Культура Западной Беларуси в 20-30 гг

МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

БЕЛАРУСКІ НАЦЫЯНАЛЬНЫ ТЭХНІЧНЫ УНІВЕРСІТЭТ

   КАФЕДРА ГІСТОРЫІ, СУСВЕТНАЙ І АЙЧЫННАЙ КУЛЬТУРЫ 
 
 
 
 

Рэферат

па гісторыі Беларусі

на тэму:

«Асаблівасці развіцця культуры ў Заходняй Беларусі (1921-1939гг.)» 
 
 
 
 
 

Выканала студэнтка групы 112131

                                                               будаўнічага факультэта БНТУ

Аладка Надзея Сяргееўна

Кіраўнік: канд. гіст. навук,

дац. Бяляеў А.В. 

УВОДЗІНЫ

  З усталяваннем Савецкай улады ў Беларусі пачаўся працэс фармавання новай  сістэмы адукацыі і навукі, т. н. сацыялістычнай культуры, якая супрацьпастаўлялася дарэвалюцыйнай, "буржуазна-абшарніцкай". Дадатнымі фактарамі, спрыялых духоўнаму ўздыму, з'яўляліся адукацыя беларускай дзяржаўнасці і палітыка беларусізацыі. З іншага боку, негатыўны адбітак на культурнае жыццё Беларусі аказала таталітарны палітычны рэжым і распачатая ў 30-я гады дужанне з нацыянал-дэмакратызмам.

  Галоўнай  задачай развіцця нацыянальнай культуры ў 20-я гг. стала ліквідацыя непісьменнасці сярод дарослага насельніцтва. У 1920 г., на момант канчатка грамадзянскай вайны, у БССР на 1000 чалавек прыходзілася 673 непісьменных. У тым жа году пры Наркамаце асветы БССР была створаная Рэспубліканская надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці, якая мела свае аддзяленні ў акругах і воласцях. Ужо ў 1921 г. у Беларусі працавала 1088 школ з агульным ахопам 39225 чалавек. Была прынятая 10-летняя праграма навучання непісьменных у веку ад 16 да 35 гадоў. Ліквідацыя непісьменнасці патрабавала арганізацыі новай сістэмы народнай адукацыі. Ужо ў лістападзе - пачатку снежня 1917 г. на тэрыторыі Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў ствараюцца аддзелы народнай адукацыі, а 27 снежня - Камісарыят асветы Заходняй вобласці і фронту. Новыя органы асветы павінны былі даць насельніцтву адукацыя на роднай мове, аддзяліць школу ад царквы, увесці бясплатную адукацыю для дзяцей да 17 гадоў.

  У час, калі ў БССР пачаўся працэс згортвання палітыкі беларусізацыі, супрацьстаянне прымусовай паланізацыі ў Заходняй Беларусі садзейнічала актывізацыі  і аб’яднанню беларускай інтэлігенцыі. Нацыянальны фактар вызначаўся як галоўны  ў сацыяльна-палітычнай барацьбе. У  канцы 20-х – 30-я гады палітыка польскага  ўрада канчаткова павярнулася да ліквідацыі беларускіх нацыянальных асяродкаў (выдавецтваў і выданняў, культурна-асветніцкіх  арганізацый). У 1937 годзе ўлады забаранілі дзейнасць ТБШ.

  Канец 1920-х - 1930-х гг. былі адзначаныя буйнымі поспехамі ў культурным развіцці. Важнай падзеяй у сферы музычнага мастацтва стала адкрыццё ў 1932г. Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі (з 1992г. - Беларуская акадэмія музыкі). Праз год пачаткаў працу Беларускі тэатр оперы і балета (зараз - Нацыянальны акадэмічны тэатр балета Рэспублікі Беларусь і Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь). У 1930-е г. створаныя вядомыя беларускія оперы "Ў путчах Палесся" А. Багатырава, "Квела шчасця" А. Турэнкова, першы беларускі балет "Салавей" М. Крошнэра.

  Для заходнебеларускай літаратуры характэрна перавага паэтычнага жанру, які адзначаецца  эмацыянальнай рэакцыяй на падзеі, актыўнай грамадзянскай пазіцыяй аўтараў (М.Танк, В.Таўлай, М.Засім), а таксама  рамантызмам і лірызмам (Н.Арсеннева, К.Сваяк, У.Жылка і інш.). Выяўленчае мастацтва адметна касмічнымі, гістарычнымі і сімволіка-алегарычнымі карцінамі  Я.Драздовіча (“Дух зла” і інш.), бытавымі палотнамі М.Сеўрука і П.Сергіевіча, партрэтам і пейзажам (Г.Семашкевіч), карыкатурамі Я.Горыда. Сур’ёзную працу па збіранні і прапагандзе беларускага фальклору праводзілі Р.Шырма, г.Цітовіч. Утвараліся хоры (адзін з самых папулярных – хор Беларускага саюзу студэнтаў у Вільні), рэпертуар якіх складаўся пераважна з беларускіх песень. Значны ўнёсак у музычную культуру зроблены кампазітарамі К.Галкоўскім, Л.Раеўскім, оперным спеваком і выканаўцам народных беларускіх песень М.Забэйда-Суміцкім.

  Для напісання рэферата выкарыстоўвалася кніга "Гісторыя Беларусі" у 6 тамах, у 5 томе асабліва надавалася ўвага  Заходняй Беларусі ў 1921-1939 гг. Падрабязна апісваецца становішча насельніцтва ў  гэты перыяд, развіццё культуры і навукі, эканамічныя і палітычныя дзеянні. Закранутыя ўсе сферы грамадскага  і палітычнага жыцця рэгіёна.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Асаблівасці развіцця культуры ў Заходняй Беларусі (1921-1939гг.)

  Савецкая грамадска-палітычная сістэма, якая была ўсталяваная ў БССР, характарызавалася поўным кантролем дзяржавы над усімі сферамі жыцця грамадства. Такой сістэме ўласціва наяўнасць усеагульнай дзяржаўнай ідэалогіі,  сістэмы поглядаў, пры якой абвяшчаўся класавы падыход у будаўніцтве новага грамадскага ладу, звязаны з тэорыяй аб абвастрэнні класавага дужання нумары пасоўвання да сацыялізму. Ва ўмовах, калі СССР заставаўся адзінай сацыялістычнай краінай у міры, якая праводзіла ў жыццё індустрыялізацыю і калектывізацыю, усталяваўся прынцып падначалення цэнтральнай улады. Органы ўлады дзейнічалі толькі адміністрацыйна-каманднымі метадамі кіравання. З сярэдзіны 1930- гг. умацоўваўся рэжым асабістай улады, звязаны з узнікненнем культу асобы Сталіна. Ён азначаў узвялічванне ролі аднаго чалавека, прыпісванне яму вызначальнага ўплыву на ход гістарычных падзей. Асноўныя падзеі грамадска-палітычнага жыцця БССР у канцы 1920-х – 1930-я гг. былі звязаныя з адмовай ад новай эканамічнай палітыкі і беларусізацыі, правядзеннем палітычных рэпрэсій і неабгрунтаванымі абвінавачваннямі ў варожай для савецкай улады дзейнасці. У гэтых умовах Рады дэпутатаў працаўнікоў, грамадскія арганізацыі гублялі сваю ролю. У той жа час узмацнілася роля Народнага камісарыята ўнутраных спраў, які стаў выкарыстоўвацца для распраў з тымі, чыя пазіцыя не супадала са сталінскай.

  У мэтах устойлівага і дынамічнага  ўсебаковага развіцця беларускага  народа важна было стварыць і ўсе  неабходныя шумовы для яго этнакультурнага  жяцця. Пры ўсёй своеасаблівасці  статуса дзяржаўнасці БССР гэта быў  бы значны крок наперад у палітычным развіцці яе карэннага этнасу, асабліва калі ўлічыць, што да гэтага ён знаходзіўся без усялякіх правоў на аўтаномію ў складзе Расійскай імперыі.

  У выніку патрабавалася стварэнне  ўмоў беларускаму народу для духоўнага  развіцця на ўласных нацыянальна-культурных пачатках. Істотна перешкаджаў гэтаму даўно запанаваны, дзякуючы старанням  паланізатараў і русіфікатараў, погляд, што беларусы не ёсць самабытны  этнас, не ёсць самастойная нацыя.

  Пасля кастрычніцкіх падзей 1917г., як раней, працягвалася далейшае ўмацаванне рускага  фактару ў Беларусі. У пачатку 20-х гг. Савецкая ўлада і кампартыя  рэспублікі практычна нічога істотнага  не здзейснілі для падняцця тут ролі нацыянальнай культуры тытульнага народа. Калі штосьці і рабілася ў гэтым напрамку, дык толькі па лініі наркаматаў народнай асветы і часткова земляробства ці шчыра адданых беларускай справе людзей. Сярод нацыянальнай скіраванасці палітыкаў і інтэлігенцыі расла незадаволенасць станам культурнага жыцця ў Беларусі, ішоў інтэнсіўны абмен думкамі адносна шляхоў забеспячэння яму самабытнага характару.

  Практычны вопыт усё больш пераканаўча  сведчаў, што паспяхова вырашыць надзвычай складаную праблему нацыянальнага  адраджэння беларускага народа можна  толькі ва ўмовах, калі ёй будзе нададзены  мэтанакіраваны характар, калі яна  стане самастойным кампанентам дзяржаўнай палітыкі. Асабліва выразна гэта пачало ўсведамляцца пасля вяртання ў 1924 г. Беларусі тэрыторый Віцебскай і Магілёўскай губерняў, перададзеных па распараджэнню цэнтра пяць гадоў таму назад Расійскай Федэрацыі з улікам ваенна-палітычных меркаваннях. На працягу гэтага часу ўсё іх жыццё будавалася на аснове рускіх стандартаў.

  Улічваючы звязанае з гэтым ускладненне  задач і адсюль вострую неабходнасць неадкладнага надання палітыцы нацыянальнага  адраджэння беларускага народа дзяржаўнага  характару, другая сесія ЦВК БССР (ліпень 1924 г.) афіцыйна аб’явіла аб пераходзе  да беларусізацыі, прыняўшы пастанову  “Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай палітыкі”. У шырокім сэнсе пад беларусізацыяй разумелася: арганізацыя школ, вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных  устаноў на беларускай мове, развіццё беларускай літаратуры, выданне беларускіх кніг, навукова-даследчая праца па ўсебаковым вывучэнні Беларусі; вылучэнне  беларусаў на кіруючую партыйную, савецкую, прафсаюзную, грамадскую працу; перавод  службовага справаводства, дзяржаўнага, партыйнага, прафсаюзнага, кааператыўнага апаратаў і часцей Чырвонай Арміі, што  дыслакавалася на тэрыторыі рэспублікі, на беларускую мову.      

  Станаўленее савецкай сістэмы  адукацыі.

  Заканчэнне Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў нарэшце дазволіла знясіленаму рэвалюцыямі і ваеннымі абставінамі насельніцтву Беларусі перайсці да мірнай працы. Адначасова з аднаўленнем прамысловасці, сельскай гаспадаркі пачалося нацыянальна-культурнае будаўніцтва, якое першачарговымі задачамі паставіла развіццё адукацыі на роднай мове, ліквідацыію непісьменнасці і малапісьменнасці, стварэнне сістэмы кваліфікаваных кадраў. Вырашэнне іх ускладнялася цяжкім эканамічным становішчам рэспублікі, адсутнасцю патрэбных сродкаў, разбурэннем нават таго, што мелася да вайны. На пачатак аднаўлення наяўнасць школьных памяшканняў і абсталявання дазваляла ахапіць навучаннем не больш 37% дзяцей школьнага ўзросту. У Мінскім павеце, напрыклад, захавалася толкі 15 школных будынкаў, якія больў-менш адпавядалі свайму прызначэнню.

  Нягледзячы  на цяжкія ўмовы для развіцця адукацыі, колькасць школ у першы пасляваенны 1921/1922 навучальны год значна павялічылася і складала каля 6 тыс. Іх наведвала  амаль 450 тыс. Навучэнцаў, або 60% усіх дзяцей школьнага ўзросту. Такі рост у значнай  ступені тлумачыўся вялікім імкненнем народа да ведаў, яго жаданнем, а таксама намерам савецкай улады хутчэй наладзіць мірнае жыццё. Для наладжвання нармальнай працы школ патрабаваліся значныя сродкі, якія ўрад выдзеліць не мог у сувязі з тым, што асноўная частка бюджэту накіроўвалася на аднаўленне прамысловасці і сельскай гаспадаркі.

  Каб перажыць цяжкасці з фінансаваннем  навучальных устаноў, народны камісарыт  асветы Беларусі прыняў рашэнне захаваць на дзяржаўным утрыманні толькі тыя  школы, якія мелі здавальняючыя памяшканні і абсталяванне, а частку іншіх  скараціць або перавесці на ўтрыманне насельніцтва.У 1922/23 навучальным годзе на тэрыторыі рэспублікі засталося 270,6 тыс. дзяцей, што складала 38% усіх дзяцей школьнага ўзросту.

  Адначасова  з вырашэннем задач фінансавага  забеспячэння навучальных устаноў  праводзілася рэфармаванне школьнай сістэмы. На падставе зацверджанай 16 лютага 1922г. Народным камісарыятам асветы БССР новай  сістэмы адукацыі асноўным тыпам  школы замест дзевяцігадовай станавілася  працоўная сямігадовая агульнаадукацыйная школа.

  Дзяржаўная палітыка ў галіне ўсевгульнайадукацыі прадугледжвала, акрамя беларускіх, развіццё школ на мовах нацыянальных меншасцей у месцах іх кампактнага пражывання. На працягу 20-х гг. Назіралася тэнденцыя колькаснага росту (акрамя рускамоўных) школ на мовах розных этнічных груп насельніцтва рэспублікі. Толькі лік яўрэйскіх і польскіх пачатковых школ павялічылася са 181 у 1924/25 навучальным годзе да 368 у 1930/31. Ва ўсіх гэтых школах беларуская мова з’яўлялася абавязковым прадметам вывучэння, уводзіліся таксама гісторыя і геаграфія Белурусі.

  Але мая  работа накіраваная на даследаванне культуры Заходняй Беларусі, таму спынімся на ёй.

  Адукацыя.

  Культурнае  жыццё заходнебеларускіх зямель у 1921-1939 гг. Праходзіла ў дастаткова складаных умовах. Адмоўны ўплыў  на яго аказвалі заняпад эканомікі, цяжкі нацыянальны і сацыяльны  прыгнет, каланіяльная палітыка польскага  ўрада. Дзякуючы супраціўленню беларусаў  паланізацыі  і развіццю нацыянальна-вызваленчага руху культура атрымлівала магчымасць для захавання. Пастаянныя абмежаванні і падаўленне культурнага жыцця беларусаў ніяк не маглі спрыяць засваенню духоўных каштоўнасцей і ведаў, якія давалі польскія школы і культурна-асветніцкія ўстановы.

  Польскім  уладам не ўдалося выканаць у Зоходняй Беларусі цывілізатарскай місіі. Кіруючыя колы не імкнуліся задаволіць спаўна патрэбы людзей у асвеце нават  на польскай мове. Польскія школы не маглі забяспечыць навучанне  ўсіх дзяцей хаця б у межах пачатковай адукацыі. Паволе даных афіцыйнай  статыстыкі, у 1937/38 навучальным годзе  ў Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводстваў школу наведвалі  толкі каля 80% дзяцей ва ўзросце 7-13 гадоў. Аднак у сапраўднасці кантынгент дзяцей, якія хадзілі ў школу, быў  большым. Высокі кошт падручнікаў, школьных прылад, алсутнасць у некаторых вёсках школ, беднасць сялян – усё гэта прыводзіла да таго, што значная  частка дзяцей працоўных не магла  скончыць пачатковай школы.

  Катастрафічна змяншалася беларускамоўнае навучанне. Калі ў 1936/37 навучальным годзе яшчэ дзейнічалі тры беларускія і 13 польска-беларускіх школ, то ўжо праз год у Заходняй Беларусі існавалі толькі пяць польска-беларускіх пачатковых школ, а ў 44 польскіх беларуская мова вывучалася як прадмет. Мелася толькі адна беларуская гімназія. Напярэдадні верасня 1939 г.беларускіх школ фактычна не засталося. Лёс адзінай беларускай гімназіі ў Вільні быў няпэўным. У такіх абставінах вострай праблемай заставалася непісьменнасць і малапісьменнасць. У 1931 г. 43% насельніцтва краю было непісьменным,у Палескім ваяводстве гэты паказчык дасягаў 50%.

  З-за высокай платы за навучанне, перашкод з боку ўлад, нацыянальнай прыналежнасці, палітычных матываў колькасць дзяцей з беларускіх сем’яў была невялікай  у сярэдніх, прафесійных школах, вышэйшых навучальных установах. Студэнтаў  ВНУ беларускай нацыянальнай краіне ў 1937/38 навучальным годзе налічвалася  ўсяго 218 чалавек. У 1930-1936 гг. доля беларусаў  сярод студэнтаў Віленскага універсітэта вагалася ад 1,6 да 2,8%. Доля ж палякаў  узрасла з 63,2 у 1930/31 акадэмічным годзе  да 72,6% у 1937/38 акадэмічным годзе.

  Вынікам палітыкі нацыянальна-культурнага  прыгнёту была малалікасць беларускай інтэлігенцыі. У 1925/26 навучальным годзе з 7 тыс. настаўнікаў беларусы складалі каля 1 тыс. (15%). Гэта былі кадры, падрыхтаваныя пераважна ў дарэвалюцыйны час. У 1932 г. у Палескім ваяводстве налічвалася 8204 асобы інтэлігенцыію З іх палякаў было 75,5%, яўрэяў – 9,5, беларусаў – 2,6, украінцаў -2,5%.

  Польскія  ўлады не стварылі ў Заходняй Беларусі разгалінаванай сеткі бібліятэк, чытальняў. У палескім ваяводстве ў 1934 г. іх паслугамі  карысталася каля 15 чытачоў. Беднасць, няведанне польскай мовы, высокі ўзровень непісьменнасці былі перешкодамі ў  карыстанні кнігамі і перыядычнымі выданнямі.

  Такая сітуацыя ў галіне асветы патрабавала  павышэння ролі народнай творчасці  ў духоўным жыцці беларускага  насельніцтва, выклікала рух супрацьдзеяння паланізацыі, у абарону нацыянальнай культуры і мовы, за вызваленне і  ўз’яднанне беларускага народа.

  Культурна-асветніцкія  арганізацыі.

  Актыўна выступала супраць паланізацыі  ТБШ. Гэта арганізацыя праводзіла шырокую  дзейнасць па адкрыццю беларускіх школ, павышала агульнаадукацыйны і культурны  ўзровень насельніцьва, яго нацыянальную самасвядомасць. Кіраўніцтва і актыў ТБШ выкрывалі антыбеларускую сутнасць школьнага заканадаўства Польшчы, арганізоўвалі масавую кампанію падачы заяў аб адкрыцці беларускіх школ. У 1924-1925 гг. было пададзена каля 16 тыс. заяў да 1928 г. – больш за 30 тыс. Польскія ўлады знаходзілі розныя прычыны, каб прызнаць дэкларацыі несапраўднымі. Рэжым “санацыі” зрабіў няўначныя ўступкі: у 1927/28 навуч. годзе было адкрыта 78 беларускіх і польска-беларускіх школ, дадзена права выпускнікам Віленскай беларускай гімназіі здаваць экзамены на атэстат сталасці, наладжаны метадычныя канферэнцыі і інш.

  Пад уплывам Грамады ТБШ стала  буйной культурна-асветніцкай арганізацыяй. Пасля разгрому БСРГ Таварыства ператварылася  ў “другую лінію акопаў”, у  яго складзе апынулася шмат былых  членаў Грамады. Большасць гутаркоўцаў  складалі сяляне, асабліва моладзь. Іх падтрымлівалі таксама рабочыя, прадстаўнікі дэмакратычнай інтэлігенцыі. Першы с’езд Таварыства, які адбыўся 28-29 снежня 1937 г. у Вільні, вызначыў асноўную мэту – выхоўваць свядомых грамадзян з дапамогай розных форм культурна-асветніцкай работы. Арганізацыя павінна былаадкрываць народныя дамы (клубы), бібліятэкі-чытальні, курсы для непісьменных і малапісьменных, наладжвацб чытанне лекцый і дакладаў, ствараць харавыя і музычныя секцыі пры гуртках. З’езд вырашыў дамагацца радыкальных мераў школьнага заканадаўства, адкрыцця сеткі дзяржаўных беларускіх школ, прызначэння туды настаўнікаў-беларусаў, арганізацыі курсаў і беларускай настаўніцкай семінарыі. Былі вылучаны таксама патрабаванні аб адкрыцці дзяржаўных беларускіх гімназій у Гродне, Глыбокім, Слоніме і іншых гарадах.

  Найбольш  аўтарытэтнай была Віленская гімназія, заснаваная яшчэ ў 1919 г. Тут працаваў згуртаваны кваліфікаваны педагагічны  калектыў, які прытрымліваўся патрыятычнай пазіцыі. У гэтай гімназіі працавала  плеяда відных дзеячаў заходнебеларускага руху – М. Гарэцкі, А. Луцкевіч, Б. Тарашкевіч (адзін з першых яе дырэктараў), А. Станкевіч, А. Смоліч, С. Рак-Міхайлоўскі, І. Дварчанін, Р. Шырма і інш.

  Ужо ў пачатку 1920-х гг. у Віленскай  гімназіі быў створаны вучнёўскі  гурток, дзейнасць якога мела культурна-асветніцкі характар. Гімназісты выдавалі ў 1920-1930-я  гг. друкаваныя і рукапісныя часопісы “Зорка”, “Рунь”, “Покліч”, “Золак”, “Васілёк”, “Усход”, “Наперад”, “Вучнёўскі звон”. Былі створаны чатыры скаўцкія дружыны, назіралася ажыўленне мастацкай  самадзейнасці, дзейнічалі тэатральны, драматычны гурткі, аркестр, хор.

  Шырокай культурна-асветніцкай дзейнасцю  займалася Клецкая беларуская гімназія, якую ўзначальваў Р. Якубёнак. Актыўнасцьпраяўлялі  літаратурна-мастацкі гурток, гімназічны хор і аркестр. Радашковіцкая  гімназія імя Ф. Скарыны была адкрыта  ў 1922 г. пры гімназіі былі адкрыты  курсы настаўнікаў.

  Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры быў  створаны БХД для правядзення  ўласнай культурна-асветніцкай работы. У статуце БІГіК (1926) была вызначына  яго мэта: садзейнічаць развіццю сельскай гаспадаркі, промыслаў, народнага мастацтва, духоўнай культуры, навукі і адукацыі. На працягу 1927-1928 гг. гэта арганізацыя  падавала заявы на адкрыццё некалькіх  дзесяткаў прыватных школ, але  толькі адна з іх пасля бюракратычнай  зацяжкі ўлад пачала працаваць. У  пачатку 1927 г. дзейнічалі 50 гурткоў  БІГіК (каля 800 членаў), 22 бібліятэкі. Але  БІГіК не змог стаць масавай арганізацыяй. У 1936 г. колькасць членаў гурткоў  зменшылася да 600.

  Нягледзячы  на рознасць ідэйна-палітычных арыентацый, заходнебеларускія культурна-асветніцкія  ўстановы дастаткова рашуча адстойвалі ў 1920-1930-я гг. нацыянальныя інтарэсы, выступалі супраць паланізацыі. ТБШ, БІГіК ператварыліся ў масавыя арганізацыі, мелі шырокую падтрымку жыхароў Заходняй Беларусі. Аднак у другой палове 1930-х гг. арганізаваныя формы ў абарону беларускай культуры былі падаўлены польскімі ўладамі.

  Гісторыка-этнаграфічныя  даследаванні і музеі.

  Заходнебеларуская энтылегенцыя прыкладала шмат намаганняў у справе навуковага даследавання нацыянальнай гісторыі і культуры. Сярод шэрагу іншых арганізацый на працягу 1918-1939 гг. у Вільні дзейнічала Беларускае навуковае таварыства (БНТ). Ля вытокаў  гэтай установы стаялі В. Ластоўскі, браты І. і А. Луцкевічы і інш. Спачатку дзеячы БНТ займаліся распрацоўкай беларускай навуковай тэрміналогіі, перакладам на беларускую мову педагагічнай, мастацкай і іншай літаратуры.

  Пры БНТ у 1921 г. быў адкрыты Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей імя І. Луцкевіча.

  У 1920-я гг. жывапісец Ф. Рушчыц захапіўся  ідэяй стварэння беларускага  скансэна – музея матэрыяльнай культуры пад адкрытым небам. Ён зрабіў замалёўкі  замкаў у Міры, Лідзе, Крэве, іншых  мясцінах.

  На  ажыўленне краязнаўчага руху, развіццё музейнай справы моцны ўплыў аказала  ідэя польскага рэгіяналізму, што  ўскосна абгрунтоўвала нацыянальнае адзінства, аб’яднанне ў адзіную  дзяржаву іншаэтнічных зямель. У 1922 г. у Гроде мясцовая камісія па ахове  помнікаў мастацтва і культуры адкрыла  гістарычны музей.  Таксама ў Гродне на аснове прыватнай калекцыі С. Жыўна  ў 1926 г. пачаў работу прыродазнаўчы  музей.

  Шмат  твораў народнага мастацтва знаходзілася ў фондах этнаграфічнага мезея Віленскага універсітэта. У 1926 г. Палескае таварыства краязнаўства адкрыла музей ў  Пінску. Да 1939 г. у фондах Палескага  музея ў Пінску налічвалася 7,2 тыс. экспанатаў з прыроды, побыту, гісторыі і культуры краю.

  Вялікая цікавасць да гісторыка-культурнай спадчыны заходнебеларускага рэгіёна  была своеасаблівай рэакцыяй інтэлігенцыі на нацыянальны ўціск з боку Польскай дзяржавы. Нават у такіх умовах рабіліся захады па вывучэнню, захаванню  помнікаў даўніны.

  Літаратура  і друк.

  Вырастаюцы  ва ўмовах узмацнення нацыянальна-вызваленчага руху, заходнебеларуская літаратура чэрпала ідэі, тэмы і вобразы з  жыцця ахопленых вызваленчай  барацьбой мас.

  У 1920-я гг. галоўнай тэндэнцыяй у літаратуры стаў рамантызм, які вылучыў на пярэдні  план грамадскага жыцця менавіта мастацтва. У. Жылка аб’ядноўваў  у сваёй паэзіі ў адзінае цэлае  ідэі сацыяльнага і нацыянальнага  адраджэння. Рэальным сродкам вызвалення і ўз’яднання беларускага народа ён лічыў паўстанне працоўных Заходняй Беларусі. Прыродаапісальнай, інтымнай была ранняя лірыка Н. Арсенневай. Яе першы зборнік вершаў “Пад сінім небам” (1927) вылучаўся высокай культурнай творчасці.

  Грамадскі ўздым, які быў звязаны з дзейнасцю  Беларускай сялянска-работніцкай грамады, выклікаў ажыўленне літаратурнага  жыцця. У заходнебеларускую паэзію ўлілася кагорта маладых сіл. Новая плынь паэзіі мела рэвалюцыйна-дэмакратычны характар, была цесна звязана з  барацьбой працоўных за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне. М. Васілёк  узбагаціў рэвалюцыйна-рамантычную  сімволіку, выступаў супраць эстэцкай кволасці і апалітычнасці ў паэзіі: “Красу я бачу іншымі вачыма, яна  бунтарная, яна працоўных моц”. Вершы  А. Салагуба мелі агітацыйны характар. Напісаны ім за турэмнымі кратамі “Лукішскі дзённік” стаў узорам тагачаснай публіцыстыкі. Пратэст супраць нацыянальнага ўціску, заклікі да змагання прысутнічалі ў творчасці В. Таўлая, М. Машары, М. Засіма і іншых паэтаў.

     У сярэдзіне 1930-х гг. літаратура развівалася пад уплывам руху за стварэнне антыфашысцкага народнага фронту. У гэты час выявіўся паэтычны талент М. Танка. У яго зборніках “На этапах”, “Журавінавы цвет”, “Пад мачтай”, паэме “Нарач” цэнтральнай фігурай быў прафесійны рэвалюцыянер. У вершаваных творах, публіцыстычных артыкулах паэт заклікаў маладых літаратараў ісці дарогай праўды, свабоды, служыць змаганню народа.

  Яркай старонкай заходнебеларускай публіцыстыкі былі выступленні Б. Тарашкевіча  ў польскім сейме. У час турэмнага  зняволення ён перапрацоўваў “Беларускую граматыку для школ”, пераклаў на беларускую мову “Пана Тадэвуша” А. Міцкевіча, “Іліяду” Гомера. Перакладчыцкай справай займаўся і М. Краўцоў. Яго верш “Мы выйдзем шчыльнымі радамі” стаў своеасаблівым гімнам у Заходняй Беларусі. Наогул грамадска-палітычная літаратура адыграла вялікую ролю ў пашырэнні вызваленчых ідэй, у лепшых сваіх праявах была высокамастацкай.

  У дастаткова складаных умовах знаходзіўся  заходнебеларускі друк. Жыццяздольгасць  беларускіх газет і часопісаў, якія не атрымлівалі дзяржаўных датацый  і крэдытаў, поўнасцю залежала ад іх заснавальнікаў – партый і арганізацый. Свае перыядычныя выданні мелі БРА, Грамада, “Змаганне”, ТБШ. У 1926-1928 гг. выдаваўся прагрэсіўны сатырычны часопіс “Маланка”, у 1934 г. – “Асва”. Усе гэтыя выданні шмат увагі надавалі нацыянальна-вызваленчаму руху, падрабязна асвятлялі культурнае жыццё Заходняй Беларусі.

  Дзеячы  беларускага хрысціянска-дэмакратычнага руху выдавалі газету “Крыніца”, чосопісы “Хрысціянская думка”, “Шлях моладзі” і інш. У 1935-1939 гг. выдаваўся літаратурна-навуковы і грамадскі часопіс “Калоссе”, дзе змяшчаліся творы аўтараў розных ідэйна-палітычных напрамкаў. Аднак гэта складала мізэрную частку ў агульным тыражы перыёдыкі Польшчы. Беларускі друк пастаянна цярпеў ганенні з боку польскіх улад. Асноўным цэнтрам выдавецкай справы была Вільня. З 233 найменняў беларускай перыёдыкі 221 выдавалася ў Вільні. Менавіта там размяшчаліся друкарні і выдавецтвы, сярод іх – Беларускае выдавецкае таварыства, выдавецтвы. У. Знамяроўскага, Б. Клецкіна, ТБШ, БІГіК, Беларускае каталіцкае выдавецтва і інш.

  У цэлым літаратура Заходняй Беларусі з’яўлялася яскравай выразніцай свядомасці мясцовага насельніцтва, яго спадзяванняў на лепшую будучыню. Заходнебеларускія  літаратары знаходзіліся на перадавых  пазіцыях у вызваленчым змаганні. Іх творчасць была прасякнута пафасам  барацьбы, працягвала адраджэнскую традыцыю.