Ұлы Отан соғысының ңарсаңы мен алғашңы кезеңіндегі Қазақстан

12.1. Ұлы Отан соғысының ңарсаңы  мен алғашңы кезеңіндегі Қазақстан.

30-жылдардың екінші жартысында  Кеңестер Одағында жеке адамға  табыну идеологиясы мен практикасы  шырқау шегіне жетті. Елде сталиндік  КСРО Конституциясы жариялаған  бюрократиялық орталықтандыру орнықты. Конституцияда қоғамның басшы үйытқысы ретіндегі Компартияның ролі нығайтылды, демократиялық еркіндік жарияланды, бірақ оған кепілдік берілмеді. Одақтас республикалардың мемлекеттік, экономикалық және мәдени қүрылыс міндеттерін шешуде іс жүзінде ешқандай дербес қүқықтары болмады.

1939 ж. өткен XVIII съезінде Коммунистік  партия елдің индустриялық қуатын  кеңейтуге, оның қорғаныс қабілетін  нығайтуға бағыт алды. Үшінші  бесжылдықта Қазақ КСР-не көрнекті  орын беріліп, Карсақбай мыс  балқыту заводын қайта қүру мен кеңейту, Жезқазған мыс балқыту заводын салу, Алтайда түсті металлургияны дамыту, Ембіде геологиялық жумыстарды жеделдету шаралары жузеге асырыла бастады. Соғыс алдындағы жылдарда колхоз құрылысы да күшейе түсті. 1940 ж. колхоз, совхоз егістіктерінде 41 мыңнан астам тракгор, 11,8 мың астық комбинаты, 14 мындай жүк автомобилі жүмыс істеді. Ауыл шаруашылық техникасы 330 МТС пен 194 совхозға шоғырланды. Осылайша, казармалық социализм туғызған келеңсіз жайттарға қарамастан, Қазақстан соғыс жылдарында зор ауыртпашылықтың бір бөлігін өз мойнына алуға взірленген болатын.

1941 ж. 22 маусымда фашистік Германияның  вскерлері Кеңес Одағына басып  кірді. Ұлы Отан Соғысына Қазақстан  біртүтас елдің бір белігі  ретінде қатысты. Соғыстың алдындағы  жылдардағы фашизмге қарсы жүргізілген үгіт- насихат адамдарға зор ықпал жасап, оларды Отанды қорғауға жумылдыруға мүмкіндік вперді. Соғыс жылдары вскерге 1196164, еңбек армиясы мен арнаулы қүрылыс белімшелеріне 700 мыңнан астам қазақстандықтар алынды.

Республика экономикасы соғыс жағдайына кешіріліп, бейбіт мақсаттарға жүмсалатын қаржы мейлінше қысқартылды, көптеген квсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығара бастады, шикізат жвне жүмысшы күші қайта бөлінді. Майдан шебінен 220 завод пен фабрика Қазақстанға көшіріліп вкеліп, олар көп үзамай өз өнімдерін бере бастады. 1941-1942 жж. Қазақстанға батыс аудандардан 532,5 мың адам көшіріліп, 970 мындай немістер мен поляктар, 507 мың балқарлар, чешендер мен ингуштар, 110 мың месхеттік түріктер, 130 мың Қырым татарлары жер аударылды. Олардың көпшілігі ауылдар мен селоларға таратылып орналастырылды. Ал қалаларда соғысқа дейін-ақ қиын болған үй мвселесі одан сайын күрделене түсті.

Соғыстың алғашқы күнінен бастап қазақстандықтар барлық майданда ерлікпен шайқасты. Әсіресе, Мвскеу түбіндегі  шайқаста қазақстандықтардың даңқы шықты. Мунда республикада жасақталған, құрамында Б.Момышүлы басқарған батальон бар, 316 атқыштар дивизиясының жауынгерлері жаудың бір танк жвне екі жаяу вскер дивизиясын талқандады. Дубосеково разъезі түбінде саяси жетекші В.Г. Клочков басқарған 23-гвардияшы - панфиловшылар жаудың 50 танкісінің шабуылына қарсы түрды. Мвскеу түбіндегі шайқасқа панфиловшылармен бірге Қазақстанда жасақталған 233- ші дивизия жвне 39-шы атқыштар бригадасы қатысты.

Қазақстандықтар Ленинградты қорғауға да белсене араласты. 1941 ж. қыркүйектің ауыр күндерінде қазақтың халық ақыны Жамбыл ленинградтықтарға "Ленинградтық еренім!" атты жырын арнады. 1942 ж. көкгемде қазақстандықтар азық-түлік жинаудың айлығын өткізіп, ленинградтықтарға 1423 т азық-түлік жіберді.

Ұлы Отан соғысының алғашқы кезеңі Мвскеу түбіндегі жау вскерінің  жеңілуімен аяқталды. Гитлердің қауырт жоспары күйреп, неміс-фашист армиясының жеңілмейтіндігі женіндегі аңыз жоққа шықты.

12.2. Қазақстан Отан соғысының  түбегейлі бетбұрыс және аяқталу кезеңінде.

1942 ж. жазындағы Сталинград шайқасы  Ұлы Отан соғысы барысында  бетбурыс кезең болды. Қазақстан  Сталинград облысымен 500 км бойына  шектесіп жатқан еді, сондықтанда  Батыс Қазақстан Сталинград майданының  ең жақын тылына айналды. Қэрғаныс  заеодтары, көмір және мунай енерквсібі квсіпорындары толық қуатымен жүмыс істеді, майданда қираған техниканы күрделі жөндеуден өткізіп қатарға қосты. Ақтөбе авиация шеберханалары ай сайын 30 үшақ жвне 160 авиамотор шығарып отырды. Батыс Қазақстанның жеңіл өнерквсіп орындары Сталинград майданының тапсырысын орындады. Теңіз флотының қызметкерлері мүнай енімдерін тасуды 6 есе кебейтті.

Сталинград шайқасына Қазақстанда  жасақталған 21,12 жвне 73-ші гвардиялық атқыштар, 292 жвне 337-ші атқыштар, 31-ші атты вскер  дивизиялары, 74-ші теңіз атқыштар, 152-ші атқыштар бригадалары, 129-шы миномет полкі мен 156-шы жеке кепір құрылысы батальоны қатысты. 1942 ж. 19 желтоқсанда үшқыш Иүркен Әбдіров Боковская-Пономаревка ауданында болған вуе айқасында ез үшағын жау танкілерінің тобына бағыттап, серікгестерімен бірге ерлікпен қаза тапты. Ақын Жамбылдыңұлы Алғадай 7- ші гвардиялық атты вскер дивизиясында пулемет расчетін басқара жүріп, Синельниково қаласы маңында ерлікпен қаза тапты.

Станлинград шайқасы барысында  Кеңес Армиясы екінші дүниежүзілік соғыстағы түбегейлі бетбүрысқа шешуші үлес қосып, Германияның жеңілісін жақындата түсті. Қазақстандық жауынгерлер Курск иінінде, Днепр, Ленинград шайқастарында да жанқиярлықпен соғысты. Қазақстанның мындаған екілдері Украинаны, Белоруссияны, Балтық жағалауы республикаларын, Молдавияны азат ету жолындағы үрыстарға қатысты. Курск иіні мен Днепр шайқастарындағы ерлігі үшін ғана 123 қазақстандық Кеңес Одағының батыры атағына ие болды.

Қазақстандықтар партизандық қозғалысқа да белсене араласты. Толық емес мвліметтер бойынша Украина мен Белоруссияда 3000-дай, Ленинград обылысында 220, Смоленск жерінде 270-тен астам, қарсыласу қозғалысына 300-дей қазақстандықтар қатысқан.

Ұлы Отан соғысының түбегейлі бетбүрысына  Қазақстан еңбекшілері де үлкен  үлес қосты. Майданға аттанған жүмысшылардың орнын вйелдер мен балалар басты. Солардың қажырлы еңбегінің нвтижесінде жаңадан ондаған квсіпорындар іске қосылып, бүрыннан істеп түрған квсіпорындар өнім өндіруді арттырды. Солардың қатарында 1943 ж. республикадағы қара металлургия өндірісінің түңғышы Ақтвбе ферросплав зауыты іске қосылып, енім шығара бастады. Ақтөбе химия комбинаты, Шымкент дврі-дврмек зауыты іске қосылды. Төміртауда Қарағанды металлургия комбинатын салу қолға алынды. Алматыда, Қарағандыда, Шымкентте машина жасау заводтары вз енімдерін үлғайта түсті. Республикада Одақта шығатын мыстың 30%, полиметалл рудасының 70%, қорғасынның 35% өндірілді.

Республиканың ауыл шаруашылығы да соғыстың жеңіспен аяқталуына қомақты  үлес қосты. Тары өсірудің шебері - Ш. Берсиев, атақты күрішшілер Ы.Жақаев пен Ким Ман Сам, астықтан мол өнім алудың үздікгері М.Сатыбалдина, А. Дацкова, Н.Алпысбаева жвне т.б. еңбекте ерліктің үлгісін керсетті.

Жауды жеңуге республиканың зиялылары  да ездерінің үлкен үлесін қосты. Олардың қатары Кеңестер Одағының батыс аудандарынан уақытша кешіп келіп паналаған ғылым жвне мвдениет екілдерімен толықтырылды.

Қазақстанның халық шаруашылығының түбегейлі мвселелерін, табиғи байлықтарын  зерттеп, соның негізінде жасалған үсыныстарды іске асыруға академик В.Л.Комаров бастаған КСРО Рылым академиясы комиссиясының қосқан үлесі айтарлықтай болды. Оның жүмысына Қ.И.Свтбаев басқарған республиканың 100-ден аса ғалымдары қатысты.

Қазақстанның 90-ға жуық жазушылары мен  ақындары соғыс майдандарында шайқасты. Партизан Ж.Саинның топтамасы, Қ.Аманжоловтың "Ақын өлімі туралы аңызьГ, М.Әуезовтың "Абай жольГ эпопеясының бірінші кітабы, С. Мүқановтың "Өмір мектебГ, Р. Мүсіреповтың 1'Қазақ содатьГ, Р. Мүстафиннің ЧУығанақ" повесі қазақ вдебиетінің влемдік арнаға шығуына кемектесті. Өнер шеберлері майдан шебінде мыңнан астам концерт көрсетті.

Республика түрғындары ездерінің  жеке жинағынан майдан қорына 4,7 млрд. сом ақша берді. Сонымен қатар, жауынгерлерге 2 млн. астам жылы киім, 1600 вагон сыйлық жөнелтті. Өздерінің жеке қаражаттарына танк колонналары мен авиаэскадриялар жасақтады. Қазақстандықтар жаудан азат етілген 12 қала мен 45 ауданды қамқорлыққа алып, оларға халық шаруашылығын қалпына келтіруге көмек көрсетті.

Соғыстың аяқталу кезеңінде  қазақстандықтар Кеңес вскерінің құрамында Шығыс Еуропа халықтарын азат ету соғысына қатысып, лейтенант Рахымжан Қошқарбаев пен қатардағы жауынгер Григорий Булатов Рейхстаг қабырғасына жеңіс жалауын тікті. Фашизмге қарсы соғыс жеңіспен аяқталғаннан кейін Қазақстан өкілдері Квантунь армиясына қарсы шайқасты.

Ұлы Отан соғысы майдандарында ерлікгері  үшін мындаған қазақстандықтар Кеңес  Одағының орден, медальдарымен марапатталды. 513 қазақстандыққа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Олардың қатарында  Кеңестік Шығыстың қос жүлдызы - Әлия Молдағүлова мен Мвншүк Мвметова болды.

Жапонияның жеңілуімен Ұлы Отан соғысы жвне екінші дүние жүзілік  соғыс аяқталды. Соғыс бүкіл адамзат  баласына үлкен қайғы-қасірет алып келді. Кеңестер Одағында ғана 27 млн. астам  адам мерт болды. Олардың шамамен 410 мыңы қазақстандықтар.

13-ші тақырып. Қазақстан соғыстан  кейінгі жылдарда (1946-1970 жж.).

13.1. Қоғамдық-саяси және мәдени  өмір.

40 жж. және 50 жылдардың басында елде  өміршіл-екімшілдік жүйе өзінің  шарықтау шыңына жетті. Адамның  бас бостандығынан айыру, оларды өндіріс құралдарынан және мемлекет билігіне ықпал жасау мүмкіншілігінен алшақтату өміршіл-әкімшілдік жүйеге тен қүбылыс. Осыған сай соғыстан кейінгі жылдарда Сталиннің жеке басына табыну бел алды. Бүл қүбылыстар Қазақстанның да қоғамдық саяси дамуына теріс есер етіп, ауыр зардаптарға үшыратты. Әртүрлі науқандардың көлеңкесінде зандылық өрескел бүзылып, екімет билігі теріс қолданылып жатты. Партия үйымдарының басшылық ролі арттырылып, олар қоғам өмірінің барлық жақтарына тікелей, жоғарыдан араласуы занды қүбылыс ретінде қабылданды.

Бірақта соғыстың ауыртпалықтарын  бастарынан өткізген халық соғыстың алдағы жылдарындай емес, езгерген еді. Крғамдық өмірде қүндылықтар қайта  бағаланды. Халықтың санасында әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларға, демократияға бет бүру қажеттігін түсіну барған сайын дамып, соғыстан бейбіт қүрылысқа кешу жағдайында қоғам мен партиялық- мемлекеттік басқару тесілдерінің арасындағы қайшылық күшейе түсті.

Крғамдық ғылымдар толығынан партия комитеттерінің қатаң бақылауында  болды. Соғыстан кейінгі жылдарда қоғамдық ғылымдардың дамуына есіресе Коммунистік партияның Орталық Комитетінің 1946 ж. 14 тамызда "Звезда" және "Ленинград" журналдары женіндегі қаулысы теріс есер етті. Ол қаулы езгеше ойлайтын адамдарды қудалаудың жаңа науқанын ашып берді.

Қазақстан партия комитеттері өз жүмысын  осы қаулының ағымына сай жүргізіп, Ленинград пен Мескеуде "Ленинградтық", "Дергерлердің ісі" қолдан жасалынып  жатқан түста, республикада 1Векмахановтың  ісін" үйымдастырды. Тарихшы Е. Бекмаханов соғыс жылдары кернекті тарихшылар - А.П.Кучкин, А.М.Панкратова, М.П.Вяткин, Н.М.Дружининмен бірлесіп ғҚазақ ССР тарихын" жазған болатын. Біреулер оны Қазақстан тарихын жасаудағы свтті қадам деп қабылдаса, екінші біреулері Тесейге қарсы үлттық көтерілісті двріптейтін кітап" деп сынға алды. Е.Бекмахановтың 1947 ж. жарық көрген "ХІХғасырдың 20-40 жж. Қазақстан" атты монографиясы да 1950 ж. Тіравда" газетінің ғҚазақстан тарихының мвселелерін маркстік-лениндік түрғыдан жазу үшін" деген мақаласында феодалдық ақсүйектерді двріптегені жвне орыстардың жасампаз роліне жеткіліксіз назар аударғаны үшін айыпталды.

ТІравда" газетінің мақаласы Е. Бежахановқа саяси айып тағып, қудалаудың жаңа науқанын ашып берді. 1951 ж. 10 свуірде  жвне маусымда Қазақстан Коммунистік  партиясының Орталық Комитеті Е. Бекмахановтың буржуазияшыл-үлтшылдық көзқарасын айыптап, түзетудің шараларын белгіледі. Осы шараларды іске асыру барысында Қазақ мемлекеттік университетінің профессоры, Тарих институтының директоры Е. Бекмаханов барлық атақтарынан айырылып, 1952 ж. желтоқсанда Қазақ ССР Жоғарғы сотының шешімімен 25 жылға сотталды. Е.Бежаханов тек И.В.Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана ақталып, елге қайтып оралды.

40-жылдары  жвне 50-ші жылдардың басында Е.  Бекмахановпен қатар республиканың  кернекті қоғам тану ғалымдары мен жазушылары А.Жүбанов, Қ.Жүмалиев, Б.Шалабаев, Б.Сүлейменов, Е.Смайлов, Ю.О.Домбровский нақақтан таңылған саяси айыптармен жазаланды. Ә.Марғүлан, Ә.Әбішев, Қ.Аманжолов, Қ.Бекхожин, С.Бегалин жвне тағы басқа белгілі ғалымдар мен жазушылар саяси жвне буржуазияшыл-үлтшылдық қателіктер жіберді деп айыпталды. Қудалауға үшыраған Қазақ ССР Ғылым академиясының президенті Қ. Свтпаев пен жазушы М. Әуезов Казақстаннан Мвскеуге кетіп қалуға мвжбүр болды. Космополиттер деп айыпталған бірсыпыра ғалым биологтар да республиканың ғылыми мекемелері мен оқу орындарынан қуылды.

Осылайша  соғыстан кейінгі жылдарда пісіп-жетіліп  келе жатқан қоғамда өзгеріс қажет  деген үғымды вміршіл-вкімшіл жүйе түншықтырып тастады.

И. Сталиннің  жеке оасына таоынушылықты аиыптау. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін социалистік қоғамдағы қарама- қайшылықтар және олардың мазмүны, жеке адам мен халық бүқарасының тарихтағы ролі және т.б. меселелер туралы айтыстар туды. Айтыстың барысында 1956 ж. ақпан айында СОКП-ның XX съезі шақырылып, онда Орталық Комитеттің 1-ші хатшысы Н.С. Хрущее Сталиннің жеке басына табынушылықтың себептері мен салдарын ашуға тырысты. Сталин туралы мәселені XX съездің алдында академик П.Н. Поспелоетың басқаруымен қүрылған арнаулы комиссия дайындады. Комиссия Сталиннің мемлекетті басқарудағы көптеген ерескел қателіктерін ашты, соның салдарынан 1935- 1940 жж. елде жаппай түтқындау жүзеге асырылып, антисоветтік қызметі үшін 1 млн. 920 мың 635 адам түтқындалып, оның 633 мың 503 адамы атылды. Бірақта Сталин туралы мвселе Молотов, Ворошилов, Каганович, Маленковтың қарсылығына байланысты съездегі есепті баяндамаға енбей қалды. "Жеке басқа табынушылық жвне оның салдарьГ туралы мвселе 25 ақпанда съездің жабық мвжілісінде кетеріліп, съезд еткен соң жарты жылдан кейін, 30 маусымда " Жеке басқа табынушылық зардаптарын жою" женінде қаулы қабылданды. Алғаш баяндама 1939 ж. ғана жарияланды. Баяндамада Сталиннің жеке басына табынушылықтың зардаптары толық ашылмай, тек жоғарғы қабаты ғана ашылды. Н.С. Хрущев Сталиннің өрескел бүрмалаушылықтарын айыптай отырып, сталиндік жүйеге, өкіметтің авторитарлық қүрылымына тиіспеді.

Осыған  қарамастан XX съездің маңызы зор. Тоталитарлық қоғам XX съезден кейін біртіндеп  авторитарлық қоғамға айнала бастады. 1956 ж. наурызынан жасырын баяндаманың мазмүны біртіндеп халықтың назарына жетіп, қоғамдық ғылымдарда, вдебиетте, өнерде сталиндік жетістік қайтадан бағалана бастады. Теорчестеолық интеллигенция съезд шешімін ғылыми жвне теорчестеолық еркіндік есебінде қабылдады. Лагерлерден мындаған саяси түтқындар жаппай босатыла бастады. Олардың ісін қарау үшін 90 арнаулы комиссия қүрылып, 1956 жылдан 1957 жылға дейінгі аралықта жарты миллионнан астам адам ақталды. Олардың ішінде С.А. Асфендияров, О.Жандосов, О.Исаев, Л.И.Мирзоян, С.Мендешов, М.Масанчи, Н.Нүрмақов, А.Розыбакиев, С.Сейфуллин жвне т.б. партия мен мемлекет қайраткерлері болды.

Осыған  байланысты 50-жылдардың екінші жартысы  бүрынғы Кеңестер Одағы тарихында  кейінгі жылдарда "жылымық жылдарьГ деп аталып жүр. 1954-1964 жж. біршама  басшылықтың үжымдық принциптері енгізіліп, вміршіл-вкімшіл басқару жүйесі босаңси бастады. Бос жел сезділікпен күрес жүргізіліп, үлт мвселесіндегі орын алған бүрмалаушылықтар шамалы болса да түзетіле бастады. Қоғамдағы кеңес жвне қоғамдық үйымдардың ролі біршама өсті.

Бірақта Н.С.Хрущев пен оның серіктестері Сталиннің  жеке басына табынушылығын ашық айыптауы үлкен ерлік болғанымен, олар Сталин түсында қүрылған вміршіл-вкімшіл  жүйені толық жоя алмады. Реформа  кешікпей доғарылды. А.Байтүрсынов, Ә.Бвкейханов, М.Жүмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов т.б. алаш қайраткерлерінің қызметіне саяси вділ баға берілмеді. Өткен тарихтың қасіретті беттері толық ашылмады. Ұлттық республикалардың егемендігі жоққа шығарылып, экономика саласында жалпы бағытты белгілеу, кадрларды тағайындау жвне тағы басқа көптеген мвселелер орталықтағы шағын топтың қолында қала берді. Саяси түрғыда басқаша ойлаушылар, қоғамның қайшылықтарын ашық айтқандар үшін қудаланды. 1956 ж. 19 желтоқсанда СОКП-ның Орталық Комитеті жергілікті партия үйымдарына ғПартия үйымдарының бүқара арасындағы саяси жүмысын күшейту жвне жау элементтердің антисоветтік бас көтеруіне тыйым салу жвнінде" арнаулы жабық хат жолдады. Хаттың ізін ала бүрынғы Кеңестер Одағында түтқындаудың жаңа кезеңі басталды. Тек қана 1957 ж. 3 айында ғана Товеттік шындықты бүрмалағаны үшін" жвне өткенді 1,қәйта қарағаньГ үшін 100-ден астам адам түтқындалды. Жаңа басшылық ескі жүйені сақтай отырып, коммунизмге жетеміз деген сенімді қоғамда қалыптастыруға тырысты. Орыс патшалығының отарлау саясатын ақтау мақсатында, Қазақстанның Ресейге ез еркімен қосылғандығы кеңінен уағыздалып, қазақтардан бірыңғай коммунистік үлт шығаруға бағыт алынды. Хрущевтің тікелей араласуымен республиканың оңтүстігіндегі біршама аудандары Өзбекстанға берілді. Тыңөлкесінде 6 облыс тың елкелік партия комитетіне біріктіріліп, тікелей Мвскеуге бағындырылды. Ақмола - Целиноградқа, Батыс Қазақстан - Орал обылысына айналды.

Ұлт саясатындағы бүрмалаушылықтар халық арасында, всіресе, интеллигенттер мен жастар арасында түрлі наразылық туғызды. Кеңестікжүйе оларды барынша жасырып, бүркемеледі. Осылайша Төміртаудағы толқу кезінде твртіпсіздіктің салдары ретінде бағаланды.

1963 ж. Мвскеуде  оқитын қазақ жастарының "Жас  түлпар" атты үйымы қүрылды.  Мүндай үйымдар кейінірек Ленинградта,  Киевте, Алматыда, Одессада, Ригада, Павлодарда, Қарағандыда, Ақмолада, Семейде, Шымкентте жвне басқа жерлерде пайда болды. Алпысыншы жылдардағы "Жас түлпардың" жетекшілері кейін республикамызда белгілі адамдар болып шықты.

Ұлттық  республикалардың толық егемендікке  ие болмауы, өндіріс күштерінің дүрыс орналастырылмауы, экономиканы вскери оүранысқа сай бейімдеу экологиялық жағдайға да теріс всерін тигізіп, Қазақстанның барлық дерлік өнерквсіпті қалаларында ауыр экологиялық жағдай қалыптасты. 1943 ж. КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша Семей, Павлодар жвне Қарағанды обылыстарының түйіскен жерінде ядролық полигон салынып, онда 1949 ж. 29 тамызда алғаш сынақ өткізілді. 1949 жылдан 1963 ж. дейін полигонда ашық ауада 113 жарылыс жасалып, 1964 ж. бастап сынақ жер астына көшіріліп, 1939 жылға дейін 343 сынақ жасалынды. Дврігерлерге дврігерлік тексеру жүргізуге тиым салынып, вскери дврігерлер жинақтаған мвліметтер қатаң қүпияда сақталып келді.

Осының  барлығына кінвлі Н.С. Хрущев бастаған басшылықтың қызметіндегі субъекгік  вдістер болды. Қалыптасқан жағдайды түзету жвне орын алған қателікгерді жою үшін 1964 ж. қазан айында СОКП-ның Орталық Комитетінің кезек күттірмейтін пленумы шақырылып, Н.С. Хрущев қызметтерінен босатылып, СОКП-ның Орталық Комитетінің 1-ші хатшысы болып Л.И.Брежнев, ал Министрлер Кеңесінің терағасы болып А.Н.Косыгин тағайындалды. Олардың ізін ала Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болып Д.А.Қонаев сайланды.

Жаңа басшылық өз қызметін кеңестік басқару жүйесінің  жекеленген қүрылымдарын кезекгі жеңіл-желпі  реформалаудан бастады. Осыған сай СОКП Орталық Комитетінің қараша (1964 ж.) пленумы партия, кеңес, квсіподақ жвне комсомол үйымдарын 1962 ж. өндірістік принцип бойынша бөлінуін ойланбай қабылданған шешім деп тауып, партия, кеңес жвне қоғамдық үйымдардың территориялық қүрылым принципін қалпына келтіру туралы шешім қабылдайды.

Мәдениет  пен ғылымның дамуы. Соғыстан кейінгі  жылдарда республикадағы мәдени қүрылыс  салалары да үлкен қиыншылықтарға кездесті. Оған интеллигенция екілдерінің  басым көпшілігінің майданға алынып кетуі, мәдени мекемелердің мектептердің оқу орындарының санының азаюы өз әсерін тигізді. Республика жазушыларының шығармаларының басым көпшілігі Ұлы Отан соғысы тақырыбына жазылды. Ғ.Мусірепоетың ғҚазақ солдаты" Ә.Иурпейісоетың 1,Курляндиясы" сияқты соғыс тақырыбына жазылған шығармаларда қазақстандық жауынгерлердің адамгершілік қасиеті мен майдандағы ерлігі баяндалды. С.Муқаноетың Тырдария", Ғ.Мустафиннің 1,Миллионер", Ғ.Сланоетың 1,Кең еріс" атты еңбектерінде ауыл еңбеккерлерінің өмірі керсетілді. Осы жылдары М.Әуезоетың иАбай жолы" С.Муқановтың "Шоқан Уелиханое" сияқты көптеген шығармалар жарық керді.

Музыка  медениеті де біршама табыстарға жетті. М.Төлебаеетың 1,Біржан-Сара" А.Жубаное пен Л.Хамидидің иАбай" Е.Брусилоескийдің "Дударай" Қ.Қожамяроетың уйғыр тіліндегі ғИазгуль" опералары сол жылдарда дүниеге келді. "Абай" қойылымы мен ғБіржан-Сара" операсы үшін Қазақ академиялық драма театрының үжымы Кеңестер Одағының мемлекеттік сыйлығын алды.

Сонымен қатар 40 жж. аяғы 50 жж. басында  енер қайраткерлеріне де әділетсіз, орынсыз сындар айтылып, теріс баға беру жағдайлары орын алды. Осыған байланысты едебиет пен өнерде өмірді жасанды  түрде суреттейтін тартымсыз  шығармалардың пайда болуына  алып келді.

Ғылым саласында да елеулі табыстарға қол жетті. 1946 ж. маусымда Қазақстан  Ғылым Академиясы ашылып, оның түңғыш президенті болып Қ.Сатпаее сайланды. 50-ші жылдардың аяғында Қазақстан  Ғылым Академиясының жүйесінде 50 ғылыми-зерттеу институты жүмыс  жасады. 1958 ж. Орталық Қазақстанның комплексті металлогендік елі болжалдық картасын жасағаны үшін ғалымдар И.И.Бок, Р.А.Борукаев, Г.И.Медоее, Д.Н.Казанли, Қ.И.Сетбаее және т.б. Лениндік сыйлыққа ие болды.

Соғыстан кейінгі жылдары Қарағанды  және Семей медицина институттары, Өскемен педагогикалық, Семей мал дергерлік-зоотехникалық институттары, Карағанды кен институты ашылды. Ақтебе, Гурьее, Қарағанды, Қостанай, Петропаел, Шымкент мүғалімдер институттары педагогика институттары болып қайта қүрылды.

Жалпыға бірдей жетіжылдық білім беру туралы Заң одан ері жүзеге асырылды. 50-ші жылдардың ортасына қарай, Қазақстанда тың игеруге байланысты, халыққа білім беру ісі біраз жанданды. Тың игеруші аудандарда көптеген мекгептер ашылып, бүл мектептерге жолдамалармен өзге республикадан көптеген мүғалім кадрлар келді. 1955-1956 оқу жылында республикадағы мектептердің саны 9240-қа жетіп, олардың 3022-і жетіжылдық және 1117-і орта мектеп болды.

Сонымен қатар, бүл жылдары республикада, есіресе, солтүстік обылыстарда  қазақ мектептері азайып кетті. Оның басты себебі демографиялық езгерістермен байланысты болды. Баласының болашағын ойлаған ата-аналар да амалсыздан балаларын орыс мекгептеріне көптеп бере бастады. Осының салдарынан 20 жылдың ішінде (1950-1970 жж.) қазақ мектептерінің саны 3391-ден 2577-ге дейін азайды, ал оның есесіне сабақ орыс тілінде жүретін мектептердің саны 1,5 мыңға кебейді. Қазақ тілі өзінің толық қанды өмір сүруіне қажетті 50 әлеуметтік міндетінің 10-ын ғана атқарып, іс жүргізу орыс тілінде жүзеге асырылды.

13.2. Экономиканың дамуындағы проблемалар.

Өнеркәсіптің дамуы. Отан соғысының  зардабы Қазақстан жономикасына да өз әсерін тигізді. Өнерквсіп өнімінің көптеген түрлері, оның ішінде, есіресе  жаппай тутынатын заттар күрт қысқарып кетті. Өзіндегі ауыр жағдайға қарамастан, Қазақстан турғындары                                                                               неміс-фашист

басқыншыларынан жапа шеккен аудандарға ез көмегін одан ері жалғастыра түсті.

Кеңестер Одағының 1946-1950 жж. халық  шаруашылығын қалпына келтіру және одан ері дамыту жоспары 1946 ж. 13 наурызда Жоғарғы Кеңестің сессиясында бекітілді. Қазақстан халық шаруашылығын дамытуға 3,3 млрд.сом қаржы бөлініп, бесжылдықтың соңына қарай өнерквсіп өнімін өндіру 1940 ж. салыстырғанда 2,2 есе есіру көзделді. Қазақ металлургиялық заеодының құрылысын аяқтау, Қарағанды металлургия заеодының құрылысын бастау қарастырылды.

Осыған сай бесжылдық жылдары  қара металлургия елеулі табыстарға жетті. Төміртаудағы қазақ металлургиялық заводында 2 мартен пеші, 3 прокат жүйесі, Ақтөбе ферросплав заводында- вндірістің 3-ші кезегі іске қосылды. Алты жаңа көмір шахтасы, Қаратон жвне Мунайлы квсіпшіліктері қатарға қосылды. Осының нвтижесінде 1950 ж. №унай ендіруді соғысқа дейінгі деңгеймен салыстарғанда 52 % арттыруға мүмкіншілік жасалынды. Электр энергиясын ендіру 1945 ж. салыстырғанда 2,3 есе есті.

Жеңіл жвне тамақ өнерквсіптері  де одан врі дами түскен болатын.Петропавловскідегі тігін фабрикасы, Жамбылдағы, Кьізыл Ордадағы, Семейдегі, Павлодардағы тері заводтары өз өнімдерін бере бастады. Шымкентте мақта-тоқыма комбинаты салынып жатты. Тамақ өнерквсібінде жутисалған күрделі қаржы соғысқа дейінгі екі бесжылдықта игерілген қаржыдан 20 пайыз артты, ал оның жалпы өнімі 60 пайызға өсіп, тамақ өнімдерінің негізгі түрлерін өндірудің соғысқа дейінгі дврежесі едвуір есті. Байланыс жүйесі жақсарып, бүкіл аудан орталықтары телефондандырылды. Осыған қарамастан, басты назар шикізат пен отын өндіретін салаларға аударылып, жеңіл жвне тамақ өнерквсіп салаларына тежеу жасалынып отырды.

1951-1955 жж. халық шаруашылығын дамыту міндеттері 5-ші бесжылдық жоспарының жобасында жасалынды. Жаңа бесжылдықта Қазақстан халық шаруашылығын дамытуға бөлінетін қаржы, 4-ші бесжылдықпен салыстырғанда 3,2 есе есіп, 23,5 млрд. сомға жетті. Металлургия ендірістерінің көмір кендерінің жаңа төмір жол жүйелерінің құрылысын жеделдету, жеңіл енерквсіп внімін 63 пайызға арттыру жоспарланды. Бесжылдықты орындау барысында "Хрущевтік он жылдық" вз жемісін бере бастады. Республикада 200-дей жаңа өндіріс орындары салынып іске қосылды.

50-ші жылдардың екінші жартысы  - 60-шы жылдардың бірінші жартысында  Қазақстанның индустриялдық дамуының  негізгі бағыттары халық шаруашылығын  дамытудың 6-шы бесжылдық (1956-1961 жж.) және жеті жылдық (1959-1965 жж.) жоспарларында  белгіленді. Республикада ірі пайдалы кен орындарының игерілуіне байланысты ауыр өнеркэсіптің есіресе, ғлекгр ғнергиясы мен отынды көп қажет ететін салалары үшін квсіпорындар жүйесін жасау, қара және түсті металлургияның жаңа квсіпорындарын, электр станцияларын салу міндеттері қойылды. Тек 1961-1965 жж. ғана республиканың халық шаруашылығында күрделі қаржы кеңес өкіметінің бүкіл бұдан бүрынғы жылдарын қосқандағыдан көп игерілді. Осының арқасында республиканың енерквсіп қуаты екі есе есіп, 729 ірі өнерквсіп орны мен 535 цех қатарға қосылды. Олардың ішінде Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Жезқазған кен байыту комбинаты, Өскемен су-элекгр санциясы, Бүхтарма су- ғлекгр санциясының бірінші кезегі, Қарағанды 2 жылу-элекгр санциясы, Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты, Семей кабель заводы, Ақтоғай- Дружба төмір жол жүйесі жвне т.б. ендіріс орындары болды.

Осы жетістікгерге қарамастан республика экономикасының жылдан- жылға шикізаттық бағыты ұлғайып, негізінен кен шығаратын  енерквсіп салалары басым өркендеді. 60-жылдардың ортасына қарай вміршіл-вкімшіл жүйе ез мүмкіншілігін тауысты. Өмір квсіпорындардың өзіндік бастамасын одан врі кеңейтуді, шаруашылық есепті нығайтуды, жоспарлауда жвне үйымдық қүрылымда түбегейлі өзгерістерді қажет етті. Н.С. Хрущевтың бастауымен жүзеге асырылған сансыз аяғына дейін ойластырылмаған қайта қүрулар күткен нвтижені вкелмеді.

1965 ж. қыркүйек айында өткен  СОКП Орталық Комитетінің пленумы  экономикадағы вкімшілдікті айыптап,  вндіріс басшылығын салалық жүйе  бойынша ұйымдастыру қажет деп  тауып, ендірістің салалары бойынша одақтық-республикалық жвне одақтық министрліктер қүру жөнінде шешім қабылдады. Пленум өндіріс орындарына өзіндік еркіндік беруді, басты назарды экономикалық ынталандыруға жвне еңбеккерлерді материалдық қызықтыруға аударуды ұсынды.

Қыркүйек пленумының шешіміне сай республикада халық шаруашылығы кеңесі мен экономикалық аудандардың кеңестері таратылды. Республикада бірқатар салалық одақтық-республикалық министрліктер (түсті металлургия, геология, мелиорация жвне су шаруашылығы т.б.), ендіріс бірлестіктері (құрылыс материалдары, орман, жеңіл енерквсіп т.б.) қүрылды. Сегізінші бесжылдықта (1966-1970 жж.) көптеген республика ендіріс орындары, қүрылыс мекемелері мен транспорт жаңаша жоспарлау мен экономикалық ынталандыру жағдайына көшірілді. Осының нвтижесінде республиканың шаруашылығына 23,3 млрд. сом жүмсалып, ұлттық табыс 61 пайызға, өнеркэсіп өнімінің көлемі - 55 пайызға өсті. Бесжылдықтың аяғына қарай 145 ірі квсіпорын мен цехтар іске қосылды. Оның ішінде Өзен-Гурьев-Куйбышев мүнай торабы, Өзен-Жетібай-Шевченко жвне Теңіз-Жетібай газ жүйелері, Ермак ферросплав заводының бірінші кезегі, Павлодар трактор заводы, Алматы мақта-мата, Жамбыл аяқ киім комбинаттары болды. Қазақстан металлургияның көш бастаушысына айналып, Кеңестер Одағында өндірілетін мыс, цинк, қорғасын сияқты металдардың 30-дан 70 % дейін берді.

Осыған қарамастан экономика саласында 60-шы жылдардың ортасында қабылданған  реформалар толығынан жүзеге аспай  қалды. Оның басты себебі экономикалық вдістер қайтадан вміршіл-вкімшіл  вдіспен алмастырылды. Л.И.Брежнев бастаған Одақтық басшылық өткеннен сабақ алмағандықтан, көптеген ойлар жүзеге аспай ауада қалқып қалды.

Қазақстан ауыл шаруашылығы. Тың және тыңайған жерлерді игеру. Соғыс аяқталысымен Кеңес екіметі ауыл шаруашылығына  өзінің қысымын арттыра түсті. 1946 ж. 19 қыркүйекте Кеңестер Одағының Министрлер Кеңесі мен Бүкіл Одақтық Коммунистік партияның Орталық Комитеті 1,Колхоздардағы ауыл шаруашылық артелі Жарғысын бүрмалаушылықты түзету шараларьГ туралы қаулы қабылдады. Қаулыға сай соғыс жылдары колхозшыларға берілген шамамен 600 мың га жер қайтарылып алынды. Малға жекеменшіктің мөлшері женінде қосымша нүсқаулар қабылданып, 250 мыңға жуық мал жекешеден колхоз қарамағына кешеді. Осылайша жеке меншік секгордың елді астықпен қамтамасыз етудегі ролі жойылды. Мүндай жоғарыдан жүзеге асырылған қатаң шекгеулер колхозшыларды ауыл шаруашылығы өнімін арттыруға ынталандырмады.