Ландшафт құрылымының ауданын есептеу

МАЗМҰНЫ

Кіріспе…………………………………………………………………     3

Әдебиетке шолу………………………………………………….…..  4-8

1.Ландшафтың физикалық - географиялық құрылымы.

1.1. Ландшафтың аталуы, көлемі ……………..…………………. 9-10

1.2. Пайдалы қазбалары…………………………………………...10-11

1.3. Жер бедері………………………………………………………..    11

1.4. Климаттық жағдайы……………………………………………   12

1.5. Топырақ   жамылғысы………………………………….............   12

2.  Ландшафтың  гидрологиялық құрылымы.

2.1.Өзендері………………………………………………………… 13-16

2.2. Көлдері…………………………………………………………  16-17

3. Ландшафтың биологиялық алуантүрлілігі.

3.1. Өсімдіктер дүниесі……………………………………………  17-19

3.2.Жануарлар дүниесі…………………………………………… .19-24

4. Ландшафт құрылымының ауданын есептеу………………...24-64

Қорытынды…………………………………………………………… 65

Қолданылған әдебиеттер……………………………………………………………66-68

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Аршалы - Бағзы заманнан бері  ауданның тарихы ескілікті аңыздармен, археологиялық қазба табыстарымен және бұрынғының үнсіз куәгерлері - мазарлармен тығыз байланыста. Кенттің  солтүстік жағында, Есілдің оң жағалауындағы  ескі  тұрақ - адамдардың осы жерді  ұнатып таңдағанының айқын кепілі. Ең бірінші рет аудан аумағы зерттелген нысан ретінде С.У.Ремезовтың географикалық  атласында - «Сібірдің сызу кітабында» тіркелген. Астана қаласының тарихи-өлкелік  музейінде 1914 жылы Петербург қаласында  шығарылған, Есіл өзенінің арнасы көрсетілген  С.У.Ремезовтың карталарының бірі сақталуда. 1870 жылға дейін облыс аумағында  шаруашылық қоныстары болмаған. Тек  қана казактар тұрған. 1889 жылдың 13 шілдесінде қоныс аударушылар туралы қабылданған  заңнан кейін, облысқа еуропалық  губерниялардан шаруа бұқаралары көптеп көшіп келе бастады. Біздің ауданда  бірінен кейін бірі қоныс аударушы қоныстары пайда бола бастады, 1890 жылдан бастап- өте қарқынды түрде. Ескі қоныстардың қатарына Александров  және Михайлов селолары кіреді.

Аршалы - аршалы, жазықты, қыратты, тасты шоқылы, орманды тоғайлы аймақ. Арқа даласының бұл аймағы жартылай шөлейтті, құрғақ атанғанымен, көлі мен өзені, бұлағы, жалпы су көздері мол кездеседі.  Халқымыздың “Ағаштардың анасы – арша” деген теңеу сөзінде қаншама ұлағатты ұғым жатыр десеңізші! Ертеде небір асыл азаматтарымыз тағдыр тәлкегімен елден жырақ кеткенде бойтұмар ретінде арша ағашының кесінді жаңқасын өзімен бірге алып жүріп, елді, туған жерді сағынған кезде ауық-ауық сол арша ағашының жаңқасын мейірлене иіскеп мауқын басады екен. Дәл осындай сәтті өз жырына арқау еткен халқымыздың абыз ақсақалы Мұзафар Әлімбаев былай деп толғанады:

— Не саған бойтұмардың көмегі бар?

— Иіскесем, ем — дарулы себебі бар.

— Тұмарда дұға орнында — жаңқа арша

— Туған жер аршасы бұл! –дегені бар.

 Осы өңірдің табиғатының ерекшелігі менің қызығушылығымды оятып, осы жұмысты жазуға маған негіз болды.

 

Жұмыстың мақсаты: Аршалы ауданының картасы бойынша ландшафттың құрылымын зерттеу.

  Жұмыстың міндеті: Аршалы ауданының ландшафттық картасының масштабын пайдалана отырып ландшафттың геометриялық немесе басқа әдіспен және оның компоненттерінің  жалпы алаңын анықтау

 

Әдебиетке шолу

Қазіргі уақытта әлемде өсіп келе жатқан масштабтардың қалыптасуы қоршаған ортаның бұзылуына, экологиялық  жағдайдың жыл сайын нашарлауына  алып келеді. Көп жылдар бойы зерттеулердің  және иесіз жерлерді табиғи ресурстарды, атмосфералық ластануды, судың және топырақтың, ойластырылмаған инфрақұрылым мен өндірістік технологиялардың қолданылуы қоршаған ортаның нашарлауының басты  себебі болды. Сол дәрежеде олар адам денсаулығына, өмірінің ұзақтығына білінеді және экосиситеманың қалыптасуынан  және мәдени немесе жабайы өсімдіктер мен жануарлардың генофондына қолайсыз ықпалын тигізеді. Осы жағдайлардың пайда болуы ландшафты қолдану  мен жасау жолдарын өзгеруін талап  етеді [1].

Шөлдену бұл – құрғақ топырақ деградациясы, жартылай құрғақ, құрғақ супылғалды облыстар әр түрлі  факторлар есебінен пайда болатын, оның ішінде климаттың өзгеруі мен  адамның іс-әрекеті [2]. Ең кең қолданылатын тұжырымдама шөлденуді тек қана климаттық өзгертулер ғана емес, сонымен  қата адамның қатысуымен жасалатын  қызметтермен қарастырылады [3].

Көптеген ұлтаралық ұйымдардың қызметтерінің негізгі бағыттары  шөлейттенумен күрес. Ұйымдар ішіндегі шөлейттенумен конференциясында басты  рөлде ЮНЕП (UNEP) ойнайды,( БҰҰ-ның  Конвенциясы) 1997 жылы Найробиде өткен. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода қоршаған ортада және оның дамуы (қоршаған орта және оның дамуы- UNCED БҰҰ Конвенциясы).Риода  қабылданған конференцияның қорытындысы  бойынша нұсқаулар мен ұсыныстар  негізінде БҰҰ-ның бас ассамблеясы 1992 жылы желтоқсан айында шөлейттенуге қарсы күрес бойынша Конвенция  жасау мақсатында келіссөздер бойынша  мемлекетаралық комитет құру үшін 47\188 Резолюциясын қабылдады (INCD).Конвенцияның соңғы шешімі 1994 жылы маусымда қабылданды, ал 1996 жылдың желтоқсан айында өз күшіне енді. Қазіргі уақытта конвенция  шөлденумен күрес критерийлеріне байланысты барлық әлемде жұмыс жасауда. Конвенция  аймақтық реализация бойынша 4 қосымшаға  ие: сәйкесінше Африка үшін, Азия, Латын  Америка, Кариб елдері және Солтүстік  Жерорта теңізі елдері. 

UNESCAP (2007) келісімімен барлық  Орта Азия елдері құрғақшылық  пен шөлейттенуден зардап шеууде. Қазақстанда 66% жер шөлейттенуге  ұшыраған қолдан суарылмаған  аймақтың дегумифукацияның әліз  дәрежесі – 4,5 млн-ға, орташа –  1,5 млн-ға шөлейттенген. Суарғыш жерлерге  дегумифукацияға бөлінсе – 0,7 млн. га -дан келеді[3].

Ауыл шаруашылық өсімдік  себуге арналған жерлер алдын ала  мелоративтік шаралар қолданылмаған  жағдайда 20,8 млн. га құрайды  9,7%-ды, қалған жерлер арнайы іс – шараларды қажет  етеді: сортаң жерлерді қайта қалпына келтіру, тұздалған жерлердің мелиоративті жағдайын жақсарту, су және жел эрозиясын алдын алу. Қазақстан Республикасының жер ресурстарын басқару агентігінің мәліметтері бойынша тұзды және сортаң жерлер 93,7 млн. га-42,1%құрайды. Топырақ эрозиясы 29,0 млн.га – 13,0%-ды қамтиды. Қиратылған мал жайылымдарының ауданы, жүктеменің үлкеюі салдарынан (1990ж) 14,8млн.га-ды құраса, (1999ж) 26,0 млн.га өсті.

89,2% ауыл шаруашылық жерледі  құрайды. Оның 69,3% -мал жайылымдары, 17,7%-шабындық жерлер, 2,8%-пішен шабындыларды, 0,1%-көп жылдық отырғызындыарды  құрайды. Республикалық жер қорына  үлкен залал техногендік бұзылулар  әкеледі. 2000 жылдарда 178,3 және 63,6 мың  га құраса, 1996 жылы 179, 2 және 68,5 мың  га құрады. Бұзылған және де  пайдаланылған жерлер ауданы  айтарлықтай үлкейді. 

Бұзылған топырақтардың  ең үлкен аудандары Қарағанды - 43, 2 мың га, Қостанай - 29, 0, Павлодарлық - негiзiнде карьер өндiрулерiмен елестеткен аршу және тау жынысы, қалдық қоймалармен, алтынды үйiндiлермен қайырма көмбе 21, 2 облыстар жұмылдырған[4].

Қазіргі өркениеттелулермен шарт түпкілікті түрде ауыл шаруашылығындағы шаруашылық тетігіне байланысты және Қазастан Республикасыңың жер қорын  қолданудағы формалар негізі өзгерді. Бір жағынан, қожалықтардың жерді  пайдалану процессі белсене жүреді,нәтижесінде  майда шаруа және фермер шаруашылықтар  пайда болады, ауыл шаруашылық кәсіпорындар уақтайды. Басқа жағынан, жылда жылға  жер қорының сапа күйі, өсімдік  және табиғи ортадағы жануарлар әлемі  техногендік жүктемелер және табиғат  қорлардың рационал қолдануының  жоғарылауынан азаяды [5].

Мысалы, Ресейде жыл сайын  ауыл жайылымдарының топырақарының  жоғалтулары, 1,5 млрд. т. құнарлы қабатты  жыртуларсыз 80....100 мың га құрайды. Су және жел эрозиясынан 117 млн. га және 63% ауыл шаруашылық жайылымдары құртылуда  (Н.В.Гончарик,2001). Г.Л.Тынышкевич (1991) деректер бойынша жыл сайын әлемде егістік жерлер эрозия нәтижесінде 26 млн.т. топырақты жоғалтады. Ауыл шаруашылығын жүргізуге арналған жерлердегі топырақты жоғалтуы жылдан жылға артып келеді.

Демек, топыраққа негативтік күштердің, оның ішінде құрғақшылық,  жартылай құрғақшылық және құрғап қалған аудандардағы топырақтың азып тозуы, шөлдену  әсерінен болады. Бұл құбылыстар бірінші  кезекте адам әрекетінің нәтижесінде  пайда болады. Шөлейттену себебінің  арасында     егіншіліктің мәдениетін төмен болуын, шамадан тыс күш  өріске түседі, малдың жүйесіз шығарындылары, орманды кесу, дренированияның жетіспеуі  себебінен суарғыш жерлердің  тұздануын атауға болады. Шөлейттену үдерісі, ертеректе тар аймақ  ретінде қарастырылуы. Онымен қоса өрістің тозуы, қазіргі уақытта үлкен озықтану жерлер аймағы мен экологиялық жайсыздық аудандарының құрылымының жоғалуының басты себебі.

Мелиоративтік төмен жайластырылымның және мәдени техникалық жағдайдың қанағаттанарлықсыздығы, суарғыш және құрғақ жер аумақтарының топырақ құнарлылығының төмен болуы, экологиялық зардаптарға алып келеді  [6].

Қазіргі таңда ауыл шаруаылығындағы  ауыл шаруашылық дақылдарды егу және жануарар өсіру, құс, балықтардың жетілмеуі  теңгерімсіз тенологиялардың мөлшерінің жиынтығының басым болуы, табиғат  пен адам денсаулығына зиян келтіреді. Қазіргі кезде ауылшаруашылығындағы ауыл шаруашылық дақылдардың азықтық  потенциалдық шамасының өнімділігі 15-30% , ал 70-85%-ы қолайсыз экологиялық  жағдайлардың есебінен жоғалған орындар. Табиғи орта қарқынды факторлар күшін  көтере алмайды, себебі онда топырақтың тығыздалуына және шектен тыс ылғалдануына, жел және су эрозиясының күшеюіне, теңгерімсіз қоректік заттар мен  жануарларың өнеркәсіптің өңделген қалдықтарымен және өсімдіктерді қорғауға арналған химиялық заттармен топырақтың және грунттық сулардың ластануына алып келеді [7].

Қазіргі экосистемалар үшін қолайсыз экологиялық жағдайдың  туындауына мына жағдайлардың әсері:

Ауру тудырушы, топырақтың тығыздануы және су - ауа режимінің  бұзылуы;

Ғылыми тұрғыдағы ауыспалы егістің болмауы, дара дақыл егісін иемденуі;

Нормаларың төмендеуі  және органикалық тыңайтқыштарды қолдану  технологияларының бұзылуы, бұл  топырақтың құрамындағы қоректік заттардың  дисбалансына алып келеді;

Пестицидтерді қолданудағы технологиялардың бұзылуы нәтижесінде топырақ пен суда жиналуына алып кееді;

Агроценоз территориясындағы  химиялық әдістердің көші-қонуының тездетілуі;

Топырақтың рН төмен аумақтарының көбеюі, тыңайту технологиясының  бұзылуы нәтижесінде күтілген нәтиженің  болмауы;

Ауыл шаруашылық машиналары және жұмыс істеу режимдерінің экологиялық  негіздерінің болмауы;

жердің жеткіліксіз (аттамалы) тексерісі, сулы бассейндердің, жауын-шашындардың  және өндірілген өнімнің;

ауыл-шаруашылық өндіріс  мамандарының құқықтық жауапкершілігінің  болмағандығы үшін экологиялық бұзушылықтарды;

тастандының және түпкі өндірістің ағынының (қалдығының) экологиялық  тұрғыдан қатты өсуі;

шаю барысында нәрлі заттың жыл сайынғы шығындарды (минералдық тыңайтқыштардың кіруінен шығуы 2-3 есе көп);

топырақтағы гумустың төмендеуі, оның құнарлылығыың нашарлауы, лайбасу, су эрозиясының болуы;

егістік жерлердің жойылуы: аурудан зиянкестерден және арамшөптерден (шамамен 30%), көп мөлшерде пестицидттерді ассортиментті пайдаланғанның өзінде.

ауыл шаруашылық өнімнің  сапасының нашарлауы (нәрлілігі  және дәмділігінің жоғалуы, нитраттармен, пестицидтермен, ауыр металдармен, микротоксиндермен  ластануының жоғарылау) [9].

Санкт-Петербург университетінің  биологиялық институтының берген мәліметтері  бойынша антропогендік ықпал  ету нәтижесінде қи экожүйелері  бірінші кезекте топырақ-өсімдік  жүйесінің жұмыс істеуін бұзады. Бұл жағдайлар фитоценоз бұзылымын  және топырақтың физикалық құрамын  бұзылуымен тығыз байланысты [10].

Барлық жағдайда бұрынғы  трофикалық будандарың жоғалуы немесе өмір сүру бұзушылығы болады, ақыр соңында  экожүйенің функционалдылығы кері арада  бүтіндікте болып жатады.  Биологиялық  рекультивацияның негізгі мәні экожүйенің антропогендік бұзылуы, әсіресе  Солтүстіктің қалыпсыз экожүйесі сияқты, қалпына келетін функциональды  «жер-өсімдік» жүйесін жасанды жаңғырту және жеке будандастыру қалпына келтіру. Биологиялық рекультивацияға бір  мысал ретінде вермикультивацияны жатқызуға болады. Бұл жағдайда жетіспейтін  будан гумифицирленген органикалық  матерал жасанды жолмен экожүйеден тыс қалыптасады.

Г. В. Добровольский және Г.С. Кусаның деректері бойынша (Ресей, М.В. Ломоносов атындағы МГУ) соңғы 50 жылдың ішінде құнарлы топырақтың жойылуы  орта ғасырларда 8-15млн га\жыл 30 есе артқан. Топырақтың деградацияға ұшырауының негізгі себептері әлемдегі халық санының көбеюі, құнарлылығы төмен жерлердің есебінен малжайылымдық жерлер ауданының ұлғаюы, эрозия, тұздануы, қышқылдануы, ластануы, физикалық құрамының нашарлауы болып отыр.

Топырақтың деградацияға ұшырауы дегеніміз – бұл «тыныштық  күйдегі ғаламшардың экологиялық  құлдырауы». Ресейде тек заң бойнша тоқтатуға келмейтін топырақты  сапасы әрдайым төмендейді.Топырақты  қорғау, жерді пайдалану барысында  экологиялық қауіпсіздікті сақтаудың  жолдарын үйрену, топырақ қорғау, елді мекеннің экологиялық мәдениетін жоғарылату үшін үкіметтен қаржы бөлінуі  керек [11].

Антропогендік әсердің нәтижесінде  топырақтың және өсімдіктердің деградациясының  проблемасымен әлемнің әртүрлі  елдері айналысады мысалы  Wilson D (Ұлыбритания) мәліметтері бойынша батпақты жерлердің 900 гектарлы аумағында 10 жыл бойы қарқынды мал жаюмен рекреациялық күшке ұшыраған жерлер қатты эрозияға және өсімдіктер деградациясына ұшыраған. Бұл жағдайы жүйелi түзету, атмосфералық полютанттармен және  ортаның қышқылдануы, туристтардың келуінің көбеюі, өрт және  мал шығарындыларының әсер нәтижесiнде дұрыс шешімдер қалыптасуы қажет. Бұл жағдайлар Calluna vulgaris және Vaccinium myrtillus түрлердiң жоғалуына ықпал етті. Интенсивті шығарындылардың азаюы және рекреациялық күштердің төмендеуі өсімдік өсуінің жағдайы ақырындап өсе бастады, аршалы тақырдың  типтік түрлерінің пайда болуына ықпал етті. 1994 жылы >300 га аумақта қара жидек пен арша түрінің типі басым бола бастады, бірақ аумақтың негізгі бөлігінде өсу қарқындылығы төмен болды.  Реколонизация тек 500 кг/га дозалы әктік шаңдар енгізгеннен кейін басталды. [12]

J.Р.,Manteaux; Manteaux N.- ның мәлімдеулерінше Төменгі Нормания жайылымында таза қанды жылқылар жайылымы ең үлкен аумақты алып жатыр. 11 жылқы зауыты және педологиялық және флористикалық зерттеу кезінде 30 әртүрлі жайылым бөлімшелерінің шығарындылары келесідей нәтижелерді ұсынды.

1. Топырақ шығарындыларының  тоқтатылуы нәтижесінде  Р  және К байытылады, бірақ  бұл  үрдіс, CaO, MgO және SO_{[3 ]} нiң қатынасында онша айқын бейнеленбеген, ал шектен тыс жайылым кезінде топарық Mn мен байытылады.

2. Антропогендік әсердің  ықпалындағы жайылым өсімдіктері  мен шектен тыс мал жаю кезіндегі  өсімдіктердің биологиялық құрамы  ұқсас, бiрақ жалпы биомассаны  қалыптастырудағы өсімдіктің үлесі  әр түрлі болып келеді. 

3. Мал жайылымына, Р және  К қоректену режиміне, жылқы зауытының  орналасуына байланысты өсімдік  қауымдастығының 10 класы бөлініп  алынды [13].

 Топырақтың  тозуымен  және өсімдіктің өсу қарқындылығы  мәселелерімен Қазақстанда да  айналысады. Оңтүстік – Шығыс  және Арал өңірінде шөлейттенудің  қауіпті және потенциальды аудандары  анықталды,  осымақсатта құмды  тоқтату және шөлейттенумен күрес  бойынша алғашқыорман мелиорациясы  жоспарланған. Сонымен қатар, осы  аудандардағы азаматтық және  өнеркәсіптік құрылыс бойынша жұмыстар жоспарланған [14].

 

 

1.Ландшафтың  физикалық  - географиялық құрылымы

1.1.Ландшафтың аталуы, көлемі

Аршалы ауданы – Ақмола облысының оңтүстік-шығысындағы  әкімшілік бөлініс. Аршалы ауданы Ақмола облысының оңтүстік-шығысында орналасқан. Оңтүстігінде, оңтүстік-батысында және оңтүстік-шығысында Қарағанды облысымен , солтүстік-шығысында Ерейментау ауданымен, батыста Ақмола облысының Целиноград ауданымен шекараласады. Жер аумағы 5,8 мың км². Тұрғыны 25,3 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,3 адамнан келеді (2012). Орыстар (46,95%), қазақтар (28,87%), украиндар (7,56%), немістер (6,76%), белорустар (2,81%), татарлар (1,60%), басқалары (5,45%). Аудандағы 33 елді мекен оларға:  Ақбұлақ, Ақжар, Ақтасты, Анар ст, Арнасай, Аршалы, Бабатай ст, Байдала, Белоярка, Бірсуат, Бұлақсай, Владимировка, Волгодоновка, Донецкое, Жалтыркөл, Жібек жолы, Ижевское, Константиновка, Красное Озеро, Қойкелді, Қостомар, Михайловка, Николаевка, Ольгинка, Родники, Сарыоба, Сарыоба, Түрген, Шортанды, Шөптікөл ст, Разъезд 41, Разъезд 42, Разъезд 102. Барлығы 12 ауылдық, 1 кенттік округке біріктірілген. Аудан орталығы – Аршалы кенті. Аудан 1928 ж. құрылған. 1939 жылдың қазан айына дейін Қарағанды облысының құрамында болды. 1928 ж. Коммунист, 1935 ж. Вишневка ауданы болып аталды. 1997 жылдан Аршалы ауданы аталады. Аудан Сарыарқаның орта тұсында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жер бедері абсолют биіктігі 600 метрден аспайтын төбелі-белесті жазық болып келеді. Шығыс жағын Ерейментаудың ұсақ шоқылы оңтүстік сілемдері алып жатыр. Жуантөбе (498 м), Тастөбе (432 м), Түйетөбе (464 м) сияқты төбелер бар. Климаты тым континенттік, қысы суық, ұзақ. Жазы қоңыржай ыстық. Орташа температурасы қаңтарда –17°С, шілдеде 20°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 538,9 мың га, оның 201,8 мың га-сы егістік, 6,5 мың га-сы шабындық, 300,0 мың га-сы жайылымдық жерлер. Аудан жері арқылы Астана – Қарағанды, Астана – Павлодар темір жол, Астана – Қарағанды автомобиль жолдары өтеді. Және біздің ауданымызда бәріне белгілі Арнасай су қоймасы (Вячеславское водохранилище) бар.

 

1 - cурет. Аршалы ауданының физикалық картасы

 

1.2. Пайдалы қазбалары

Аршалы ауданында көп  таралған пайдалы қазбалар көздерінде жер қойнауын пайдалану операциясын жүргізу үшін, жер қойнауын пайдалануға 26 келісім шарт жасалған. Ауданда көп таралған пайдалы кен қазбаларынан құрылыс тасы, құрылыс құмы, шағыртас, құмды топырақ, ақ тас, қиыршық тас (2-сурет), кірпіш сазы (3-сурет) өндіріледі. Жалпы өнеркәсіп өнімі көлемінде өңделетін өнім үлесі 69,6% құрайды (4,9 млрд.теңге), оның ішінде 46% құрылыс индустриясының өндірісіне жатады. Құрылыс индустриясына АҚ «Қазшпал» жатады. Кәсіпорынның негізгі қызмет түрі - темірбетон жинақтарын, темір жол шпалдарын, темір жол бағыттарының брустарын өндіру. Кәсіпорын өнімдерін шығаратын кәсіпорындардың негізгі мәселелері - өндірілген өнімдерді өткізу үшін өткізім нарығын іздестіру болып табылады. АҚ «Қазшпал» кәсіпорны «Қазақстан Темір жолы» Ұлттық Компаниясымен жасалған келісімнің мерзімінің аяқталуына байланысты кәсіпорын көлемін 30% азайтты, бұл ақшалай 2 млрд.теңгені құрайды. Өнімді өткізу нарығының жоқтығына байланысты «Нефрит Голд» ЖШС шағыртас өндіруді 19,5% азайтты. Шағыртас шығарудың көлемін - 1,5 есеге ұлғайтқан «Аркада Индастри» ЖШС кәсіпорнында оң серпін байқалады. Тау кен өнімдерімен айналысатын салаларға, шағыртас пен құм шығаратын ең ірі кәсіпорын ЖШС «Аркада - Индастри» және «Нефрит Голд» жатады. Шағыртас зауыттары фракциялары 05-тен 60 мм., куб тәріздесі 05-20 мм. шағыртас шығарады. Тау кен өнімдерімен айналысатын салада 1,6 млрд. теңгенің өнімі шығарылды немесе 2010 жылға қарағанда 8 % көп.

 

2 - сурет. Қиыршық тас.

3 - сурет. Кірпіш сазы.

1.3. Жер бедері 

Аудан аумағы Орталық Қазақстанның ұсақ дөңдер шеңберінде орналасқан, шығыс  рельефі аласа таулы, орта бөлігі - қыратты жазық, солтүстік және батысы - аз толқынды жазықтық. Аршалы ауданы құрғақ дала аумағында орналасқан, Константинов және Михайлов селолық  округтерінің шығыс жағында қайыңды-үйеңкілі аумақтар кездеседі.

Жер бедері абс. биікт. 400 - 600 м-ден аспайтын төбелі-белесті жазық болып келеді. Шығыс жағын Ерейментаудың ұсақ шоқылы оңт. сілемдері алып жатыр. Жуантөбе (498 м), Тастөбе (432 м), Түйетөбе (464 м) сияқты төбелер бар.

 

 4 - сурет.Ерейментау таулары.

1.4. Климаттық жағдайы

Климаты тым континенттік, қысы суық, ұзақ. Жазы қоңыржай ыстық. Орташа темп-расы — қаңтарда 17° С, шілдеде 20° С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 300 — 350 мм. Жыл ішінде 240-280 мм жауын-шашын түседі. Оның 55-60%  жылы мезгілде жауады.  Тұрақты қар жамылғысы қарашаның ортасында қалыптасып, оңтүстігінде 130 – 140 күн, солтүстігінде 150 – 155 күн жатады. Қардың орташа қалыңдығы 20 – 22 см. Ылғалдың булануы жауын-шашын мөлшерінен 4 есе көп. Жазда құрғақшылық және аңызғақ құбылыстары жиі байқалады. Ауаның белсенді температура қосындысы 2300-2650⁰. Гидротермиялық коэффицент 0,5-0,70,35.

 

1.5.Топырақ жамылғысы

Топырақ біркелкі емес, қара топырақтан бастап қара-қоңыр түсті, сортаң жерлер кездеседі,  бонитет  баллы мен тұздылығы әр түрлі. Аудан аумағы - 584,8 мың га жерді алып жатыр, оның ішінде ауыл шаруашылығына тиесілі - 456,5 мың га, олардан: жыртылатыны - 198,9 мың га, немесе 43,6%, жыртылмайтыны - 28,1 мың га. немесе 6,2%. Бонитет баллы - 25. Топырағы - қарақоңыр.

Аудан жерінде негізінен  сортаң қарақоңыр топырақ тараған. Тың және тыңайған жерлерді игеру  жылдары олардың көбі жыртылған. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдықпауы үшін жиі жазық тілгіш құралдарымен өңдеу қажет. Органикалық және минералды тыңайтқыштарды, әсіресе фосфор тыңайтқыштарын және топырақтағы нитратты азот мөлшері аз танаптарда фосфор тыңайтқышына қосып азотты тыңайтқыштарды да пайдалану қажет. Жеңіл гравулиометриялық құрамды қоңыр топырақтарды эрозия қауіпі өте жоғары болып келуіне байланысты астық тұқымдас дақылдарды, сүрі алқабын көп жылдық шөптерді 50-100 м егістер ретінде кезектестіріп егу, яғни топырақ қорғау ауыспалы егіс жүйесін қолдану арқылы пайдалану қажет.

 

2.  Ландшафтың  гидрологиялық құрылымы

2.1. Өзендері

Аудан жерінен Есіл өз. және оның салалары Мойылды, Қарасу,  Шортанды, Жалтыркөл, Ақтасты, Беріктал, Жыланды, Сүгір және Қызылмола, Өлеңті өзендері ағады. Бірақ олардың біразы жазда  құрғап, қарасуға айналып бөлініп  қалады. Мойылды өзені (5-сурет) – Ақмола облысы, Аршалы ауданындағы өзен. Есіл өзенінің оң жақ саласы. Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 769 км². Бастауын Ерейментау тауларының оңтүстігінен алады. Жалпы ұзындығы 73 км болатын 36 шағын саласы бар. Ең ірісі – Тентек Қарасу (20 км). Су жиналатын алабының жер бедері жонды-белесті, жонды-төбелі денудациялық қыратты жазық. Карбонатты қара топырақ және қошқыл қоңыр топырағында бетегелі-селеулі, бетегелі-бозды-қызыл қаулы, қарағанды-бетегелі-селеулі өсімдіктер өскен. Айқын байқалатын аңғарында мойыл, талды тоғай шоғырлары кездеседі. Жоғары және төменгі ағыстарында жайылмалары байқалады. Арнасы ирелеңдеп келген. Қар және грунт суларымен толығады. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзынан арылады (140 – 180 күндей мұз құрсауында болады). Жайылмасының шалғындарын көлтабандатып суландыруға пайдаланылады.

 

 

5 - сурет.  Мойылды өзені.

Өлеңті өзені (6 - сурет) - ұзындығы 49 км. Бастауын Ерейментаудың тауаралық  аңғарынан алып, ауданның оңтүстігімен ағады. Жалпы ұзындығы 25 км болатын ұсақ 9 саласы бар. Алабының жоғарғы бөлігіндегі жер бедері тектониктік эрозиялық қырқалардан, жалдар мен жондардан тұрады, төменгі бөлігі делювийлі-пролювийлі жазық. Қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас сұлыбасты шөптесіндер өскен. Түпкі жыныстары кейбір жерлерінде жер бетіне шығып жатыр. Қар суымен толығады. Жер асты суы шығып жатқан жоғарғы бөлігінде ғана ағын суы тұрақты болып тұрады. Жазық бөлігі жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Жақын жатқан елді мекендердің жайылымдық жерлерін суландыруға пайдаланады.

 

 

6 – сурет. Өлеңті өзені.

Аудандағы 33 елді мекендердің 29 селосында сумен қамтамасыздандыру  мәселесі шешілген. Енді 1 елді мекенде - №42 РЗД-де су жүргізу құрылысы керек, адам сандары аз  Береке және Родники  селоларын, №41 және №102  разъездерді әкімшілік бағыныштан алып тастау көзделіп отыр. Су құбырлары жүйесін пайдаланумен ауданда  жауапкершілігі шектеулі 3 серіктестіктер  және ШЖҚ «Аршалы Су-2030» МКК айналысады. ҚР ауыл шаруашылық Министрлігінің су ресурстары комитетінің тапсырысы бойынша «Астана Быт Сервис ЛТД» ЖШС-мен Ақмола облысының Ижевск с., Шөптыкөл ст., Вишневка ст. сумен жабдықтау желілерін қайта жаңғыртуға және Ижевск су ағызғы бас желісінің құрылысына жоба әзірленді. Аталған жобаның құны 1 509,3 млн.теңгені құрады. 2013 жылдың қаңтар айында мемлекеттік сараптаманың қорытындысы алынды. Аталған жоба бойынша Астана су сақтау қоймасындағы бұрынғы пионер лагердің ауданындағы сорғы және тазалау стансасының құрылысы  мен  Шөптікөл ст., Ижевск с. және Вишневка ст. су ағызғы бас желілерінің құрылысы, сондай-ақ жоғарыда аталған елді мекендердегі су құбырлары желілерінің қайта құру жұмыстарын толық жүргізу қарастырылған. Орталықтырылған суды бұрумен екі елді мекеннің тұрғындары қолданады (Аршалы к., Ижевск с.). Аршалы к. суды бұру желілері  45 жыл бұрын салынған, олар «Қазшпал» АҚ теңгерімінде тұр. Осыған байланысты 2012 жылы Ақмола облысының табиғи ресурстар және табиғи қолдануды реттеу басқармасымен  арна тарту желілерін қайта құруға МС өткізіліп, ЖСҚ әзірленген. Жобада Аршалы к. барлық көп этажды үйлерін, кенттің орталықтағы әкімшілік ғимараттарын, №3 АОМ және 14-КЛ қосатын арна тарту желілерінің құрылысы қарастырылған. Тазалауды жүргізу 2 мембранды биореакторы бар канализациялық науаларды тазалайтын станса арқылы жаңа заманауи технологиямен жүргізілетін болады. Жобаның құны 795 млн.теңгені құрайды,  2013 жылға 360 млн.теңге бөлінген. Ижевск с. суды бұру 40 жыл бұрын салынған, оларды шұғыл түрде қайта жаңғырту қажет. Бұл желілер «Ижевск» ӨК теңгерімінде тұр,  суды бұру жүйелерін ауданның коммуналдық меншігіне беру мәселесі пысықталып жатыр. Осыдан кейін оны қайта құру мәселесі қарастырылатын болады. Аудан аумағында Есіл өзені өтеді, оның ұзындығы кішкене тармақшаларын қосқанда 125 км., Вячеслав, Кенетай, Бірсуат су қоймасы жасанды көлдері бар. Арнасай су қоймасы (7-сурет) (Вячеславское водохранилище) - Астана қаласының негізгі су жабдықтаушы көзі болып саналады. Арнасай су қоймасынан су құбырының 2-ші желісінің құрылысын салу, Астана қаласы

7 – сурет. Арнасай су қоймасы.

 

 

  Арнасай су қоймасы (8-сурет) – Қазақстанның су қоймаларының бірі, оның ұзындығы - 11км, ені - 10км. Су қоймасы  Ишим өзенінің жоғарғы ағысында 1969 жылы салынған. Ауданы - 61км², көлемі - 0,411км³ . Ол ағынның көп жыл бойы реттелуін жүзеге асырады және энергетика мен ирригация үшін пайдаланылады. 2002 жылы Қазақстан астанасы Астана қаласын сумен қамтамасыз ету үшін су қоймасына Ертіс – Қарағанды арнасынан су бұру салынды, ол Орталық Қазақстанның өнеркәсіп аудандары мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету үшін 1968 жылы салына бастады.

 

                                        8 – сурет. Арнасай су қоймасы.

2.2. Көлдері

Ірілі-ұсақты тұщы әрі тұзды  көлдер көп. Үлкендері: Үлкен және Кіші Сарыоба, Балықтыкөл, Танакөл, Байдалы, Шалқар, Қызылкөл, Шөптікөл (10 – сурет) , Шаңкөл т.б. көлдер бар.

Үлкен Сарыоба көлі (9 –  сурет) — Есіл алабындағы көл. Ақмола облысы Аршалы ауданында, Сарыоба елді мекенінен батысқа қарай 5 км жерде  орналасқан. Ауданы 15,17 км², ұзындығы 6,2 км, енді жері 3,6 км. Орташа тереңдігі 2,1м. Көл төбелер аралығындағы қазаншұңқырлы  ойыста жатыр. 20 ғасырдың орта шенінде  Кіші Сарыоба кқліне қосылып жатқан. Көлге көктемде бірнеше кішігірім  өзен құяды. Жағасы тік жарлы, биіктігі 3 - 4 м. Көл айдыны таза, тек жағасынан 100 — 150 м қашықтықта су асты өсімдіктері  кездеседі. Көктемде деңгейі көтеріліп, орта сулы жылдары 0,4 — 0,5 метрге, суы  мол жылдары 1,0 — 1,2 метрге жетеді. Мұз  қалыңд. әдетте 0,7 — 0,8 м, қатаң қыстарда 1,0 м-ге жетеді. Суының минералд. жоғары. Ауыз суына жарамайды.

 

 

                                       9 – сурет. Үлкен Сарыоба көлі.

 

                                               10 – сурет. Шөптікөл.

3. Ландшафтың биологиялық  алуантүрлілігі

3.1.Өсімдіктер дүниесі

Даласында бетеге, селеу, қылқан селеу, жусан, шығысында түрлі бұта, сұлыбас, қылқан селеу өседі. Аршалының баурайы мен шатқалдарында арша, қайың(8 - сурет), көктерек, қарағай, тобылғы, түрлі шөп, сұлыбас, қызғылт селеу, жолжелкен (9 - сурет) , өзен аңғарларында түрлі шөп, жабысқақ қандыағаш, көктем жанаргүлі,  астық тұқымдас шалғын өседі. Осы өсімдіктердің ішінде көктем жанаргүлі(10 – сурет) Қызыл Кітапқа енген. Ерейментау қорықшасында (1986 ж) қорғалады.

 

8 – сурет. Қайың.

 

      9 – сурет. Жолжелкен.

 

 

 10 – cурет. Көктем жанаргүлі.

 

         11 – сурет. Жусан.

 

3.2. Жануарлар дүниесі

Жануарлар дүниесінен  қасқыр, түлкі (12 - сурет) , қарсақ, қоян (13-сурет), ақ қоян (14-сурет ), борсық, суыр, сарышұнақ, ақ қалақ, ақкіс кездеседі. Құстардан қаз (15-сурет), үйрек (16-сурет),  ақбас тырна (17-сурет), құр, бүркіт, дала қыраны, қызылжемсаулы қарашақаз, сұңқылдақ аққу, дуадақ, қаршыға, бөктергі, лашын, сауысқан (18-сурет), бозторғай (19-сурет) т.б. мекендейді.

Осы жануарлар ішінен Қызыл кітапқа енгендері Қызылжемсаулы қарашақаз, сұңқылдақ аққу, дуадақ, ақбас тырна, дала қыраны, лашын және т.б. Бұл жануарлар мен құстар Ерейментау қорықшасында (1986 ж) қорғалады.

 

 

12 – сурет. Түлкі.