Кәсіпкерлік қызметін мемлекеттік қолдау

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ                                             МИНИСТРЛІГІ

 

      А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

 

 

 

 

 

 

                      БАЯНДАМА

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         Тақырыбы: Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік қолдау.

 

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған: Муканова Г.Б

Тексерген: Майсатаева А.Ш

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                            Қостанай 2011

 

 

 

Жоспар:

1. Кәсіпкерліктің әлеуметтік – экономикалық мәні және белгілері.

2. Кәсіпкерлікті қолдау құрылымдары.

3. Кәсіпкерлердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың азаматтық- құқықтық формалары.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кәсіпкерліктің  әлеуметтік – экономикалық мәні және белгілері.

Кәсіпкерлік адам қызметінің ерекше саласы және ол еңбектің басқа  түрлерінен оқшауланып тұрады. «Кәсіпкерлік»  терминін алғашқы рет ағылшын  экономисі Ричард Кантильон енгізді. Кәсіпкерлік ұғымына ол нарықтық тәуекелділік жағдайында табыс алу  мақсатымен өндірісті ұйымдастырудағы  адам белсенділігін жатқызды. Кәсіпкерлік  дегеніміз азаматтар мен бірлестіктердің  мүлікті жауапкершілік пен тәуекел  ету негізінде іске асырылатын, жоғары табыс алуға бағытталған шығармашылық, дербес іс-әрекеттері.

 Кәсіпкерліктің белгілері: 

 • шаруашылық субъектілерінің  дербестігі және тәуелсіздігі 

 • экономикалық мүдделілігі 

 • шаруашылық тәуекел  етуі және жауапкершілігі 

 • белсенді ізденуі 

 • жаңалықтығы 

 Кәсіпкерліктің субъектілері: мемлекет, жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, серіктестіктер, арендалық ұжымдар,  акционерлік қоғамдар, шаруашылық  ассоциациялары, әртүрлі бірлестіктер.

 Кәсіпкерліктің объектілері:  шаруашылық қызметтің кез-келген  түрлері, коммерциялық делдалдық,  инновациялық, кеңес беру іс-әрекеттері, құнды қағаздармен операциялар. 

 Кәсіпкерліктің негізгі  атқаратын қызметтері:

1. Новаторлық қызметі.  Әрбір кәсіпкер өзінің мақсатына  жету үшін кәсіпкерлікті ұйымдастырудың  жаңа формаларын, жаңа технологияларды  қолдануға мүдделі болады. Бұл  қызмет өнімнің бәсекеге қабілеттілігін  және сапасы туралы мәселелерді  шешеді.

2. Ұйымдастыру қызметі.  Әрбір кәсіпкер минималды шығын  жұмсау және максималды пайда  табу мақсатымен ең тиімді  өндірісті таңдайды. Өндірісті ұйымдастыру  кезінде кәсіпкер жер, еңбек,  капитал ресурстарын бір процеске  біріктіреді. 

 3. Басқару қызметі. Әрбір кәсіпкер шаруашылықты жүргізуде негізгі шешімдерді қабылдау инициативасын өз жауапкершілігіне алады: кадр мәселесі, өнімді сатып өткізу, банк жүйесімен байланысты мәселелерді шешеді.

4. Тәуекелге бару қызметі.  Әрбір кәсіпкер тәуекелге бару үшін істелетін істің айқындылығын талдап , қорытындысына не болатынын білген жөн. Кәсіпкер тек қана өз уақыты, еңбегін, іс қабілеттілігін тәуекелге салмайды, сонымен бірге өндіріске кеткен өзінің серіктестіктерінің немесе акционерлерінің қаржыларын тәуекелге салады.

 

Кәсіпкерліктің  экономикалық, әлеуметтік және құқықтық жағдайлары.

 Кәсіпкерлікпен айналысу барысында экономикалық, әлеуметтік және құқықтық жағдайлар ескерілуі қажет.

1. Экономикалық жағдайлар:оған: нарыққа тауар, қызметтер ұсыну, тауарлардың, қызметтердің алуан түрлері, тұтынушылардағы ақша-қаражат көлемі, яғни олардың сатып алу қабілеттілігі, жұмыс орнының және жұмыс күшінің артық-кемдігі, еңбек ақы қорының артық-кемдігі, қарыз беретін мекемелердің ақша ресурстары болуы керек.

2. Әлеуметтік жағдайлар:  кәсіпкерлікті ұйымдастыру, қалыптастыру  үшін тұтынушыларда тауар сатып аларлық қаражаты болуы, олардың тауарға, қызметке деген талғамы, төлем қабілеттілігі бар сұранысы болуы. Әлеуметтік жағдай әрбір адамның жұмыс орнындағы жағдайы, еңбек ақы мөлшерімен байланысты. Әрбір кәсіпкер әлеуметтік мәселелерге белсенді араласып, жағдай жасауы тиіс: денсаулық сақтау, жұмыс орнын жасақтау, еңбек ақы мөлшерін қадағалау.

3. Құқықтық жағдайлар:  кәсіпкерлікті реттейтін заңдар және нормативтік-құқықтық жағдайлардың болуы: Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі, салық туралы заңдар, кәсіпкерлерді қорғайтын заңдар, шағын және орта бизнесті қолдайтын органдар, меншікке құқықтық заңдар.

 

Кәсіпкерліктің  түрлері және ұйымдастыру формалары.

 Кәсіпкерліктің түрлеріне  өндірістік, коммерциялық, қаржылық, кеңес  беру, сақтандыру, делдалдық кәсіпкерлік  жатады.

 • Өндірістік кәсіпкерлік – бұл тауар өндіру мен қызмет көрсетумен байланысты кәсіпкерлік.

 • Коммерциялық кәсіпкерлік  – бұл өнім өндірумен байланыссыз тауарлар мен қызметтерді қайта сату бойынша операцияларды жүргізумен ерекшеленетін кәсіпкерлік. Коммерциялық кәсіпкерліктің іс өрісі тауар биржалары мен сауда мекемелері.

 • Қаржылық кәсіпкерлік  –бұл сату, сатып алу объектісі ақша, валюта, құнды қағаздар болып табылатын коммерциялық кәсіпкерліктің түрі. Қаржылық кәсіпкерлікке коммерциялық банктер және қор биржалары жатады.

 • Кеңес беру кәсіпкерлігі  – бұл нарыққа бағытталу туралы қаржылық шаруашылық талдауды жасауға, басқару мәселелері жөнінде көмектер көрсетумен айналысатын кәсіпкерлік.

 • Сақтандыру кәсіпкерлігі  – бұл белгілі бір жағдайларды сақтандырудан сақтандыру төлемін алу нәтижесінде пайда болатын қаржылық кәсіпкерліктің түрі.

 • Делдалдық кәсіпкерлік  – бұл белгілі бір мәмілеге мүдделі тараптарды біріктіретін кәсіпкерлік.

 Кәсіпкерліктің ұйымдастыру  формаларына ұжымдық-құқықтық және ұжымдық-экономикалық кәсіпкерліктер жатады.

 Ұжымдық-құқықтық кәсіпкерлік  жеке кәсіпкерлік, серіктестік, акционерлік қоғамды біріктіреді.

 Жеке кәсіпкерлік – бұл бір адамның немесе бір жанұяның кәсіпкерлікпен айналысуы.

 Серіктестік – бұл екі немес одан да көп адамдардың капитал салымдар (үлестері) негізінде құрылған табыс алуға бағытталған іс-әрекеті. Серіктестіктің түрлері:

1. Толық серіктестік мүшелері өз мүліктері шеңберінде жауапкершілікке ие болады.

2. Коммандиттік серіктестік мүшелері аралас жауапкершілікке ие болады, яғни біреуі толық мүлікпен, ал екіншісі салынған капиталы негізінде жауап береді.

3. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік мүшелері тек қана салынған капиталы негізінде тәуекелге барады және жауап береді.

 Акционерлік қоғам – бұл жарғылық капиталы белгілі бір үлестерге (акцияларға) бөлінген, заңды тұлға құқығы бар кәсіпорын. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екіге бөлінеді. Ашық акционерлік қоғам өз акцияларын ашық сатуға және басылымдарда акциялардың құнын жариялауға құқылы. Жабық акционерлік қоғамда акциялары құрылтайшылары арасында астылатын, акциялардың құны басылымдарда жарияланбайтын акционерлік қоғамның түрі.

 Ұжымдық-экономикалық кәсіпкерлік формалары:

1. Концерн – көп салалы іс-әрекетпен ерекшеленетін өнеркәсіп саласындағы корпорацияның кең тараған формасы.

2. Ассоциация – экономикалық  дербес кәсіпорындардың ерікті бірлестігі.

 Ассоциацияның негізгі мақсаты ғылыми-техникалық, өндірістік,

 экономикалық және  әлеуметтік міндеттерді бірігіп шешу.

3. Консорциум – ірі қаржы операцияларын істеу үшін біріккен кәсіпкерлердің бірлестігі.

4. Синдикат – бір саланың кәсіпкерлерін тауар сатуға біріктіру.

5. Картель – тауар, қызмет көрсету бағасы, нарық аудандарын бөлу, өндіріс мөлшері, патент айырбастау жөнінде келісім.

6. Трест – белгілі бір тауарды өндіру бойынша белгілі бір түрдегі монополисттік бірлестік.

 

Кәсіпкерлікті қолдау құрылымдары 

 

Жеке кәсіпкерлікті қолдау саласындағы Қазақстан Рспубликасының мемлекеттік саясаты жоғары қосымша  құны бар жаңа жоғары технологиялық  өндірістерді құруға ұмтылған шағын  кәсіпкерлікті дамыту арқылы орта классты  қалыптастыруға бағытталған.

Қойылған мақсатты орындау  үшін Қазақстан Республикасының  индустриалды- инновациялық даму страегиясын  жүзеге асырудың бір кезеңі ретінде  кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымын дамыту көзделген.

Кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылым құрамында жеке кәсіпкерлікті дамытуға қолайлы жағдай туғызатын бір  топ мекеме бар.

 

Қазақстандағы осындай мекемелер  қатарына :

 

• мемлекеттік және мемлекет қолдауымен құрылған мекемелер ;

• үкіметтік емес мекемелер ;

• коммер циялық мекемелер  кіреді .

 

 

Функционалды бағытына қарай  инфрақұрылымның институттық құрылымы былай анықталады :

 

• бизнестің қалыптасуы, әрекет етуі және дамуы кзеңінде көрсетілетін мемлекеттік қолдау ;

• қаржылық қолдау ;

• ақпараттық - талдау жағынан  қолдау ;

• кадрлардың біліктілігін арттыру және білім саласындағы  қолдау ;

• материал ды -техни калық  жағынан қолдау .

 

Ұйымдастыру және функционалдық  құрылымдарды салыстыра отырып біз  инфрақұрылым институттарының Қазақстандағы  кәсіпкерлікті дамыту процессіне қатысу матрицасын құрастыра аламыз.

Әрбір кәсіпкерлікті дамытуға жәрдем беретін мекемелердің өзіндік  артықшылықтары мен кемшіліктері болады. Олардың барлығы әр түрлі факторларға  байланысты. Кәсіпкерлерге тиісті шешімдер қабылданған кезде кейбір мекемелер  әлеуметтік мақсаттарға аса назар  аударады, ал басқалардың басшылары  бәлкім жеке басының қамын ойлайды.

Мемелекеттің қолдауымен құрылған мемлекеттік органдар мен  мекемелер 

Қазақстан Респуликасының Индустрия  және Сауда Министрлігі - жеке кәсіпкерлікті  дамытуға және тиісті саясатты жүргізуге  жауапты жоғарғы мемлекеттік  орган. Министрлік орталық атқарушы органдарына тиісті және ел Президенті мен Үкімет алдында есеп береді.

ИжСМ құрамына кіретін  Кәсіпкерлікті дамыту Департаменті кәсіпкерлікті қолдау және дамытудағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және кәсіпкерлікті дамыту мен қолдау саласындағы нормативті-құқықтық реттеу функциясын атқарады.

 

Департамент қызметін реттейтін  негізгі құжаттарда оның негізгі  мақсаттары былай белгіленген:

 

• кәсіпкерлікті қолдау және дамытудағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру;

• кәсіпкерлікті дамыту үшін жағдай жасау;

• инвестицияларды тартуға  бағытталған шараларды жүргізу;

• Департамент құзырына кіретін сұрақтар бойынша мемлекеттік  органдарының қызметін үйлестіру.

 

Жоғарыда айтылған функцияларға қоса Департамент кәсіпкерлікті  дамытуға кедергі болатын кейбір шенеуниктердің заңға қайшы әрекеттеріне қатысты түскен арыз бен өтініштерді  қарастырып, және сол арыз бойынша  қажетті шаралардың орындалуын қадағалауға  міндетті

Қазақстан Республикасының  кәсіпкерлікті қолдау саласындағы  мемлекеттік құрылымның келесі деңгейі - ол жергілікті атқару органдары –  яғни, облыстық және Алматы мен Астана қалалары Әкімдерінің аппараттары. Кәсіпкерлікті дамыту және қолдау саласындағы  мемлекеттік саясатты жүзеге асыру  үшін Әкімшіліктердің жанынан Кәсіпкерлік пен Өндіріс жөніндегі Департамент (Басқармалар) құрылған. Олардың құрамына Кәсіпкерлік жөніндегі бөлімшелер кіреді. (2005 ж. 1 қаңтарынан бастап ҚР үкіметінің 2004 ж. 4 қазанындағы № 1022 қаулысымен жергілікті мемлекеттік басқарудың барлық орагандарының типтік құрылымы енгізілген).

Облыстық Кәсіпкерлік  пен Өндіріс жөніндегі Департамент (сол сияқты Алматы мен Астананың  қалалық Департаменттері) өз құзыры аясында шағын және орташа кәсіпкерлікті  қолдауға уәкілетті.

 

Алға қойылған мақсатқа жету үшін Департаментке мемлекеттік  саясатты жүргізуге тиісті мынадай  функциялар мен құқықтар берілген:

 

• кәсіпкерлік саласындағы  бірыңғай мемлекеттік саясатты әзірлеуге  және іске асыруға қатысу ;

• жергілікті мемлекеттік  органдардың қызметін үйлестіру;

• қоғамдық ұйымдармен және басқа да мемлекеттік немесе үкіметтік  емес құрылымдармен өзара іс-әрекет ету;

• белгіленген тәртіп бойынша  азаматтардың атынан түскен хаттар, арыз бен өтініштерді қарастыру.

 

Кәсіпкерлікті қолдау саласындағы  мемлекеттік саясатты жүзеге асырудың соңғы буыны болып жергілікті атқару органдары – яғни, облыстық және Алматы мен Астана қалалары Әкімдерінің  аппараттары табылады. Солардың құрамына кіретін Экономика және бюджеттік  жоспарлау немесе Экономика және қаржы жөніндегі бөлімдер кәсіпкерліке тиісті мәселелермен шұғылдану керек. Аймақтық атқарушы органдарға қабылданған  мемлекеттiк саясаттың тiкелей iске  асырылуы және жергiлiктi бюджеттер  бойынша жоспарлалған және қаржыландырылатын  шаралар мен бағдарламалардың жүзеге асыруға тиісті функциялар тапсырылады. Сонымен, атқарушы мемлекеттiк органдар мемлекет пен кәсiпкерлiктiң арақатынас идеологиясын құрудағы негізгі буын болып табылады.

Мемлекет қазіргі кезде  шағын және орта бизнес заманның талаптарына  сай өзіне тән икемділігін, ұтқырлығы  мен нарықтық объективтілігін инновациялық экономикадағы өз орнын табуға жұмсауы  керектігін түсінеді. Кәсіпкерлердің бастамаларын жүзеге асыруға қолайлы  жағдай жасау және Президент қойған мақсаттарды іске асыру мақсатында Үкімет жергілікті органдарда әкім аппаратының  жанынан Кәсіпкерлер істері жөніндегі  Комиссия құру арқылы кәсіпкерлермен «кері байланыс» ұйымдастыру  схемасын іске асырды. Комиссия құзырында:

 

• шағын және орташа кәсіпкерлікті  дамытуды тежейтін мәселелерді зерттеу;

• жергілікті және аймақтық атқарушы билік органдарына тиісті ұсыныстарды әзірлеу.

 

Әрбір кәсіпкер кәсіпкерлік  жөніндегі комиссияға хабарласа  алады, ол үшін өз облысында орналасқан кез келген қоғамдық ұйым немесе заңды  тұлғалар ұйымына келсе болғаны. Әдетте комиссияда бірнеше облыстық ассоциация немесе бірлестіктердің  өз орындары болады.

 

Кәсіпкерлермен осындай  «кері байланыс» ұйымдастыру  үшін орталық атқарушы органдар деңгейінде Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Кәсіпкерлер кеңесі құрылған. Кеңестің негізгі мақсаттары мынадай:

 

• кәсіпкерлікті дамыту және қолдауға бағытталған ұсыныстарды  әзірлеу;

• нарықтық экономиканың дамуын ынталандыруға жағдай туғызу;

• Қазақстан Республикасында  әрекет ететін іскерлерді, іскерлік ассоциациялар  мен одақтарды біріктіру;

• кәсіпкерлік саласындағы  маңызды мемлекеттік мәселелерді  шешу үшін қажетті ұсыныстар дайындау.

 

Президент жанындағы Кәсіпкерлер  кеңесі кәсіпкерлік саласындағы  мемлекеттік саясатты қалыптастырып, оны жүзеге асыру мен қатар  мемлекет жағынан кәсіпкерлікті  қаржылай, ақпараттық-талдау және матриалдық-техникалық жағынан қолдау функциясын атқарады. Мемлекет аталған қолдаудың барлық түрін атқарушы органдар арқылы, көптеген жергілікті және аймақтық деңгейде қабылданған  бағдарламалар арқылы, және соған  лайықтап мемлекеттік капиталы қатысуымен арнайы құрылған мекемелер арқылы жүзеге асырады. Жоғарыда аталған міндеттерді  атқаратын мекемелер қатарына кіретіндер:

  «Инжиниринг және технологиялардың трансферті орталығы» АҚ. Орталықтың негізгі мақсаты Қазақстан экономикасының нақты сектор салаларының жаңа технологиялар трансферті және республикадағы инновациялық іс-әрекетті белсендіру арқылы бәсекеге жарамдылығын арттыру болып табылады ;

  "Kaznex" экспортты дамыту және ілгерілеті к орпорациясы» АҚ - үкiметке мемлекеттiк саясатты, соның iшiнде кәсiпкерлiктi дамытуға қатысты, құру саласында ақпараттық-талдау жағынан қолдау көрсетеді ,;

  «Даму» Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ - қаржылық, консалтингтік қызметтерді ұсыну интеграторы және операторы рөлінде ШОБ-ң, сонымен бірге Қазақстанның микроқаржы ұйымдарының сапалы дамуына жәрдемдеседі;

  «Ұлттық инновациялық қоры» АҚ - кәсіпкерлік бастамаларға инвестицияларды тарту және жобаларды қаржылау арқылы қаржылай қолдау көрсетеді ;

  «Қазақстанның инвестициялық қоры» - жаңа және алдыңғы қатарлы технологияларды қолданып, шикізат пен материалдарды тереңдетіп қайта өңдейтін кәсіпорындардың жарғылық капиталына инвестиция құю арқылы қаржылай қолдау көрсету;

  «Қазақстанның Даму Банкі» АҚ - қаржылық қолдау көрсетеді;

   Технопарктер, бизнес-инкубаторлар, өндірістік аймақтар – қалыптасу және даму кезеңіндегі кәсіпкерлікті материалды-техникалық жағынан қолдау;

Кәсіпкерлердің  құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың азаматтық- құқықтық формалары

 

 Кәсіпкерлік азаматтық-құқықтық  реттеу объектісі болып табылады. Азаматтық құқықтың нормалары  кәсіпкерлік саласында пайда  болатын құқықтық қарым-қатынасты  ғана реттемейді,онда кәсіпкерлердің  құқығы мен заңды мүддесін  сыбайлас-жемқорлықтан қорғауға  бағытталған нормалар қатары  бар.

 

ҚР Азаматтық кодекс (жалпы  бөлімі 27.12.1994 жылы қабылданған, іс-әрекетке 01.03.1995 жылы кірген, ерекше бөлім 01.07.1999 жылы қабылданған) жадталған жүйе құратын  заң болып табылады, ол мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастың барлық ауқымын реттейтін құқықтық негіз  болып қызмет етеді, нарықтық экономика  жағдайында дамиды.

 

Азаматтық заңнамамен реттелетін қатынас саласында кәсіпкерлер  заңмен тыйым салынғаннан басқа  кез-келген іс-әрекет жасауға құқылы. Кәсіпкерлердің құқығы мен заңды  мүдделерін қорғау - бұл құқыққа  қол сұқпауды қамтамасыз етуге, бұзған жағдайда және бұзу салдарын жойған кезде  оны жүзеге асыруға, жандандыруға бағытталған  заңмен қарастырылған іс-шаралар  жүйесі.ҚР АК 9 бабы құқықты қорғайтын  органдарды, қорғау құралдарын (тәсілдерін) және қорғау тәртібін белгілейді - сот, арбитраж немесе аралық сот.

 

Кәсіпкерге АК 2 бабымен  танысу қажет, онда азаматтық кодекстің  негізгі қағидаларының біреуі бекітілген - кім болса да жеке істерге араласпауы.

Бұл қағиданың мағнасының бірі - билік және басқару органдарына  кәсіпкерлер өз мүлкіне қалай  билік жүргізіп, өз пайдасын бөліп, кірісін пайдаланып жүргеніне ықпал  жасауға тыйым салынуы.

Осы қағидаға сәйкес сондай-ақ ешкімнің рұқсатын, келісімін алу, ақпарат  беру қажет емес, егер осыған ұқсас  талаптар тікелей заңмен бекітілмесе.

 

Біріншіден, кәсіпкерлік түсініктің мағнасын түсіну қажет.

ҚР АК 10 бабы келесідей  анықтама береді: “Кәсіпкерлік - ол меншік формасына қарамастан, тауарларға (жұмыстар, қызмет көрсету) сұранымды қанағатандыру  арқылы таза табыс алуға бағытталған, жеке меншікке (жеке кәсіпкерлік) немесе мемлекеттік кәсіпорынды шаруашылық жүргізу (мемлекеттік кәсіпкерлік) құқығына негізделген азаматтардың және заңды тұлғалардың бастамалы  қызметі. Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің  атынан, тәуекелмен және мүліктік жауапкершілікпен жүзеге асырылады”.

Кәсіпкерлік қызмет анықтамасынан  шаруашылық қызмет келесі қажетті белгілермен  сипатталады:

а) нарықта өнім, қызмет көрсету, жұмыстар өндіру және сату арқылы кіріс (пайда) алуға бағытталған;

б) бастама болып табылады, яғни кәсіпкердің тек өз ықтияры  бойынша оның мүддесіне сәйкес және оның өз қарауы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Небір жетекші органның немесе тұлғалардың бұйрығы немесе тікелей нұсқауы бойынша іс-әрекетті жүзеге асыруды кәсіпкерлік деп есептеуге болмайды;

в) кәсіпкердің толық мүліктік дербестігі базасында жүзеге асырылады. Кәсіпкер мүліктік базаның меншігі  болып табылады, ол кәсіпкерлік барысында  болуы мүмкін мүліктік шығын мен  шығыстың толық қаупін көтереді;

г) кәсіпкер азаматтық айналымда  өз атынан сөйлейді;

 

Екіншіден, кәсіпкер ҚР Азаматтық кодексінің 10 бабының 3 тармағын зерттеуі керек, онда кәсіпкерлерді қорғау және қолдау тәсілдері қаралады:

 

1) кәсіпкерлік қызметті, қызметтің лицензияланатын түрлерінен  басқа, ешкімнің рұқсатын алмай-ақ  жүзеге асыру мүмкіншілігі. Конституцияның 10 бабы ҚР-ң әр азаматының, арнайы  рұқсат талап етілетін қызмет  түрлерінен басқа(лицензия), ешбір  шектеусіз және рұқсатсыз кәсіпкерлік  қызметпен айналысуға құқығын  бекітеді. Кәсіпкерлік қызметті  лицензиялаудың негізгі міндеті  не өз- өзінен немесе оны ойдағыдай  емес жағдайда жүзеге асырған  кезде мемлекеттік немесе азаматтар  мүддесін бұзуы мүмкін түрлерін  шектеу болып табылады.

Кәсіпкерлікті лицензиялауға  заңнамалық негіз болып 1995 жылғы 17 сәуірдегі  ҚР “Лицензиялау туралы” Заңы қызмет атқарады. Лицензияны беру шарттары бұзылған жағдайда ол заңсыз деп мойындалуы мүмкін. Лицензияны мерзімінен бұрын  тоқтату, кері қайтарып алу, оның іс-әрекетін тоқтата тұру немесе оны заңсыз деп  мойындау заңнамалық актілермен бұлтартпай белгіленген және сыбайлас-жемқорлыққа  жол бермеу үшін оған қатаң сәйкес болуға тиіс;

2) кәсіпкерліктің барлық  түрлерін экономиканың барлық  саласында бір тіркеу органда  шамасынша жеңіл тіркеу тәртібі.  ҚР 1995 жылғы 17 сәуірдегі “Заңды  тұлғаларды мемлекеттік тіркеу  және филиалдар мен өкілеттіктерді  есепке ала тіркеу туралы”  Заңмен заңды тұлғаларды тіркеудің  жалпы тәртібі белгіленген, оның  ішінде кәсіпкерлік қызметпен  айналысатындарды да. Тіркеу кезінде  кәсіпкерлік қызметпен айналысу  заңдылығы тексеріледі. 

Қазіргі жағдайда мағнасыз деген желеумен тіркеуден бас  тартуға тыйым салынады (тауарлар мен қызмет көрсетуге сұраныс  жоқ, зор бәсекелестік,т.б.). Тіркелу  үшін кәсіпкер-өтініш беруші тек қана бір тіркеуші органға жүгінуге тиіс.Егер заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы заңмен талап етілетін құжаттар ойдағыдай құрастырылған болса, тіркеуші органның тіркеуден бас  тартуға немесе өтініш берушіден  небір қосымша бұрыштамалар, келісімдер, рұқсат және т.б. талап етуге құқығы жоқ. Осы заңның 6 бабы заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу тәртібін қарайды.

Заңды тұлғаны тіркеу үшін тіркеуші органға ҚР Әділет министрлігі  белгілеген форма бойынша өтініш беріледі және мемлекеттік және орыс тілдерінде құрастырылған үш дана құрылтай құжаттары қосымша беріледі.

 

Өтінішке ҚР-ң заңнамасы  белгілеген тәртіппен куәландырылған құрылтай құжаттарды қосымша берумен  бірге құрылтайшы немесе өкілетті құрылтайшы қол қояды. Сол мезетте тіркеуші органға заңды тұлғаның орналасқан орнын куәландыратын құжат, сондай-ақ заңды тұлғаның мемлекеттік тіркеу үшін жинақты бюджетке төлегенін куәландыратын түбіртек немесе құжат тапсырылады. Шағын кәсіпкерлік субъектілері олардың орналасқан орнын куәландыратын құжат тапсырмайды. Заң және басқа заңнамалық актілермен қарастырылғаннан басқа небір құжаттар мен мәліметтерді талап етуге тыйым салынады.Тіркеудің мағнасы жариялылық жағдайын жасайтынында, себебі тіркеуші орган арқылы кез келген мүдделі тұлға заңды тұлғаны сипаттайтын барлық материалдармен танысуға құқылы, егер олар жабық немесе мемлекеттік немесе коммерциялық құпия болып табылмаса.Коммерциялық құпияны сақтауды заңды қамтамасыз ету кәсіпкерлер мүддесін қорғаудың (ҚР АК 42 бабы) маңызды шарасы болып қызмет етеді.

Коммерциялық (кәсіпкерлік) құпия заңмен қорғалады.Коммерциялық құпияны құрастыратын мәліметтерді белгілеу тәртібі, оны қорғау құралдары, сондай-ақ коммерциялық құпия құрамына кіруге тиіс емес мәліметтер тізілімі заңнамамен белгіленеді. Коммерциялық құпияға мемлекеттік бақылау  функцияларын, тергеу немесе сот іс-әрекеттерін  орындау арқылы, қызмет жағдайымен және т.б. қол жеткізе алатын тұлғалар оны басқа тұлғаларға жарияламауға міндетті.

3) мемлекеттік органдармен  жүзеге асырылатын кәсіпкерлік  қызметті тексеруді заңнамалық  актілермен шектеу.

ҚР кәсіпкерлік қызметті және бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асыратын органдардың қызметін реттейтін нормативтік-құқықтық актілердің көптеген саны қабылданған. Оларға ҚР 2006 жылғы 31 қаңтардағы “Жеке меншік кәсіпкерлік туралы” заңдары, 2003 жылғы 22 желтоқсандағы «Мемлекеттік құқықтық статистика және арнайы есеп жүргізу туралы", Бас прокурордың 2004 жылғы 1 наурыздағы бұйрығымен бекітілген шаруашылық субъектілер қызметін тексерудің барлығын есепке алу бойынша Нұсқау. Кәсіпкер оларға оның қызметін тексерумен байланысты сұрақтар пайда болған жағдайда жүгіне алады.Тексеріс тағайындалғаны туралы акті негізінде тек қана бір  тексеріс жүргізіледі.Тексеріс тек  қана тексеріс тағайындалған актіде көрсетілген лауазымды тұлғамен (тұлғалармен) жасалады.

4) кәсіпкерлік қызметті  заңнамалық актімен қарастырылған  негіз бойынша шығарылған сот  шешімі бойынша мәжбүрлікпен  тоқтату.

Кәсіпкерлік қызмет кез-келген негіз бойынша тоқтатылуы мүмкін. ҚР АК 49 бабы заңды тұлғаның сот шешімі бойынша таратылу жағдайларын қарайды:

банкрот болған жағдайда;

заңды тұлғаны оны құрғанда заңнамалық бұзушылық жіберілген кезде  тіркелгенін заңсыз деп мойындаған кезде;

заңды тұлғаның жарғылық мақсаттарына қайшы қызметті әрдайым жүзеге асырғанда;

қызметті тиісті рұқсатсыз (лицензиясыз) немесе заңнамалық актілермен тыйым салынған қызметті, немесе бірнеше  дүркін немесе дөрекі заңнамалық бұзушылықпен, оның ішінде декларация бермеумен жүзеге асырылса;

заңнама қарастырған басқа  жағдайларда.

 

5) заңнамалық актілермен  жеке меншік кәсіпкерлік үшін  тыйым салынған жұмыстар, тауарлар  және қызмет көрсету түрлерін, экспортқа немесе импортқа тыйым  салынған немесе шектелген тізілімдерін  белгілеу.

ҚР АК 49 бабының 2 т.4 т. заңнамалық актілермен тыйым салынған қызметті жүзеге асырған кезде заңды тұлғаны  сот тәртібінде таратуын қарастырады. Мұндай актілермен жеке меншік кәсіпкерлік  үшін тыйым салынған жұмыстар, тауарлар және қызмет көрсету түрлерін, экспортқа  немесе импортқа тыйым салынған немесе шектелген тізілімдер қарастырылуы мүмкін.

Мемлекеттік заңды тұлғалар үшін шектеу олардың құрылтай құжаттарымен және олардың құқықтық мәртебесі  туралы нормативтік актілермен, сондай-ақ Қазақстанның халықаралық келісімдерімен қарастырылған;

6) мемлекеттік органдарды, лауазымды тұлғаларды, сондай-ақ  басқа тұлғаларды және ұйымдарды  кәсіпкерлер алдында олардың  қызметіне заңсыз кедергі жасағаны  үшін заңнама белгілеген мүліктік  жауапкершілікке тарту.