Нарықты сегменттеудің пәні

менеджмент,кәсіпорын  экономикасы саласындағы отандық  мамандардың оқулықтары құрайды.

Шағын жобының тәжірибелік маңыздылығы: жобалық зерттеудің нәтижелері кәсіпорынның ағымдық қаржылық қызметінде айналым  құралдарының айналымдылығын жылдамдату мақсатымен, қайта айналымға енгізу және жартылай босап шығу есебінен айналым қаражаттарының мөлшерін төмендету  мақсатымен қолданылуы мүмкін.

Шағын жобаның құрамы мен құрылымы. Жоба - кіріспеден, екі негізгі бөлімдерден, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан құралады.

Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі айқындалады, мақсаттар мен алдына қойылатын мәселелер қалыптастырылады, зерттеудің объектісі мен пәні, әдістемелік  және ақпараттық негіз анықталады, сонымен қатар зерттеудің тәжірибелік  маңыздылығы көрсетіледі.

Шағын жобаның  бірінші бөлімінде кәсіпорынның құрылымы мен атқаратын қызметі  және техника – экономикалық көрсеткіштеріне  талдау жасалған.

Екінші  бөлімде кәсіпорынның айналым құралдарын басқарудың теориялық негіздері  келтірілген; олардың қаржыландару көздері мен нарықтық экономикадағы  ролі көрсетілген, кәсіпорындағы айналым  құралдарын тиімді пайдалану көрсеткіштерін талдау мен айналымдығын жеделдету. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1 « СЫР ПЕРЗЕНТІ»  жауапкершілігі шектеулі серіктестіктігіне  жалпы сипаттама

1.1 «СЫР ПЕРЗЕНТІ» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктігінің құрылымы мен атқаратын қызметі 

   «СЫР ПЕРЗЕНТІ» Жауапкершлігі шектеулі серіктестік (бұдан әрі-серіктестік) Қазақстан республикасының заңдары бойынша заңды тұлға болып 1999 жылдан бастап табылады. Серіктестік мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап заңды тұлға құқықтарын иеленеді және серіктестіктің мөрі, дербес балансы, банктерде шоттары, өз атауы жазылған бланкілері бар.

     Серіктестік өз қызметінің мақсатына жету үшін өз атынан мәмлелер жасасуға, мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтады  иеленуге, міндеттер көтеруге, сотта  талапкер және жауапкер болуға құқылы. Серіктестік  қазақстан республикасының  аумағында  және шетелде серіктестіктер мен өкілеттіктер құруға, басқа заңды  тұлғалармен бірлестіктерге (одақтарға) кіруге, сондай-ақ өзге де заңды тұлғалардың  қатысушысы болуға құқылы.

Серіктестік өз міндеттемелері бойынша өзіне  тиесілі барлық мүлікпен жауап береді. Мемлекет серіктестіктің борыштары  бойынша жауап бермейді. Серіктестік  қолданылып жүрген заңдарда көзделгеннен басқа жағдайларда өз қатысушыларының  міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Серіктестіктің қатысушылары оның міндеттемелері бойынша жауап бермейді және серіктестіктің қызметіне байланысты шығындар бойынша  енгізген салымдар құнының шегінде  тәуекелге барады. Серіктестік қолданылып жүрген заңдарға сәйкес облигациялар шығаруға құқылы.

     Серіктестік қызметінің басты мақсаты жарғыда  айтылған қызметті жүзеге асыру арқылы таза пайда алу болып табылады.

  Басты  мақсатқа жету үшін серіктестік төмендегі қызметтерді жүзеге асырады (қызмет түрлері)

- техникалық  қызмет көрсету

-май  құю стансасы

-ауылшаруашылық  өнімдерін қайта өңдеу

-ауылшаруашылық  жұмыстары

-халық  тұтынатын тауарларды өндіру, өңдеу,  тарату

-сауда-сатып  алу қызметі

     Серіктестік шаурашылық құрылымын, мәдени- сауықтыру  қызметтерін жүзеге асыру масқатында құрылады. Серіктестік заң актілері мен құрылтай келісім –шарттары  тыйым салған қызметтерден басқа, барлық түрлерін жүзеге асырады.

     Серіктестіктің  жарғылық капиталы 71500 (жетпіс бір мың  бес жүз) теңгені құрайды.

     Серіктестікнің  жарғылық капиталына салынған салымдар ақша, бағалы қағаздар, заттар, мүліктік құқықтар, оның ішінде жерді пайдалану  құқығы мен интеллектуалдық қызмет нәтижелеріне құқық және өзге де мүлік  болуы мүмкін.Жеке мүлік емес құқықтарды және өзге де материалдық емес игіліктерді  салым   ретінде енгізуге берілмейді.

     Серіктестіктің  қатысушысы салымның өзіне тиесілі  бөлігін жарғылық капиталға бір  жылдың ішінде енгізу жөніндегі өзінің міндеттемесін орындамаған жағдайда ол серіктестіктің шағынын өтеуге, сондай-ақ серіктестікке төленбеген бөлік сомасына тұрақсыздық айыбын төлеуге міндетті. Тұрақсыздық төлемінің  мөлшерлері ақша міндеттемесі немесе оның тиісті бөлігі атқарылатын күнгі  ҚР Ұлттық Банкінің қайта қаржыландыру жөніндегі ресми ставкасына қарай  есептеледі.

Серіктестіктің  оның жыл ішіндегі қызметінің нәтижелері бойынша алған таза пайдасы серіктестікке  қатысушылардың серіктестіктің тиісті жылдағы қызметінің нәтижелеріне сәкес  бөлінеді.Серіктестіік қатысушыларының  қай-қайсысын болмасын таза табысты  бөлуге қатысудан шеттеткен келісімдер жарамсыз болып табылады. 
 

1.2 « СЫР ПЕРЗЕНТІ» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктігінің техника-экономикалық көрсеткішін  талдау

          «Сыр перзенті» Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктігінің материалдық қоры қызмет көрсетуге қажет құрал-жабдықтар мен техникамен жарақтандырылған. Серіктестік Қызылорда облысының тұрғындары мен кәсіпорындар үшін  жанар жағар май сферасында  өз қызметін жүргізуде. Ол нарықта 11 жылдан астам жұмыс атқаруда. Бұл уақыт ішінде « Сыр перзенті» ЖШС-і өзін дамушы кәсіпорын ретінде дәлелдеген, оның табысты қызмет етуі үшін басты ұстанымы жетістік, сенімділік және сапа болып табылады. Кәсіпорын жұмысшылар құрамы білікті мамандар құрайды. Жұмысшылар құрамы 7 адамнан тұрады. Әрқайсысы өз ісін жетік меңгерген. Осы және басқа да жағдайларды анықтау мақсатында кәсіпорынның техника-экономикалық көрсеткіштеріне талдау жасаймыз. 
 
 
 
 

1 –кесте  «Сыр перзенті» ЖШС-нің техника-экономикалық көрсеткіштерін талдау 

     Қызылорда  «Сыр перзенті» ЖШС 2009-2010 жылдар аралығындағы өндірістік қызметіне талдау жасаймыз. Яғни, ЖШС-ң есепті мерзімін өткен  жылмен салыстыра отырып, жоғарылау  деңгейін объективті сипаттауға толық  мүмкіндік береді. 1-кесте мәліметтеріне сүйене отырып, 2010 жылды 2009 жылмен салыстрғанда өнімді өткізуден түскен табыс көлемі  2610,46    мың теңгеге артып отыр. Бұл соңғы жылы кәсіпорында қызмет көрсету қөлемінің артқанын көрсетеді. Қызмет көрсету көлемі артқан сайын бұған жұмсалған шығын көлемі өсетіні белгілі. Осыған сәйкес кәсіпорында өзіндік құн мөлшері сәйкесінше 1689,26 мың тг жоғарылағанын байқаймыз.  Кәсіпорынның соңғы жылы кредиторлық қарыз мөлшері 1092,32 мың теңгеге өскен. Себебі еңбекақы қорының жетіспеушілігі және шығындардың артуына байланысты. ЖШС –ң еңбек ресурсының саны сәйкесінше 5 адамға кеміген. Себебі  жұмыскерлердің белгілі бір жағдайларға байланысты

жұмыстан  босатылуы себеп болып отыр. Осыған байланысты еңбекақы қорының көлемі 585 мың теңгеге кеміген. Ал 2010 жылғы орташа еңбекақы 9,9 мың тг-ге ұлғайған. Қызмет көрсетуге кеткен жұмыс уақыт қоры персоналдардың азаюына байланысты, 2009 жылға қарағанда 2010 жылы 9976 сағатқа кеміп отырып. Кәсіпорынның тиімділік көрсеткіші еңбек өнімділігі 1419 мың теңгеге артқан.Себебі, өткен жылмен салыстырғанда кәсіпорында өткізілген өнімнің көлемі артып, жұмысшылар саны 5адамға қысқарып отыр.Шаруашылық зерттеу жүргізілген жылдары таза пайда табыспен аяқталып, рентабельділік деңгейі  3,6 есеге артқанын байқадық. Жоспарланған  уақытта кәсіпорынның қаржылық нәтижесін жақсарту мақсатында жүргізілетін нақты іс-шаралар:

-кәсіпорынның  басшылық құрылымын жақсарту.

- халықтың  сұранысына  байланысты қызмет  көрсету.

-баланстық  есептеулер жүргізу.

-отандық  және жергілікті шикізаттарды  пайдалана білу.

- жаңа  технологияларға кадрларды уақытылы  дайындау.

-еңбек  жағдайын қалыптастыру

-кредиторлық  қарыздар мен міндетті төлемдерді  уақытылы төлеу.

-еңбек  өнімділігін арттыру.

-қажетті  нормалар мен нормативтерді қолдану. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. СЕГМЕНТТІК  ТАЛДАУ ӘДІСІ

                                     2.1. Нарықты сегменттеудің пәні 

     Бүгінгі таңдағы ауқымды өзгерістер кезеңі қоғам өмірінің барлық саласын жан-жақты  қамтуда. Сол себепті қалыптасқан  құрылымды мүлдем жаңартып, зерттеу  және сегменттеу-әлеуметтік және рухани дамуға жол ашатын демократиялық  қоғам құруға сай зерттеу және сегменттеуны нарықты қатынастарға көшіру міндеті тұр.

     Нарықты зерттеу және сегменттеуда әр адам нарық заңдары мен мемлекеттің  заңдылық актілеріне негізделе отырып өз еркімен шешімдер қабылдауы керек. Нарықты зерттеу және сегменттеуда адамдардың жемісті  қызметінің қажетті  шарты болып сол адамдардың нарықтың қызмет ету механизмін және ұйымдастырылуын  білу табылады.

     Нарықты зерттеу және сегменттеудің мазмұнын ашпай тұрып, зерттеу және сегменттеу дегеніміз не деген мәселеге тоқталған  жөн. “Экономия” терминін алғашқы  рет ұсынған Ксенофонт, мұның  мағынасы үй шаруашылығы (ойкос-үй, шаруашылық; номос-заң) деген ұғымды білдіреді.

     Зерттеу және сегменттеу ғылым ретінде қоғам  және ұлттың алдында тұрған маңызды  проблемаларға жауап беруі қажет. Зерттеу және сегменттеудің негізгі  қызметі адамның өмір сүруі, дамуы  үшін қажетті материалдық игіліктер  жасау болып табылады. Адам қоғамының  өмір сүру негізі-өндіріс. Зерттеу және сегменттеу екі негізгі аксиомаға  негізделеді: шексіз мұқтаждықтар мен  шектеулі ресурстар.

Мұқтаждықтар-бұл  адамдардың белгілі бір пайдалылығы  бар игіліктерді иелену мен пайдалануға  деген ынталылығы.

     Мұқтаждықтарды  қанағаттандыратын құралдар игіліктер  болып табылады. Бір игіліктер  шексіз мөлшерде болады, ал екіншісі-шектеулі. Соңғылары зерттеу және сегменттеу игіліктер деп аталады. Өндірістің түпкі мақсаты-тұтыну болып табылады.Қазіргі  уақытта зерттеу және сегменттеу әрбір адамның өмір сүруін қамтамасыз ететін күрделі организм. Материалдық  игіліктер циклдық қозғалыста болады. Олар өндіріс-бөліс-айырбас-тұтыныс  айналымы бойынша жүреді.

       Зерттеу және сегменттеу игіліктерді  өндіру үшін ресурстар, яғни  қоғамның әлеуметтік мүмкіндіктері  пайдаланады. Өндіріс үрдісінде  ресурстар өндіріс факторларына  айналады, олар келесі топтарға  бөлінеді: жер, еңбек, капитал,  кәсіпкерлік. Шектеулі ресурстар  жағдайында таңдау мәселесі туындайды.  Оларды пайдаланудың ең тиімді  тәсілін табу керек, ол үшін  мына 3 сұраққа жауап беру қажет:

     Не  өндіру керек, яғни қандай өнімдер мен  қызмет түрлері және олардың қанша  мөлшерде өндірілуі мүмкін?

Қалай өндіру керек? Пайдалы өнімдер қалай  өндіріледі немесе олар қандай материалдық, еңбек ресурстары арқылы және қандай технологияның көмегімен өндіріледі.

Кім үшін өндіру керек, яғни өнімдер және  қызметтерді кім үшін өндіру қажет, олар қалай бөлінеді және түптің түбінде  кімдердің тұтынуына түседі?

Осы проблемаларды  шешу барысында адамдар табиғатпен белгілі бір байланыста болып, жаратылыс  байлықтары мен энергиясына деген  қажеттілік туындайды. Табиғаттың бұл  ресурстарын адамзат қажетіне пайдалану  жоғарыда айтылған проблемаларды ұтымды шешумен тікелей байланысты.

« СЫР  ПЕРЗЕНТІ» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктігінің яғни атқаратын қызметі жоғарыда айтып кеткендей халыққы қызмет көрсету мен өнімді сату мен өтізу болып табылады. Соның ішінде май құю стансасында қызмет көрсетеді. Бұл деп отқанымыз жанар-жағармай бекеттері, яғни жеңіл және ауыр машиналардың пайдасына жарайтын,н негізінен көлік құралдары пайдаланылатын шикізат болып табылады. Бұл кәсіпорында бензин, дизтоплтво деген майлардн түрі бар. Олардың өзі сапасына қарай:

• АИ -80
• АИ- 92
• АИ-96
• Диз.топ (салаярка) болып бөлінеді.

2- «Сыр перзенті» ЖШС өнім түрлерінің құрамы мен құрылымы

Кестеге талдау жасайтын болсақ, 2010 жылды 2009 жылмен салыстыра отырып, өнім көлемінің  қаншалықты артқанын байқай аламыз. 2010 жылы кәсіпорынның АИ-80 маркалы бензинінің сату көлемі 3 тоннаға артқанын көріп отырмыз. Сол сияқты Аи-92 маркасыда 3,5 тоннаға өсіп отыр. Себебі, бұл өнім сапасы көліктер үшін тиімді болып саналады. Ал АИ-96 маркалы бензин бұл сирек болатын марка. Сондықтан 1,4 тоннаға ғана ұлғайған. Басқалармен салыстырғанда көлемі сәл ғана жоғарылаған. Диз/топ деп отқанымыз ол үлкен жүк тасымалдау көліктері қолданылатын бензин маркасы. Бұл марка 5 тоннаға ұлғайған. Себебі жаз айларында  ауылшарушылығының пайдасына (егістік алқабына) жарамдылығы бар, сондықтан халық сұранысы өте көп. Бұл талдауда байқайтынымыз өнім көлемі жыл сайын артатынын аңғарып отырмыз. 

   Ғылыми  білімнің қай саласы болсын, олар кездейсоқ  пайда болмайды. Олардың түбегейлі  тарихи тамыры бар. Сондықтан әрбір  зерттеуші-ғалымның өзі айналысатын  ғылымның тарихын білуі міндетті шарт.

     Зерттеу және сегменттеу бес негізгі бөлімнен тұрады: кіріспе, микрозерттеу және сегменттеу, мезозерттеу және сегменттеу, макрозерттеу және сегменттеу, мегозерттеу және сегменттеу. Зерттеу және сегменттеу екіге бөлінеді: оң зерттеу және сегменттеу-дерек негіздегі зерттеу  және сегменттеу қылық туралы болжаулар. Нормативті зерттеу және сегменттеу-елдің  зерттеу және сегменттеу туралы бағалау  пікірі.

     Зерттеу және сегменттеу шектеулі ресурстар  әлеміндегі өндіріс-бөліс-айырбас-тұтыныс  процессінде адамдар арасында қалыптасатын объективті зерттеу және сегменттеу қатынастардың жүйесі болып табылады.

     Нарықты зерттеу және сегменттеу-өндірушілер  мен тұтынушылар нарық арқылы әрекет ететін шаруашылықты ұйымдастыру  нысаны.

     Нарықты зерттеу және сегменттеуда қолданылатын әдістер жалпы және жеке болып  бөлінеді. Жалпы әдістерге - абстракция әдісі, талдау, синтез, индукция, дедукция, жорамал, эксперимент, жүйелі талдау жатады. Жеке әдістер: экстраполяция, зерттеу  және сегменттеу-математикалық, графикалық, баланстық, функционалдық. Зерттеу  және сегменттеу ғылымдар жалпы, қолданбалы, біріктірілген болып үшке бөлінеді. Нарықты зерттеу және сегменттеу қазіргі зерттеу және сегменттеудің  негізгі бөлігі ретінде қарастырылады. Егемендігімізді алып зерттеу және сегменттеудің дамуының жаңа бағытын, яғни нарықты қатынастарды таңдап, біз Қазақстанның қазіргі нарықты  зерттеу және сегменттеусын бөлек  дербес пән ретінде де қарастырған  жөн.

     Нарық механизмі ғылым мен техника  жетістіктерін, еңбек ресурстарын, еңбекті ұйымдастырудың жаңа әдістерін  кеңінен пайдалануды көздейді. Бірақ  көп қаржы мен уақытты қажет  ететін оның жаңа бағыттарында стратегиялық мақсаттарды жүзеге асыруды, өндірісте  терең құрылымдық өзгерістер жасауды  қамтамасыз ете алмайды.

     Нарық дегеніміз не? Нарық-бұл өндіріс  факторларын немесе оның нәтижелері мен шарттарын айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың  белгілі бір бөлігі немесе жүйесі.

     Нарық-бұл  сатушылар мен сатып алушылар арасындағы зерттеу және сегменттеу қатынастардың белгілі бір жүйесімен  сипатталатын тауар айырбасының  саласы.

     Нарық-тауарларды сатып алу-сату мен байланысты орын алатын зерттеу және сегменттеу қатынастар жиынтығы.

     Нарық- бұл тауарды өткізуге байланысты айырбас саласында қалыптасатын зерттеу және сегменттеу қатынастардың жиынтығы.

Нарықты әртүрлі тауар өндірушілер мен  тұтынушылардың арасында болатын зерттеу  және сегменттеу байланыстар мен  қатынастар жүйесі деп сипаттауға болады. 
 

2.2 Нарықты сегменттеу категория ретінде 

     Зерттеу және сегменттеу байланыстар өнімнің  өндірушіден тұтынушыға қозғалуын  қамтамасыз етеді. Бір жағынан өндірушілер  арасында көпжақты айырбас, екінші жағынан  тұтынушылар арасында пайда болады. Мындай процесстер тауарлы қатынастарға ауысады, ал тауарлы-ақша қатынастар жағдайындағы айырбас процестер нарықты қатынастардың  формасына ие болады. Нарықты қатынастардың  мәнін қарастырғанда кез-келген зерттеу және сегменттеу әдебиетте  олардың әртүрлі анықтамалары беріледі. Нарық-адамдар бір-бірін сатушы сатып  алушы ретінде іздейтін- табатын  орын.   Нарық екі жақты мағынаға ие:

1. нарық  айырбас, айналыс сферасында іске  асырылады.

2. нарық-өндіріс, бөліс, айырбас, тұтыныс процестерін қамтитын адамдар арасындағы зерттеу және сегменттеу қатынастарының жүйесі. 

  Нарықты  жүйе жеке меншіктің үстемдігі,  қоғамдық еңбек бөлінісі, ақша  арқылы жүзеге асырылатын айырбас  қатынасының кеңінен дамуымен  сипатталады. Бұл жүйе зерттеу  және сегменттеудің орындылық  қағидасына, яғни минималды шығындар  арқылы максималды нәтижеге жетуге  ұмтылысқа негізделеді.

   Нарықты зерттеу және сегменттеу - өндірушілер  мен тұтынушылар нарық арқылы әрекет ететін шаруашылықты ұйымдастыру  нысаны. Осыған сүйенсек, нарық - бұл  нарықты зерттеу және сегменттеудің  іске асырылу механизмі, бұл "не, қалай, кім үшін өндіру керек?" мәселелері баға, сұраныс пен ұсыныстың көмегімен  шешілетін өндірушілер мен тұтынушылар  арасындағы зерттеу және сегменттеу қатынастар жүйесі. Сатуға арналған өнімдерді  өндіру орын алған жердің бәрінде  нарық пайда болады.Нарықты зерттеу  және сегменттеудің қызмет етуі белгілі  оның элементтерінің болуын қажет етеді. Бұл элементтер жиынтығы нарықты жүйені құрайды.

• өнірушілер мен тұтынушылар;
• жеке меншік немесе аралас меншік;
• баға белгілеу;
• сұраныс пен ұсыныс;
• бәсеке;
• шектелген мемлекеттік араласу.

Нарықты шаруашылықтың субъектілері:

1. Үй  шаруашылықтары - адамзат капиталының  өндірісін, қайта өндірісін қамтамасыз  ететін, қандай да бір фактордың  меншік  иесі болып табылатын,  өз мұқтаждықтарын максималды  қамтамасыз етуге талаптанатын, шешімді жеке-дара қабылдайтын құрамында бір немесе бірнеше тұлғалар бар зерттеу және сегменттеу бірлік, яғни мұның бәрі түтынушылар.

2. Фирма (кәсіпорын) - өнімдерді сату мақсатында дайындау  үшін   өндіріс   факторларын   қолданатын,   пайданы максималдандыруға талпынатын, шешімді жеке-дара қабылдайтын зерттеу және сегменттеу бірлік.

3. Мемлекет - бұл үкіметтік және мемлекеттік мекемелер. 
Нарықты шаруашылықтың бұл субъектілері әрқашан сатушы және сатып алушы рольдерін атқарады. Олай болса, нарық мүмкін болатын барлық арымдардың ортасында болады: ақшалай - сатып алушылардан сатушыларға сатып алынған тауарлар үшін төлем түрінде; материалдық ағымдар - сатушылардан сатып алушыларға ресурстар, өнімдер, қызметтер, тауарлар түрінде. Мұндай жағдай кері байланыс жүйесін құрады, мұның өзі кез-келген зерттеу және сегменттеудің тұрақтылығы мен тиімділігінің шарты және ең бастысы нарьқтың негізгі функциясы болып табылады.

     Нарықтың  күрделі зерттеу және сегменттеу жүйе ретінде өзіндік құрылымы бар. Нарықтарды ажырату критерийлері көп  және олардың бәрі нарықты қатынастардың  әр түрлі қырларын сипаттайтындықтан  маңызды болып табылады.

     Сонымен қатар, әр зерттеу және сегменттеу жүйенің  түпкі мақсаты түрлі зерттеу  және сегменттеу мақсаттағы тауар өндіру арқылы іске асырылатын тұтыну болғандықтан, негізгі критерийі нарықтың нарықты  қатынастар объектілерінің  зерттеу  және сегменттеу мақсатына қарай  жіктелуі болып табылады.

     Атақты  Л. Эрхардтың айтуы бойынша, "нарықты  зерттеу және сегменттеудан жоспарлы зерттеу және сегменттеуға өту оңай, керісінше, жоспарлы зерттеу және сегменттеуны еркін нарықты шаруашылықпен  ауыстыру асқан қиыншылық тудырады".

Нарықтың  атқаратын қызметтері:

• реттеуші;
• ақпараттық;
• санациялық;
• делдалдық;
• баға белгілеу.

Нарық күрделі құрылымнан тұрады. Зерттеу  және сегменттеу құрылым келесімен  анықталады:

• меншік формасы;
• тауар өндірушілер құрылымы;
• сауда түрлері;
• жекешелендіру және мемлекетсіздендіру деңгейімен.

Құрылымы  бойынша нарықты келесі критерий бойынша бөлуге болады:

Нарықты қатынас объектілерінің зерттеу  және сегменттеу мүдделері бойынша:

• тауар мен қызмет нарығы;
• өндіріс факторлар нарығы;
• қаржы нарығы;
• ақпарат нарығы.

Географиялық  орналасуы бойынша:

• жергілікті;
• аумақтық;
• ұлттық;
• әлемдік.

3.Бәсекенің  шектелу деңгейі бойынша:

• жетілдірілген бәсеке нарығы;
• монополистік бәсеке нарығы;
• олигополия нарығы;
• монополия нарығы.
• Нарық қатынас субъектілерінің түрлері бойынша:
• көтерме сауда нарығы;
• бөлшек сауда нарығы;
• ауылшаруашылық өнімді мемлекеттік сатып алу нарығы.
• Заң нормаларына сәйкестігі бойынша:
• ресми нарығы;
• қара базар нарығы.