Конституцияның жалпы сипаттамасы

   ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ            

                                          МИНИСТРЛІГІ

С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК                                         

                                          УНИВЕРСИТЕТІ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Реферат

 

 

 

 

Тақырыбы:Конституцияның  жалпы сипаттамасы

 

 

 

 

                            Тексерген:Дүйсембаева С.

                             Орындаған:Малкешова Ж.

 

 

 

 

 

Өскемен қ, 2013ж

Мазмұны

 

 Кіріспе

Негізгі бөлім

1. Конституцияның даму кезеңдері

1.1. Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы

1.2. Конституцияның заңнамалық даму кезеңдері

2. Қазақстан Республикасының Ата заңы және оған енгізілген өзгерістер

2.1. Қазақстан Республикасының Конституциясы

2.2. 1998 жылғы 7 қазанда және 2007 жылғы 21 мамырда, 2011 жылғы 2 ақпанда Ата заңымызға енгізілген өзгерістер

 Қорытынды

Әдебиеттер  тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

¹Қазақстан Республикасының Конституциясы - басқа ұлттық құқықтың қайнар көздеріне қарағанда ең жоғары заң күші бар, мемлекеттік және қоғамдық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен міндеттерінің негіздерін, сонымен қатар жергілікті өзін-өзі басқару органдарын ұйымдастыру мен олардың қызмет принциптерін бекітетін және реттейтін мемлекет пен қоғамның Негізгі Заңы. Қазіргі кездегі Қазақстандағы құқық жүйесінің қалыптасуы елімізде құқықтық мемлекет құру бағытымен ұштастырылуда. Сондықтан еліміздің Ата заңының мәні мен оның алатын орыны барған сайын жоғарылауда.

Тарихқа көз жүгіртіп қарасақ, Конституция ұғымы ерте заманда сонау Грецияда Аристотель қалыптастырған болатын. Ол кезде «Конституция» деген сөз «саяси құрылыс» ұғымын білдіретін. ХVІІ ғасырда Францияда бұл сөз рентаны, рента шартын бейнеледі. Мұнан соң көне грекше ұғымға қайта оралып, бұл атаусыз құқыпен бейнеленетін құрылым мағынасына ие болды. Ұлы француз төңкерісі қарсаңында «Конституция» атау сөзі «мемлекеттің жай-күйі» ұғымын танытты. Конституция атаусөзі (латынның constitution – бекіту, орнату деген сөз). Рим империясы заңдарында императорлардың құқық көздеріне айналған түрлі нұсқаулар мен жарлықтарын білдірді. Орта ғасырларда феодалдық еркіндік туралы құжаттар осылай атала басталды.

Ең алғашқы конституциялық типтік актілер Англияда қабылданған  болатын. Ең алғашқы жазбалы конституцияны АҚШ-тікі деп атауымызға болады, ол 1787 жылы қабылданып, осы уақытқа дейін қолданылып жүр. Кез келген конституция қоғамда орныққан тәртіптің негізгі ұстанымдарын бекітіп береді. Мұнда ел өміріндегі аса маңызды өзгерістер көрініс табады.

Бұл реферат жұмысында Ата заң (Конституция) оның мейлінше көп тараған мағынасы – ең жоғарғы, құдіретті күші бар заң немесе заңдар деген ұғымда қолданылады. Конституцияның құдіретті күштілігі мынадан айқын көрінеді: біріншіден, оның нормалары өзге заңдардың тұжырымдамаларынан айрықша басымдылықта болады, екіншіден, жай заңдар және оған тәуелді нормативтік актілер осы конституцияда айқындалған органдар арқылы конституциялық процедураға сай қабылданулары тиіс, үшіншіден, төменгі деңгейдегі нормативтік актілер Ата заңымыздың нормаларына сәйкес болуы керек.

Конституцияның мәні оның қызмет ету сипаттамасынан айқын  көрінеді. Ол үш негізгі қызметті: заң, (құқықтың басты қайнар көзі ретінде), саяси (мемлекеттің құрылысын) және идеологиялық (қоғамның алтын қазынасын  – адам және адамның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын) дәріптеуші қызметін атқарады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының даму тарихы бес кезеңнен тұрады:

1.Қырғыз Кеңестік Социалистік  Республикасының 1926 жылғы 18  ақпандағы  Конституциясы.

2.Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының 1937 жылғы 20 наурыздағы Конституциясы.

3.Қазақ Кеңестік Социалистік  Республикасының 1978 жылы 20  сәуірдегі  Конституциясы.

4.Қазақстан Республикасының  1993 жылғы 28 қаңтардағы Конституциясы.

5.Қазақстан Республикасының  1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы.

Кейінгі екеуінің алдыңғылардан  елеулі айырмашылығы – бұлар тұңғыш рет мемлекеттік тәуелсіздікті, егемендікті және Қазақстан халқының толық билігін бекітіп, одан әрі  орнықтырды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.Конституцияның  даму кезеңдері.

1.1 Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы.

Қазақ елінің тәуелсіздік  алып, дербес мемлекет болғалы көп  уақыт өтті. Сол салыстырмалы өткен  аз уақыттың ішінде ел өмірінде бірқатар күрделі саяси-құқықтық, экономикалық, әлеуметтік өзгерістер мен оқиғалар болып өтті. Қандай да дербес мемлекет болмасын оның өмір сүру принциптерін, тұрмыс негіздерін, қоғамдық құрылысын, жеке адамдардың құқықтары мен міндеттерін белгілейтін негізгі заңының болуы тарихи тәжірибеде ежелден бар. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан Республикасының Конституциясы қазіргі өркениет ауқымындағы тәуелсіз қазақ мемлекетінің негізін қалап отырған Ата заңы екендігін ерекше айтуымыз керек. Себебі, әлі күнге дейін тарихымызда қазақ мемлекетінің құрылымы, оның әдет-ғұрыптары мен заңдары туралы жазба түрінде сақталған деректер әлі де толық зерттеліп, табыла қойған жоқ. Алайда, әр дәуірде қазақ жерінде өмір сүрген тайпалық одақтары мен алғашқы қазақ хандықтары мемлекеттерінің бұған айрықша көңіл бөлгені белгілі.

Соның бір мысалы, Тәуке  ханның қазақтың атақты билері- Төле, Қазыбек, Әйтекелермен бірлесіп, кеңесе отырып қабылдаған «Жеті жарғы» сол заманға сай құқықтық құжат емес, оның мәні, бекітілген қағидалары өзінің мазмұны жағынан өте терең, көшпенді қазақ халқының, этникалық, шаруашылықты ұйымдастыру және географиялық ерекшеліктеріне сай келетін, аса құнды құқықтық ескерткіш болып табылады. «Жеті жарғының» негізгі идеясы- ұлттық бірлікті, территориялық тұтастықты, қазақ мемлекеттігін сақтауға, қорғауға бағытталған.

Жеті жарғы- Тәуке хан (1678-1718) тұсында қабылданған қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы. XVII ғасырдағы кейбір хан, сұлтандардың өз иеліктеріндегі ұлыстарды жеке дара билеуге ұмтылушылығы қазақ хандығының ыдырау қаупінің тудыруына байланысты Тәуке хан елдің ауызбірлігін арттыратын шаралар қалыптастырып, хандық билікті нығайтуға күш салды. Қазақ қоғамының дамуы мықты билік пен бірлікті қамтамасыз ете алатын жаңа заңдар жүйесін қажет етті. Осы ретте Тәуке хан бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып заңдары мен өзінен бұрынғы хандардың тұсында қабылданған «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолын» одан әрі жетілдіру арқылы жаңа заң жүйесін жасауға тырысты. Үш жүздің игі жақсылары мен билерін жинап, оның ішінде атақты Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билер бар, Күлтебенің басында «Тәуке ханның Жеті жарғысы» деген атауға ие болған заңдар жиынтығын қабылдады. Жеті жарғыға сүйенген қазақ билері ел ішінде дау-жанжалдар мен саяси маңызы бар мәселелерді тиімді шеше алды. Жаңа заң жүйесі қазақ халқының өмірлік мәселелерін барлық жағынан қамтыды, соның нәтижесінде Тәуке ханның билік еткен тұсы Қазақ хандығының барынша күшейіп, дәуірленген кезі болды. Жеті жарғыдан кейін арнайы атаулы заң жүйесі жазылмағандықтан және Жеті жарғының өзі талап, тілекті қанағаттандырарлық деңгейде болғандықтан, оның көптеген жол-жобалары мен қағидалары XX ғасырдың басына дейін қолданылып келді. Жеті жарғы қазақтың ұлттық шешендік өнеріне сай, негізінен, афоризімдерден, мақал-мәтелдерден, қанатты сөздерден құралған. Бұл жүйені мазмұндық кезеңдік жағынан «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолына» негізделген және Тәуке ханның өз дәуіріне, саясатына сай енгізілген өзгерістер деп үшке бөлуге болады. Жеті жарғының толық нұсқасы сақталмаған. Кейбір үзінділері К.Шүкірәлиевтің (1804), А.Левшиннің (1832) жазбаларында кездеседі. Олардан басқа Н.Гродеков, Л.А.Словохотов тәрізді орыс ғылымдарының зерттеулері мен айтылған ой-пікірлеріне, шежіреші Ә.Қайнарбайұлынан алынған нұсқаға жақын келеді. Аталған нұсқада Жеті жарғының аталуы Тәуке хан енгізген жеті өзгеріске байланысты деген тұжырым жасалған. Бұл өзгерістерде төрелер мен қожаларға ерекше құқық беру арқылы билікті нығайту мақсаты көзделгені айқын байқалады. Мысалы,

²1) «Халықтың ханы, сұлтаны, пір-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін». Яғни қарапайым ер адамның құны 1000 қой немесе 100 түйе, я болмаса 200 жылқы болса, сұлтан мен қожаның құны одан жеті есе көп;

2) «Төрелер мен қожалардың  жай қатардағы біреуі өлсе, олардың  әрқайсысына екі кісінің құны төленсін». Сонымен қатар, қоғамдағы тұрмыстық және адамгершілік қатынастарды құқықтық тұрғыдан жетілдіре түскен;

3) «Сырттан кірген  адам үйге кірерде мініп келген  атын босағаға байлағандықтан  біреуді теуіп өлтірсе, бүтін  құн, үйдің жапсарына байланған  ат теуіп өлтірсе, жарты құн, ал үйдің артына байланған ат теуіп өлтірсе тек ат-тон айып тартады»;

4) «Ата-анасын туған  баласы ренжітіп, қарсы келіп  қол жұмсаса, онда ол баланы  ата-ана өлтірсе де туған ата-анасына  тіл тигізіп сөккені үшін қара  сиырға, не қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, ауылды айналдыру керек»;

6) «Құйрық-бауыр жесіп,  құда болған соң ақ баталы  жесір иесіне түгел қайтарып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе  бір қыздың қалың малы беріледі»;

7) «Ұры айыр түйеге  нар, атқа аруана, тайлаққа атан, тайға ат, қойға тана төлейді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді».

Осы соңғы өзгерістермен  қатар жер дауы, отбасы және неке заңы, қылмыс пен құн дауына, ұрлық-қорлық, тонаушылыққа және куәлік етумен ант  беру рәсімдеріне орай қалыптасып, тұжырымдалған қазақтың ұтттық әдет-ғұрып заңдары Жеті жарғыда көрініс тапты.       

 

 

 

 

 

1.2. Конституциялық  заңның даму кезеңдері.

Шындығына келетін болсақ, Қазақстан өмірінде еліміздің Ата  заңы бес рет қабылданған болатын. Ең біріншісі – Қырғыз Кеңеңстік  Социалистік Республикасының 1926 жылғы 18 ақпандағы Конституциясы. Бірақта Қазақстан заңгер қауымы оны осы күнге дейін елемей келеді. Оның да өзіндік сыры бар. Өйткені, сол кездегі біздің еліміз РКФСР-дің қарамағында болатын. Жоғарыда сөз етілгендей 1926 жылғы Конституция ҚАКСР Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен бекітіліп, РКФСР Бүкілроссиялық Орталық Атқару Комитетіне бекітуге жіберілген болатын. Бірақ бұл Конституцияның соңғы жобасы онда қаралмады. Сондықтан, ол республика аймағында іс жүзінде қолданылмады. Сөйтіп, ол жоба түрінде жабулы қалды. Соған қарамастан бұл туралы мәліметті естен шығармаған жөн, өйткені, оның бөлімдері мен тарауларындағы тұжырымдар біздің тарихымыз, ғылымымыз үшін өте орасан зор мәні бар екендігін кең сарайымызбен сезінуіміз қажет.

Екінші конституционализм кезеңі – бұл 1937 жылғы 20 наурыздағы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Конституциясы. Ол төтенше Бүкілқазақ съезінің қаулысымен алғы сөзсіз, бөлімдерсіз бекітілген. Тек 11-тараудан (қоғамдық құрылыс, мемлекеттік құрылыс; мемлекеттік өкіметтің жоғарғы органдары; мемлекеттік басқару органдары; мемлекеттік өкіметтің жергілікті органдары; бюджет; сот және прокуратура; азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері; сайлау жүйелері; елтаңба, ту, астана; конституцияны өзгерту тәртібі) және 124 баптан тұрады.

Үшінші – 1978 жылғы 20 сәуірдегі  Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының  Конституциясының қабылданып, бекітілуі. Ол 10 бөлімнен, 19 тараудан, 173 баптан тұрады. Бұл Негізгі заңның өзекті мәселелері – жалпыхалықтық мемлекетті, мемлекет құрылысының принциптерінің, қоғамның саяси жүйелерінің бөліктерінің немесе буындарының мызғымастығын уағыздау, ең бастысы – қоғамдық саяси ұйым ретінде Коммунистік партияның үстемдігін заңдастыру. Барлық Қазақстан Конституцияларына, социалистік типтік ретінде, тән ерекшелік қасиеттерінің болуы. Ең алдымен олардың таптық мәндігі оқшауланып тұрады.

1991 жылдың желтоқсанында  он бес одақтас республикадан  құрылған Кеңестік Социалистік  Республикалар Одағы ыдырады.  Бұрынғы одақтас республикалардың  барлығы өздерін дербес тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы да өзін дербес мемлекет деп жариялады.

1991 жылы 16 желтоқсанда  Қазақстан Республикасының Жоғары  Кеңесі "Қазақстан  Республикасының  мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" конституциялық заң қабылдап, Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жария етті. Онда былай деп жазылды: ҚР тәуелсіз мемлекет ретінде күллі аумақта бүкіл өкімет билігіне ие болады, өзінің ішкі және сыртқы саясатын дербес анықтап, өзі жүзеге асырады. Дербес мемлекет ретінде Қазақстан Республикасы халықаралық көлемге шығады, өзінің басқа мемлекеттермен қатынасын халықаралық құқық нормалары негізінде құрады. Бұрынғы Қазақ республикасының аумағы тәуелсіз жаңа мемлекеттің аумағы деп танылады. Бұл аумақ бөлінбейді және оған ешкім қол сұға алмайды,- деп жарияланды. Барлық ұлттардың азаматтары енді біртұтас Қазақстан халқы болып табылады. Мемлекеттік өкімет Қазақстан халқының еркіне негізделеді. Заң барлық азаматтардың ұлтына, шыққан тегіне, қызмет түріне, тұрғылықты мекеніне қарамастан, тең құқықтар мен бостандықтарға ие болатынын жариялады. Заңда Қазақстан мемлекетінің құрылысы туралы айтылды. Мемлекеттік өкімет билігінің заң шығарушылық, атқарушылық және сот тармақтарына бөліну принципі тұңғыш рет танылды. Яғни, КСРО-ның күйреп, саяси аренадан кетуі, сөйтіп, барлық, бұрынғы социалистік республикалардың орнына енді өз алдына тәуелсіз мемлекеттерге айналуы заңды процесс. Сөйтіп, социализмнің қоғамдық құрылысы түбегейлі өзгеріске ұшырап, Социалистік одақтас республикалардың орнына демократиялық, құқықтық, зайырлы әлеуметтік өмірге аяқ басқан тәуелсіз, егеменді мемлекеттер келді. Осындай елеулі құбылыстарды Негізгі заңда нақыштап белгілеу - өмір заңы. 1993 жылғы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің тоғызыншы сессиясының 12 отырысында дербес, тәуелсіз мемлекеттің тұңғыш Конституциясын қабылдады.Ол 4 бөлімнен, 20 тараудан, 126 баптан тұрады.

Оның басты желісі – дүниежүзілік қоғамдастықта жалпы адамгершілік принциптерді дамыту негізінде Қазақстан  Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік және біртұтас мемлекет ретінде дүние жүзіне хабарлау. Алағашқы рет Ата заңның ең жоғарғы заңдық күші бар және оның нормалары тікелей қолданылады, - делінген. Сонымен қатар жаңа Ата заңда мемлекеттік тіл – қазақ тілі, орыс тілі – ұлтаралық қатынас тілі, - деп бекітілген.

Қазақстанның мемлекеттік  тәуелсіздігін нығайтуда, халыққа  қызмет ететін, азаматтардың кең көлемді  құқықтары мен бостандықтарын   т.б. жариялаудағы халықтың еркін білдіретін мемлекеттік жаңа органдар құруға бұл Конституцияның  маңызы зор  болды. Сонымен бірге Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясы жаңа мемлекетте пайда болған проблемаларды білдіре алмады. Конституция экономикалық реформаны жүргізу жөніндегі т.б. жұмыстарда кідіріс туғызды. Сондықтан қоғамдық өмірдің өзі Конституцияны қайта қарау туралы мәселені алға тартты. Бұл еліміздің Ата заңы ұзаққа бармады. Оны жаңартуға тура келді. Қазақстан Конституциясының жеті жылдығына орай өткізілген салтанатты жиналыстағы баяндамасында (2002ж, 29 тамыз) Елбасы Н.Назарбаев: «...сайып келгенде, 1993 жылғы жағдайда қабылданған Конституция қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси реформалар жүргізуге қарсы тобы мен Қазақ КСР-ін демократиялық өркениетті қоғамға айналдыру қажеттігін және одан басқа жолдың жоқтығын түсінетін тобы арасында ымыраға баруды көздегені де жасырын емес,-деді. Бұдан кейін президенттің басшылығымен жаңа Конституцияның жобасы әзірленіп, бүкілхалықтық талқыға салу үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау барысында жоба бойынша көптеген ескертулер айтылды. Олардың ең елеулі дегендері ескеріліп, жоба тағдырын шешу үшін халыққа ұсынылды.

Сөйтіп, бүкілхалықтық  дауыс берудің (референдум) нәтижесінде 1995 жылғы 30 тамызда Қазақстан Республикасының  жаңа Конституциясы қабылданды. Бұл конституцияның дамуының бесінші кезеңі болып табылады.

2.Қазақстан  Республикасының Ата заңы және  оған енгізілген өзгерістер.

2.1 Қазақстан  Республикасының Конституциясы.

Қазақстан халқы 1995 жылдың 30 тамызында өткен референдумда Республиканың жаңа Конституциясы қабылданды дедік. Бұл республиканың мемлекеттік құрылымында аса маңызды оқиға болды. Конституция қоғам мен мемлекет дамуының қазіргі кезеңін көрсетеді, халықаралық субъект ретіндегі Қазақстан Республикасының мәртебесін белгілейді, мемлекет органдарының құқық шығарушылық және құқық қабылдаушылық қызметі үшін бағдар болып табылады.

Конституцияның преамбуласында былайша жазылған: «Қазақстан халқы... өзіміздің егемендік құқығымызды  негізге ала отырып, осы Конституцияны  қабылдаймыз». Егер халықтың егемендік идеясы тұрғысынан қарайтын болсақ, Конституция нормаларының құрылтайшылық сипаты жөнінде айтуға болады. Содан келіп, конституциялық тұжырымдарда халықтық ерік-жігері көрініс табады және Конституция нормалары құрылтайшылық, бастапқы сипатқа ие болады.

Конституция халық пен мемлекет арасындағы шарт бола отырып, қоғамда пайда болатын негізгі қатынастарды реттейді. Ол барлық салаларды: саяси, экономикалықпен бірге, әлеуметтік және рухани салаларды да қамтиды.

Жалпы алғанда конституциялық реттеу барлығын қамтушы сипатымен ерекшеленеді. Конституцияның өзіндік заңды ерекшелігі бар: жоғары заң күші, конституциялық нормалардың тікелей қолданылуы және оған түзетулер енгізу мен қабылдаудың ерекше тәртібі болады.

Конституциялық реформа  Қазақстан Республикасының мемлекеттігін нығайтуға, мемлекеттік биліктің жаңа институттарын құруға, әлеуметтік-экономикалық дамудың, адамның құқықтары мен бостандықтары кепілдіктерін жетілдірудің жаңа үлгілерін ойлап табуға ықпал етті.

Конституцияның жоғары заң күші бір де бір заң немесе нормативтік акт Конституция нормаларына қайшы келмеуге тиістігінен көрсетеді. Конституциялық нормаларға қайшы келетін заңдар мен нормативтік актілер заңдылықтарда белгіленген тәртіппен алынып тасталады. Жоғары заң күші, оған басшылық жасаушы орынды бекіте отырып, Конституцияның құқықтық нормалар жүйесіндегі орнын анықтайды.

Конституция нормаларының тікелей қолданылуы барлық мемлекеттік  органдар мен лауазымды тұлғалар өз қызметтерінде Конституцияны  басшылыққа алуға міндетті дегенді  білдіреді. Азаматтар мен оның бірлестіктері өз құқықтарын қорғаған кезде конституциялық нормаларға сілтеме жасауға хақылы. Конституция қолданыстағы нормативтік акт болып табылады, оның нормалары республиканың барлық аумағында тікелей қолданылады.

1995 жылғы Қазақстан  Республикасының Конституциясы қазіргі кезеңдегі қоғамның жағдайы мен мемлекеттіліктің дамуын көрсетеді, ол преамбуладан және 9 бөлімнен тұратын жаңа Конституцияның құрылымында көрініс тапты.

Преамбулада Конституцияның құрылтайшылық сипатын көрсетеді  және оны қабылдаған ерекше субъект- Қазақстан халқына сілтеме жасайды.

³«Жалпы ережелер» деп аталатын I бөлім Қазақстан Республикасы қызметінің түбегейлі принциптеріне арналған. Жалпы алғанда ол принциптер мемлекеттік құрылымның негізін құрайды. Ең алдымен Конституция Қазақстан Республикасын демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде бекітеді (1-б.). Қазақстан Республикасы президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет деп жарияланады. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы- халық деп аталып көрсетіледі. Осы бөлімде мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу конституциялық түрде бекітілген.

4-бапта Қазақстан Республикасында  қолданылатын құқыққа анықтама  берілген және Конституцияның  ең жоғарғы заңдық күші барлығы  және Республиканың барлық аумағында тікелей қолданылатыны бекітілген.

Конституция - қоғамның саяси  өмірінің негіздерін белгілейді. 5-бапқа  сәйкес Республикада идеологиялық және саяси әр алуандылық танылады. Қоғамдық бірлестіктердің заң алдында  бірдейлігі бекітілген. Мемлекеттің экономикалық негіздерін анықтай отырып, Конституция мемлекеттік меншік пен жеке меншікті бірдей қорғауға алады (6-б.).

7-бапта қазақ тіліне  мемлекеттік тіл мәртебесі берілген.

II бөлім «Адам және  азамат» деп аталады. Баптарда  адамның құқықтық мәртебесінің, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматтығының негіздері жан-жақты айшықталған. Сонымен қоса, осы бөлімде Респуликада адам және азаматтың құқықтары жөнінде жалпыға бірдей халықаралық құқықтың принциптері мен нормалары да құрметтелетіні айтылады. Бірінші рет Қазақстан Республикасының Конституциясы адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумасынан жазылған, олар абсолютті және ешкім айыра алмайды деп мәлімдеді (12-б.).

III бөлім Қазақстан  Республикасының Президентіне арналған. Басқарудың президенттік нысаны конституциялық түрде бекітіледі. Осы орайда жаңа Конституция бойынша Қазақстан мемлекетіндегі басқару жүйесінің басты ерекшелігі президенттік институтын барынша нығайту болып табылады.

Президенттің жаңа мәртебесіне  орай онда биліктің үш тармағының өзара ынтымақтаса қызмет ету механизмін үйлестіруші және жүргізуші ролі жоғарлатылды. Президент мемлекеттің басшысы, халық пен мемлекеттің бірлігінің нышаны, әрі кепілі болып табылады және мемлекеттік билік тармақтарының келісіп жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Конституция Президент  лауазымына кандидатқа қойылатын талаптарды анықтайды.

Конституцияның 44-бабы Қазақстан  Республикасы Президентінің өкілеттіліктерін бекітеді. Тұңғыш рет Президентті  қызметінен кетіру рәсімі конституциялық түрде бекітіледі.

IV бөлім заң шығару  қызметін жүзеге асыратын ең  жоғары өкілді орган ретінде  Парламенттің құқықтық жағдайын  анықтайды. Парламент тұрақты  жұмыс істейтін екі Палатадан:  Сенаттан және Мәжілістен тұрады. Сөйтіп, халық атынан заң шығару  билігін өкілетті жүзеге асырушы идея ретінде парламентаризм одан әрі дамитын болады.

Конституция Парламенттің құрылымын, құзыретін және оның депутаттарының мәртебесін реттейді.

V бөлім Қазақстан Республикасы  Үкіметі қызметінің негіздерін  белгілейді. Үкіметтің және Премьер-Министрдің құзыреті конституциялық түрде бекітіледі. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Үкімет атқарушы органдардың жүйесін басқарады.

Келесі VI бөлім 1995 жылғы  Конституцияның басты жаңалығы болып  табылады және Конституциялық соттың орнына келген Конституциялық кеңестің құқықтық жағдайын анықтайды. Конституциялық сот бұдан бұрында қолданыста болған Конституция бойынша Конституцияны қорғау жөніндегі сот билігінің жоғарғы органы болып табылады. Конституциялық Кеңес Конституцияның нормаларына ресми түсіндірме береді (72-б. 4-т.).

VII бөлім сот жүйесіне  және Қазақстан Республикасындағы  сот төрелігінің негізгі принциптеріне  арналған. Тұңғыш рет Конституцияда  соттардың тұрақтылығы принциптері  (79-б. 1-т.), сондай-ақ соттардың нормативтік  құқықтық актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге мүмкіндігі туралы (78-б.) бекітілді.

Конституция қылмыстық  істер бойынша анықтама жүргізу  мен алдын ала тергеуді арнаулы  органдар жүзеге асырады және бұлар  сот пен прокуратурадан бөлінген деп атап көрсетеді (84-б. 1-т.).

VIII бөлім жергілікті  мемлекеттік басқару және өзін-өзі  басқарудың негізгі міндеті жергілікті  маңыздағы мәселелерді шешкен  кезде тұрғылықты халықтың дербестігін  қамтамасыз ету болып табылады.

Соңғы IХ бөлім жекелеген конституциялық тұжырымдамалардың орындалуын қамтамасыз ететін қорытынды және өтпелі ережелерді құрайды.

2.2 1998  жылғы  7 қазанда және 2007 жылғы 21 мамырда , 2011 жылғы 2 ақпанда Ата заңымызға енгізілген өзгерістер.

Қазақстан Республикасының  қазіргі қолданылып жүрген Ата заңына екі рет өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Ең бірінші өзгерістер мен толықтырулар енгізу 1998 жылы 7 қазанда болды.

1995 жылғы 30 тамызда  республикалық референдумда қабылданған  Қазақстан Республикасының Конституциясына  мынадай өзгерiстер мен толықтырулар енгiзiлді, олардың кейбіреулерін қарастырсақ:

⁴1. 33-баптың 4-тармағында "Мемлекеттiк қызметшiнiң жасы алпыс жастан, ал ерекше жағдайларда алпыс бес жастан аспауға тиiс" сөздерi алынып тасталсын. 41-бапта: 1-тармаќта "бес" сөзi "жетi" сөзiмен алмастырылсын; 2-тармаќта "отыз бес" сөздерi "қырық" сөзiмен алмастырылып және "алпыс бес жастан аспаған" сөздерi алынып тасталсын; 4-тармақ алынып тасталсын; 5-тармақта "Егер сайлаушылардың елу процентiнен астамы дауыс беруге қатысқан болса, сайлау өткiзiлдi деп есептеледi." деген сөздерi алынып тасталсын. 42-бапта: 2-тармақта "Президент кезектен тыс сайлауда сайланған ретте ант беру сайлау нәтижелерi жарияланған күннен бастап бiр ай iшiнде өткiзiледi" сөздерi, "Конституцияның 48-бабында көзделген жағдайда Қазақстан Республикасы Президентiнiң өкiлеттiгiн өзiне қабылдаған адам Республика Президентiнiң өкiлеттiгiн қабылдаған күнiнен бастап бiр ай iшiнде ант бередi." сөздерiмен алмастырылсын; 4-тармақ алынып тасталсын. 44-баптың 7-ші тармақшасы "Төрағасын" сөзiнен кейiн "және екi мүшесiн" сөздерiмен толықтырылсын.  48-бап мынадай редакцияда жазылсын:

"48-бап 1.Қазақстан  Республикасының Президентi қызметiнен  мерзiмiнен бұрын босаған немесе  кетiрiлген, сондай-ақ қайтыс болған  жағдайда Республика Президентiнiң өкiлеттiгi қалған мерзiмге Парламент Сенатының Төрағасына көшедi; Сенат Төрағасының өзiне Президент өкiлеттiгiн қабылдауы мүмкiн болмаған ретте ол Парламент Мәжiлiсiнiң Төрағасына көшедi; Мәжiлiс Төрағасының өзiне Президент өкiлеттiгiн қабылдауы мүмкiн болмаған ретте ол Республиканың Премьер-Министрiне көшедi. Өзiне Республика Президентiнiң өкiлеттiгiн қабылдаған тұлға тиiсiнше Сенат Төрағасының, Мәжiлiс Төрағасының немесе Премьер-Министрдiң өкiлеттiгiн тапсырады. Бұл жағдайда бос тұрған мемлекеттiк лауазымдарды иелену Конституцияда көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

2. Осы баптың 1-тармағында  көзделген негiздерде және тәртiппен  Қазақстан Республикасы Президентiнiң  өкiлеттiгiн өзiне қабылдаған тұлғаның  Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерiстер мен толықтырулар туралы бастамашылық жасауға құқығы жоқ.".

49-баптың 2-тармағында "Парламенттiң  өкiлеттiк мерзiмi – төрт жыл"  сөздерi алынып тасталсын. 50-бапта: 2-тармақта "Парламент өкiлеттiгi мерзiмiне" сөздерi "Сенат өкiлеттiгi мерзiмiне" сөздерiмен алмастырылсын;

"5. Сенат депутаттарының  өкiлеттiк мерзiмi - алты жыл, Мәжiлiс  депутаттарының өкiлеттiк мерзiмi - бес жыл.".51-бапта: 2-тармақта "екi жыл" сөздерi "үш жыл" сөздерiмен  алмастырылсын.

2007 жылы 21 мамырда Конституцияға  елеулі өзгерістер мен толқытырулар енгізілді, олардың маңыздылары:

2-баптың 3-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:

"3. Республиканың әкімшілік-аумақтық құрылысы, оның елордасының мәртебесі заңмен белгіленеді. Қазақстанның елордасы Астана қаласы болып табылады.".

15-баптың 2-тармағы мынадай  редакцияда жазылсын:

"2. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ. Өлім жазасы адамдардың қаза болуымен байланысты террористік қылмыстар жасағаны үшін, сондай-ақ соғыс уақытында ерекше ауыр қылмыстар жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен белгіленеді, ондай жазаға кесілген адамның кешірім жасау туралы өтініш ету хақы бар.".

41-бапта: 1-тармақтағы "жеті" деген сөз "бес" деген сөзбен ауыстырылсын; 2-тармақтағы "кемінде он бес" деген сөздер "соңғы он бес" деген сөздермен ауыстырылсын.

42-баптың 5-тармағы мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: "Бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне қолданылмайды.". 44-бапта: 1) 2), 3), 4), 5), 7) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын:

2) Республика Парламентіне және оның Палатасына кезекті және кезектен тыс сайлау тағайындайды; Парламенттің бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Парламенттің кезектен тыс сессиясын шақырады; Парламент Сенаты ұсынған заѕға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жария етеді не заңды немесе оның жекелеген баптарын қайтадан талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады;

3) Парламент Мәжілісінде өкілдігі бар саяси партиялар фракцияларымен консультациялардан кейін келісім беру үшін Мәжілістің қарауына Республика Премьер-Министрінің кандидатурасын енгізеді; Парламент Мәжілісінің келісімімен Республиканың Премьер-Министрін қызметке тағайындайды; оны қызметтен босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен Республика Үкіметінің құрылымын айқындайды; Республиканың Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдарын құрады, таратады және қайта құрады, Республика Үкіметінің мүшелерін қызметке тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер, әділет министрлерін қызметке тағайындайды; Үкімет мүшелерін қызметтен босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; ерекше маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; Үкіметке заң жобасын Парламент Мәжілісіне енгізуді тапсырады; Республика Үкіметі мен Премьер-Министрінің, облыстар, республикалық маңызы бар қалалар мен астана әкімдері актілерінің күшін жояды не қолданылуын толық немесе ішінара тоқтата тұрады;