланушыларына белгілі  қызмет көрсетуді қамтамассыз ететін компьютер. Серверлер желіні пайдаланушылардың  қажеттілігінен туындайтын мәліметтерді сақтауды, мәліметтер қорына сұраныстарды өңдеуді, жойылған тапсырмаларды өңдеуді, тапсырмаларды басып шығаруды және басқа да іс-әрекеттерді жүзеге асырады. Сервер – желі ресурстарының қайнар көзі. Атқаратын функцияларына байланысты серверлердің келесі типтерін анықтайды.

Ерекше көңілді сервер типтерінің ішіндегі – файлдық серверге (file server) (көбінесе файл-сервер атауы  қолданылады) аудару қажет. Файл-сервер - желідегіпайдаланушылардың мәліметтерін сақтайды және осы мәліметтерге қатынауды  қамтамассыз етеді. Бұл - үлкен сыйымдылықты оперативтік жады , қатты дискісі  және магниттік таспадағы қосалқы  жинағыштары (стример) бар компьютер. Файл-сервер өзінде орналасқан мәліметтерге желі пайдаланушыларының бір мезгілді қатынауын қамтамассыз ететін ерекше операциялық жүйенің басқаруымен  жұмыс істейді. Файл-сервер келесі функцияларды орындайды: мәліметтерді сақтау, мәліметтерді архивтеу, әртүрлі пайдаланушыларменорындалатын мәліметтер өзгертулерін үйлестіру, мәліметтерді жіберу. Көптеген есептер үшін бір  файл-серверді қолдану қажетсіз болып  табылады, онда желіге бірнеше серверлерді  қосу мүмкін. Файл -сервер ретінде мини – ЭЕМ қолданылуы мүмкін.

Мәліметтер қоры сервері (database server) – мәліметтер қоры файлдарын  сақтау, өңдеу және басқару функцияларын жүзеге асыратын компьютер. Мәліметтер қоры сервері

- мәліметтер қорын сақтау, олардың тұтастығын, толықтығын, өзектілігін  қолдау;

- мәліметтер қорына сұраныстарды  қабылдау және өңдеу, өңдеу  нәтижелерін жұмыс станциясына  қайтару;

- мәліметтер қорына авторланған  қатынауды қамтамассыз ету, пайдаланушыларды  есепке алу және сүйемелдеу  жүйесін қолдау, пайдаланушылардың  қатынас құру мүмкіндіктерін  шектеу;

- үлестірілген мәліметтерқорын  қолдау, басқа жерлерде орналасқан  мәліметтер қоры серверлерімен  әрекеттесу

функцияларын атқарады.

Қолданбалы программалар сервері (application server) – пайдаланушылардың  қолданбалы программаларын орындауға  қолданылатын компьютер.

Қатынастық сервер (communications server) – жергілікті желі пайдаланушыларының өз тізбектік енгізу/шығару порттарына айқын қатынас мүмкіндігін беретін  құрылғы немесе компьютер.

Қатынау сервері (access server) –  тапсырмаларды қашықтан өңдеуді  орындауға бөлінген компьютер. Қашықтағы  жұмыс станциясынан ынталандырылған  программалар осы серверде орындалады. Қашықтағы жұмыс станциясынан пайдаланушының пернетақтадан енгізілген командалары  қабылданады, оған орындалған тапсырма нәтижелері қайтарылады.

Факс-сервер (fax server) – жергілікті желінің пайдаланушылары үшін факсимильдік хабарларды қабылдау және таратуды орындайтын құрылғы немесе компьютер.

Мәліметтерді резервті көшірмелеу сервері (back up server)- файл-сервер және жұмыс  станцияларында орналасқан мәліметтердің  көшірмелерін құру, сақтау және қайта  қалпына келтіру міндеттерін  шешетін құрылғы немесе компьютер. Мұндай сервер ретінде желідегі файлдық  серверлердің бірі болуы мүмкін.

Желінің қатынастық жабдықтарына (тораптарына) келесі құрылғылар жатады:

- қайталауыш;

- коммутаторлар (көпірлер);

- маршруттауыштар;

- көмейлер (шлюздер).

Желінің ұзындығы, станциялар арақашықтықтары ең алдымен беру ортасының (коаксиальды кабельдің, есулі қос өткізгіштің, т.б.) физикалық  мінездемелерімен анықталады. Мәліметтерді кез келген ортада жіберуде сигналдың  бәсеңсуі пайда болады, бұл арақашықтықтарды шектеуге әкеледі. Осы шектеулерді  жеңіп, желіні кеңейту үшін арнайы құрылғылар – қайталауыштар, коммутаторлар  мен көпірлер орнатылады. Мұндай кеңейту  құрылғылары енбеген желі бөліктері  желі сегменттері деп аталады.

Қайталауыш (repeater) – келген сигналды күшейткіш және қайта өндіретін  құрылғы. Барлық қайталаушпен байланыстырылған сегменттерде әрбір уақыт мезетінде  тек екі станция арасында мәліметтер алмасуы жүзеге асырылады.

Коммутатор (switch) немесе көпір (bridge) – бірнеше сегменттерді біріктіруге  арналған құрылғы. Бұл жағдайда әртүрлі  сегменттердің әрбір станция  жұптары үшін біруақытта бірнеше  мәліметтер алмасу үрдістерін қолдайды.

Маршруттауыш (router) – бір  немесе әртүрлі типті желілерді  бір мәліметтер алмасу хаттамалары  бойынша біріктіретін құрылғы. Маршруттауыш берілу адресін талдап жане мәліметтерді тиімді таңдалған маршрутпен бағыттайды.

Көмей (gateway) (шлюз) — әртүрлі  мәліметтер алмасу хаттамаларын қолданатын әртүрлі желі объектілері арасында мәліметтер алмасын ұйымдастыруға  мүмкіндік беретін құрылғы.

Қазіргі уақыттағы есептеу  желілеріне қойылатын негізгі талаптар. Есептеу желілері кез келген желі пайдаланушысы үшін желінің кез  келген ресурсына қатынауды қамтамассыз  ету мақсатында құрылады. Желінің  өмір сүруінің аумақты мінездемесі  ретінде ресурсқа қатынау сапасы желінің алдына қойылған міндеттерге  байланысты әртүрлі көрсеткіштермен  сипатталуы мүмкін. Мұндай көрсеткіштердің  негізгілері:

- өнімділік;

- сенімділік;

- басқарылымдық;

- кеңейтілімдік;

- айқындық;

- жинақталымдық.

Есептеу желілерінің жіктелулері. Есептеу желілерін бірнеше белгілер бойынша жіктеуге болады. Аумақтық белгілеріне байланысты есептеу  желілерінің түрлері:

- жергілікті желілер (LAN – Local Area Network) ;

- ауқымды желілер (WAN –  Wide Area Network).

Желінің масштабына байланысты түрлері:

- жұмыс топтарының жергілікті  желілері (бір ОЖ басқаруымен  жұмы істейтін компьютерлердің  кішігірім санын біріктіреді);

- бөлімдердің жергілікті  желілері (бір бөлімнің компьютерлерін  біріктіреді);

- кампустардың жергілікті  желілері (бірнеше кіші желілерді  біріктіреді);

- бірлескен (корпоративті) желілер (бір мекеме немесе  корпорация көлеміндегі компьютерлер  мен желілерді біріктіреді ).

OSI эталондық моделі. Желілік  программалық жабдықтарды құруды  реттеу мақсатында және кез  келген есептеу жүйелерінің әрекеттесу  мүмкіндіктерін қамтамассыз ету  үшін Стандарттаудың Халықаралық  Ұйымы (International Standart Organisation — ISO) ашық  жүйелер әрекеттестігі эталондық  моделін (Open System Interconnection -OSI) құрды.  Бұл есептеу желілері жұмысының  жеті деңгейлі логикалық үлгісі, ол деңгейлер:

1) физикалық деңгей;

2) арналық деңгей;

3) желілік деңгей;

4) көліктік деңгей;

5) сеанстық деңгей;

6) көрсетімдік деңгей;

7) қолданбалы деңгей .

Бұлардың алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер жеткізу мен бағдарлауға, көліктік деңгей алғашқы үшеуі мен жоғарғы  деңгейлер арасындағы байланысты жасақтауға, соңғы үш (сеанстық, көрсетімдік, қолданбалы) деңгейлер пайдаланушы қолданбаларына қызмет көрсетуге негізделген. әрбір  деңгей салыстырмалы тәуелсіз, әрбір  деңгей желілік құрылғылардың қатаң  анықталған әрекеттесу функцияларын сипаттайды. Барлық деңгейлер иерархиялық құрылым  құрады, мұнда қандай да бір деңгейде жасалған сұраныс орындалуға одан төмен  деңгейге беріледі. Сұранысты өңдеу  нәтижелері жоғарғы деңгейге қайтарылады. Деңгейлердің программалық және аппараттық әрекеттесуін сипаттау үшін интерфейстер және хаттамалар қолданылады. Екі көршілес деңгейлер арасындағы әрекеттесуді және олардың арасындағы берілетін  мәліметтердің пішімін сипаттау үшін интерфейс (мысалы, Х.25 ) деп аталатын ережелер мен келісімдер орнатылады. Бір деңгейдегі объектілердің әрекеттесуінің, сонымен қатар бір деңгейдегі объектілер арасында берілетін хабарламалардың  көрсетім пішімдерін бекітетін ережелер жиынтығы хаттамалар деп аталады.

Ауқымды есептеу желілері – бір-бірінен алыс орналасқан жергілікті желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын есептеу желісі. Ауқымды есептеу желілері үш құрауыштан тұрады: желінің түйіні ретінде қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; жергілікті есептеу желілерін байланыстыратын  арналар; байланыс арналарына байланыс құруға мүмкіндік беретін жабдықтар  мен программалар. Ең әйгілі ауқымды  есептеу желісі – Internet.

Internet – түрлі хаттамалармен  жұмыс істейтін, әр түрлі есептеу  машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді  тасығыштардың (телефон сымдары,  оптикалық талшық, радиомодемдер,  т.б.) барлық түрлерімен тасымалдайтын  компьютерлік желілердің бірлестігі. Оның өзінің атауы “желі арасында”  мағынасын білдіреді. Желілерді  біріктіру үлкен мүмкіндіктерге  ие болады. ¤з компьютерінен кез  келген Internet абоненті басқа қалаға  мәліметтерді жібере алады, Вашингтондағы  Конгрес кітапханасының каталогын  көре алады, Нью–Йорктағы Метрополитен  музейінің соңғы көрмесінің суреттерімен  таныса алады, IEEE конференциясына  және әр түрлі мемлекеттердің  желі абоненттерімен ойындарға  қатыса алады. Internet – тің аса  маңызды ерекшелігі - оның әр түрлі  желілерді біріктіре отыра ешқандай  иерархияны құрмайтыны, желіге қосылған  барлық компьютерлер тең құқықты.

Internet-тің негізін жоғары  жылдамдықты кеңарналы желілер  құрайды, тәуелсіз желілер кеңарналы  желілерге NAP (Network Access Point) желілік  қатынау нүктелері арқылы қосылады. Тәуелсіз желілер дербес жүйелер  түрінде қарастырылады, себебі  олардың өзіндік әкімшілік басқаруы  және маршруттау хаттамалары  бар. Дербес жүйелер ретінде  ірі ұлттық желілер болады, мысалы  – европалық EUNet, Россия университеттерінің RUNet желілері. Кейбір дербес жүйелер  Internet желісіне қатынау қызметін  көрсетуге мамандандырылған компаниялар  құрады, оларды провайдерлер деп  атайды (мысалы, АҚШ-та UUNET, Россияда Relcom).

Internet-те алмасу режімдері,  хаттамалары және адресациялау. Internet жүйесіне қосылу әртүрлі  әдістермен жүзеге асады, ондай  әдістер:

- электрондық пошта (E-mail);

- телеконференция (UseNet);

- қашықтан қатынас құру (TelNet);

- файлдарды іздеу және  жеткізу (FTP);

- мәтіндік файлдарды меню  жүйесі көмегімен іздеу және  жеткізу (Gopher);

- құжаттарды гипемәтіндік  сілтемелердің көмегімен іздеу  және жеткізу немесе бүкіл  әлемдік өрмек (WWW – World Wide Web).

Аумақты желілерде ақпарат  алмасудың екі режімі бар – on-line және off-line. On-line – желіге қосылып  тұрып бірігіп жұмыс істеу  режімі, диалогтық режім. Off-line –  желіге қосылмай жұмыс атқару режімі, электрондық пошта арқылы жөнелтетін мәліметтерді даярлау. On-line режімі –  телефонмен сөйлесуге ұқсас, off-line режімі – поштамен хат алмасуға ұқсас.

Internet жүйесінде қолданылатын  негізгі хаттамалар – TCP/IP ( Trans-mission Control Protocol/Internet Protocol ) хаттамалар жиынтығы. IP – желілік деңгей, TCP – көліктік  деңгей хаттамалары. Арналық және  физикалық деңгейде мәліметтер  жеткізу орталарының бар көптеген  стандарттарын қолдайды, мысалы  ЖЕЖ үшін – Ethernet және FDDI немесе  ауқымды желілер үшін – X.25 және ISDN. Қолданбалы деңгейдегі маңызды  хаттамалар – қашықтан басқару  хаттамасы telnet, файлдарды жеткізу  хаттамасы FTP, гипермәтінді жеткізу  хаттамасы HTTP, электрондық пошта хаттамалары SMTP, POP, IMAP, MIME, желілік құрылғыларды басқару хаттамасы SNMP.

Internet жүйесіне қосылған  әрбір компьютер өзінің ерекше IP-адресіне ие болады. IP-адрес  – ұзындығы 32 бит, әрқайсысы 8 биттік 4 бөліктен тұратын желілік  адрес. Ол екі бөліктен –  желі адресі және осы желідегі  хост адресінен тұрады. Хост (host -қожайын)  – желіге тікелей қосылған, өзіндік  адресі бар компьютер. Сандық IP-адрестерді адамдар қолдануға  ыңғайсыз болғандықтан, IP-адрестерге  символдық аттарды сәйкес қоятын  механизм қолданылады, оны домендік  аттар жүйесі (DNS – domain name system) деп  атайды. Мұндай жүйеде пайдаланушы  адресі екі бөліктен тұрады:

<пайдаланушы идентификаторы>@<домен  аты>

Пайдаланушы идентификаторы және домен аты өзара нүктемен ажыратылған бірнеше бөліктерден  тұруы мүмкін. Домен атында негізгісі  түпкі домен, әры қарай бірінші, екінші, үшінші деңгейлі домендер орналасады. Түпкі доменді InterNic таратады, бірінші  деңгей әр мемлекет, келесі деңгей мекемелер  типі үшін, т.с.с. тағайындалады, мысалы: kz –Казақстан, ru – Россия, su – постсовет  мемлекеттері үшін, ca –Канада, uk – Ұлыбритания, us – АҚШ, ua – Украина, de – Германия мемлекеттері үшін анықталған ішкі домендер. Мекемелерге сәйкестікті анықтайтын ішкі домендер үш символдан тұрады, мысалы: com – коммерциялық мекемелер, edu – білім беру және ғылыми мекемелер, gov – мемлекеттік мекемелер, mil —  әскери мекемелер, net – желілік мекемелер, org – басқа мекемелер үшін. Екінші деңгейдегі ішкі домен қала, аймақ  аттарын белгілейді.

Компьютерлік желілер және оның ұғымы, түрлері

Қазіргі уақытта компьютерді қолданудың ең маңызды аясы көптеген қолданушылар үшін бірыңғай ақпараттық кеңістікті қамтамасыз ететін желілерді құру болып табылады.

Желіге компьютерлерді біріктіру үлкен сыйымдылықты дискілерді, принтерлерді, негізгі жадыны, программалық құралдарды бірге қолдану болып табылады.

Компьютерлік желі деп қолданушыларды ақпараттық, программалық және аппараттық ресурстарды және ақпаратпен алмасу құралдарын ұжыммен пайдалануды қамтамасыз ететін өзара байланысқан компьютердің жиынтығы.

Компьютерлік желілер – деп әртүрлі қорларды мысалы программаларды, құжаттарды және принтерлерді бірігіп пайдаланатындай етіп, бір-бірімен кабельдің көмегімен арқылы қосылған компьютерлер тобын айтады.

Егер желі онша үлкен емес және мекеменің бірнеше бөлмесін қамтыса, онда оны жергілікті желі деп атайды.

Қала, облыс, ел ішінде орналасқан желілер аймақтық деп аталады. Егер олар қайсы бір ұйымға немесе ұйымдар тобына қарасты болса, онда корпоративтік деп. Одан үлкен көлемдегі, бүкіл елдерге, құрлықтарға таралған желілер ауқымды деп аталады. Олар корпоративтік те, жалпы да бола алады.

Компьютерлерді желіге олардың ресурстарын бірлесіп пайдалану үшін және ақпаратпен алмасу үшін біріктірілді.

Компьютердің ресурстары ақпараттық және техникалық деп екіге бөлінеді.

Ақпараттық ресурстарға программалар және деректер, ал техникалықтарға – принтерлер, модемдер, сканерлер, график салғыштар кіреді.

Ақпаратты сақтау құралдары, CD-ROM, ZIP, DVD сияқтылар ақпараттық ресурстарға кіреді. Олар программалар және деректері бар қапшықтар ретінде қаралады. Оларға қосылу логикалық дискіге жазылғандай жүзеге асырылады. Орналасқан компьютерінен ғана қол жеткізуге болатын ресурстар жергілікті деп аталады. Желінің басқа компьютерлеріне де ашық компьютер ресурстары ортақ немесе желілік деп аталады.

Жергілікті және ортақ ресурстар түсініктері шартты. Бұл жергілікті ресурсты ортақ етуге болады және керісінше, ортақ ресурсқа жергілікті мәртебесін беруге болады.

Ортақ ресурстар орналасқан компьютер  сервер деп аталады. Сервердегі ақпаратқа жол ашатын және осы ресурстар пайдаланатын компьютерлер клиенттер немесе жұмыс станциялары деп аталады.

Желілік операциялық жүйелер

Есептеу желілері операциялық жүйелер  басқаруымен жұмыс істейді. Негізгі  желілік, операциялық жүйелерге NovellWare, Windows NT, OS/2, Warp Unix кіреді. Windows 95, 98 операциялық  жүйелерінде құрамдас желілік құралдар бар.

Желілік операциялық жүйе пайдаланушыларға желілің бір компьютерінен басқасына файлдар көшіруге, желінің бір компьютерінен басқасында орналасқан деректерді өңдеуге, ал кейбір жағдайларда басқа компьютер жадында орналасқан программаны қосуға мүмкіндік береді.

Компьютерлік желілерді қолдану  мыналарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді:

* ақпаратты өңдеу процесінің  нақты бір компьютерден тәуелсіздігі;

* желінің бір ДК-сында сақталу есебінен бір ақпаратты қосарлау мүмкіндігінің жойылуы;

* ақпарат сақталуы сенімділігінің  жоғарылуы;

* ақпаратты рұқсат етілмеген енуден қорғауды жақсарту;

* ұйымның бөлімшелер және қызметкерлері мен арасында жылдам, қағазсыз ақпарат алмасу мүмкіндігі.

Компьютерлік желілерді аймақтық таратылу дәрежесі бойынша классификациялауға болады. Оларды ауқымды (глобальный), аймақтық (региональный) және жергілікті (локальный) желілер деп бөлуге болады.

Жергілікті желілер

Компьютерлерді жергілікті желіге біріктіру түрлі типті кабельдер көмегімен, желілік карта немесе желілік адаптер деп аталатын арнайы құрылғы арқылы жүзеге асады. Адаптер компьютердің аналық тақтайшасындағы кеңейту слотына қондырылады.

Компьютерлерді қосуға болатын көптеген әдістер бар. Компьютерлердің түрі көбейген сайын әдістері де көбеюде. әр қосылу – деректер үшін жаңа маршрут. Желілердің функционалдық мүмкіндіктерін жүзеге асыратын әр түрлі желі топологиялары қолданылады.

Желі топологиясы – бұл оның геометриялық пішіні немесе компьютердің бір-біріне қатысты физикалық орналасуы.

Желі топологиясы түрлі желілерді  салыстыру және жіктеу әдісін береді. Топологияның үш негізгі типі бар: жұлдызша, сақина және шина.

«Жұлдызша» топологиясы бар желідегі барлық компьютерлер орталық компьютермен немесе концентратормен жалғастырылған. Мұндай желідегі екі компьютер арасында тікелей қосылу болмайды. Мұндай жүйе қарапайым және тиімді, деректер пакеттері әр компьютерден концентраторға бағытталады. Концентратор өз кезегінде тиісті жеріне жеткізеді. Мұндай топологияның негізгі жетістігі мынада: компьютерлер мен концентратор арасындағы жекелеген жалғағыштар істен шыққанмен, бүкіл желі жұмыс істей береді. «Жұлдызша» топологиясының кемшілігі оның негізгі жетістігінен туындайды: егер концентратор бұзылса, онда ол бүкіл желіні түгел істен шығарады.

«Сақина» топологиясына тән  бір нәрсе – жалғағыштардың соңғы нүктесі болмайтыны; деректер берілетін біртұтас сақина құраған желі тұйықталған. Мұндай сақинада бір нүктеден қозғау алған деректер ақыр аяғында желінің басына барады. Осындай ерекшеліктен деректер сақинада барлық уақытта бір бағытта қозғалады. «Сақинаның» «Жұлдызшадан» бір ерекшелігі – оған барлық желілік компьютерлер арасында үзіліссіз жол қажет, өйткені желінің бір жері істен шықса, бүкіл желі тоқтап қалады.

«Шина» топологиясы бір жеткізетін каналды, әдетте шина деп аталатын коаксиалды кабельді пайдаланады. Барлық желілік компьютерлер «шинаға»тікелей қосылады. Бұл желіде деректер 2 бағытта бірдей жылжиды. Кабель – шинаның екі шетінде арнайы бұқтырмалар (терминаторлар) орнатылған. «Сақина»жағдайындағыдай, желілінің бір жеріндегі қосылудың бұзылуы жұмысты бірден тоқтатады. «Шина» желісіндегі деректердің қауіпсіздігі «Сақина» желісіндегідей, оның осал тұсы – бүкіл желінің деректері әр желілік компьютерден өтеді.

Деректерді беру жылдамдығымен, оның құрамына сәйкес өзгешеленетін деректерді берудің түрлі технологиялары бар. Ең танымалдары: Enthernet, ARCNET және IBM token ring.

Enthernet технологиясын 1973 жылы бір топ американ зерттеушілері Palo Alto зерттеу орталығында жасады. Enthernet желілері жұлдызша түрінде де, шина түрінде де құрыла береді. Канал ретінде коаксиалды кабель қолданғанда, Enthernet желісі шина сияқты кескінделеді. Егер есулі қос өткізгіш қолданған болса, Enthernet жұлдызша кескінделеді. ARCNET технологиясы Datapoint Corporation фирмасында 1968 жылы жасалған. ARCNET технологиясының желісі де, Enthernet желісі сияқты, екі топология бойынша (жұлдызша және шина) құрыла алады. Token ring «жұлдызша» топологиясы бойынша «көп пайдаланушы кіруге болатын станция» аталатын IBM арнайы құрылысымен орталық хабра ретінде жұмыс істейді. Бірақ онымен байланысу үшін әр компьютердің екі кабелі бар, біреуі бойынша ол деректерді жібереді, басқасы бойынша – қабылдайды.

Ауқымды компьютерлік желі ИНТЕРНЕТ

Интернет – ауқымды ақпараттық инфрақұрылым. Қазіргі уақытта 20-дан аса ауқымды желіліер бар, бірақ солардың ең танымалдысы – Интернет желісі.

Интернет – бір-бірімен байланыс каналдары және бірегей қабылдау, мәліметтерді беру стандарттары арқылы өзара байланысқан компьютерлер мен компьютер желілерінің жиынтығы. Ол деген жер шарын қамтып жатқан ауқымды бүкіл әлемдік ақпарат жүйесі болып отыр. Алғашқыда интернетті құру мақсаты — әртүрлі типтегі компьютерлік желілерді біріктіру болып табылады. Қазіргі уақытта компьютер мен телекоммуникация аймақтарында ғана емес, сонымен бірге әрбір адам өзіне қажетті ақпаратты тауып, оған қажетті дегенді бере алады. Соның нәтижесінде интернет ақпарат ресурстарымен үздіксіз толығып отырады.

1965 жылы Массачусет технологиялық  институтындағы компьютер Калифорнияның  телефон байланысына қосылды.  Интернет 1969 жылы АҚШ-та осы елдің қорғаныс министрлігінің тапсырысы бойынша жасалған ARPANET желісінен пайда болды. ARPANET желісі оқу орындарын, әскерлер мен әскери мәдігерлерді біріктіретін желі еді. Ол о баста зерттеушілердің ақпарат алмасуына көмек ретінде, сондай-ақ ядролық шабуыл кезінде қалай байланыс жасау керектігін зерттеу үшін жасалған.

ARPANET алғашқыда ғалымдарға тек жүйеге енуге және қашықтағы компьютерге программа енгізуге мүмкіндік берді. Ұзамай бұған файлдарды, электронды почтаны және жөнелту тізімін беру мүмкіндіктері қосылды. Мұндағы мақсат бір мәселемен айналысып жүрген зерттеушілердің ақпарат алмасуларына мүмкіндік ашу болатын. Бірақ ARPANET-тің өсуіне орай және басқа желілерде дамып, оларды бір-бірімен жалғастыру қажеттігі туындады. Осылай бір-бірімен жалғасқан желілерден тұратын Интернет дүниеге келді.

1971-1972 жылдары ARPANET желілеріне арналған бірыңғай хаттамалармен жұмыс аяқталды. Бұл хаттама Network Control Program (NCP) деген атауға ие болды.

Қазіргі кезде Интернетте байланыстың  барлық белгілі желілері қолданылады: төмен жылдамдықтағы телефондардан  жоғары жылдамдықты спутниктік арналарға  дейін. Аппараттық және бағдарламалық  құралдар да әр түрлі. Компьютерлер арасында ақпарат беру қолданылатын байланыс желілерінен, ЭЕМ және бағдарламалық қамтамасыз ету түрінен тәуелсіз болу үшін, ақпарат берудің арнайы хаттамалары жасалған. Олар деректерді белгілі бір өлшемді блоктарға бөлшектеу принципі бойынша жұмыс істейді – пакеттер ретімен адресатқа жөнелтеді.