Құндылықтарды құру тізбегінің анализі

Жоспар

 

 

Кіріспе

Негізгі бөлім

 

І.  Өндірісітік шығындар теориясы және олардың классификациясы

1.1. Өндірістік шығындар  туралы концепциялар.

1.2. Шығындар түрлері,  динамикасы.

 

ІІ. Тұрақты шығындар

 

III. Құндылықтарды құру тізбегінің анализі

 

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Кез-келген өндіріс пен  ұйым өнім немесе қызмет түрін өндірген уақытта өз өндірісін қалыпты  ұстап тұру үшін және де оны бастау үшін белгілі көлемде жіне шығындардың  әр түрлілігіне байланысты шығындарды ұстауға тура келеді.

Жұмыстың барысында  өндірістік шығындар, олардың концепциясы  мен негізгі теорияларына тоқталып, шығындардың классификациясы мен  түрлеріне анықтама бере отыра, олардың  қолданылуы мен әсер ету аяларын  зерттей отыра, өзгеру әсерлері мен динамикасына тоқталдым. Жалпы, шығындар деген, нәтижесінде өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі. Өндіріс шығындары ұдайы өндіріс процесінің нәтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынылған құрал – жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді. Фирма үшін оның экономикалық рентабельділігі үшін және де өзіміз білетіндей, кәсіпорынның негізгі көздейтін мақсаты неғұрлым аз шығындар жұмсай отырып, жоғарғы табысқа жетіп, пайда көру болып табылады. Өнімнің төменгі бағасындағы көшбасшылық арқылы бәсекелестік артықшылықтарға жетуге бағытталған фирманың стратегиялық мақсаттары өндіріс масштабының тиімділігінен, өмірлік цикл эффектісінен, тағы да басқа шығындарды төмендетіп, баға өзгерістеріне тәуелді нарық эффективтілігін өсіретін факторлардан туындайды. Фирма шығындары бәсекелестермен салыстырғанда аз шығындалу стратегиясын жүргізуі мүмкін, бірақ дегенмен, фирма үшін аз шығындалу мақсат болмау керек, өйткені ол фирмаға бәсекелестіктің төменделуі арқылы өз зиянын тигізеді. Тұтынушы аса бағалайтын тауар имиджі, жеткізіп салу мен сапасын және т.б. төмендетуі мүмкін.

Өзіндік шығындар тізбегінің және негізгі бәсекелестердің сәйкесінше шығындар тізбегінің анализдері нарықта  фирманың қаншалықты маңызды орын алатындығын тексеру және мүмкін бәсекелестік стратегияларды бағалау мақсатында біріктіріліп, салыстырылып, жүзеге асырылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І.  Өндірісітік шығындар және олардың классификациясы

1.1. Өндірістік шығындар  туралы концепциялар.

 

Шығындарды зерттеумен саяси экономия классиктері де айналысқан. А.Смит абсолюттік шығындар деген түсінік енгізген, ал Д.Рикардо салыстырмалы шығындар теориясының авторы. «Шығындар» деген терминді олар бірлікке жұмсалған орташа қоғамдық шығындар деп түсінген, немесе, саладағы кәсіпорындардың барлығына бірдей орташа шығындар көлемі қандай шамада болады. Классиктер шығындарды ренталық төлемдермен есептескендегі өндіріс бағасы деп те дәлелдеді.

Марксистік концепция  бойынша өндіріс шығындары капиталиске  тауардың не тұратынын көрсетеді: өндіріс құралдары мен жұмысшы күшіне жұмсалған шығындардың сомасы болады. К.Маркс ерекше капиталистік шығындардан, тауардың құнын құрайтын еңбек шығындарын – ақиқат өндіріс шығындарын – ажыратып көрсетеді. өндіріс шығындарын осылай бөлу – еңбек шығындарына және капитал шығындарына – бұл капиталистік ұдайы өндіріс процесіне марксистік талдау жүргізудің бастапқы принциптерінің біреуі болып табылады.

ХІХ ғ. Соңында бірнеше  жаңа концепциялар пайда болды. Маржиналистер (Менгер, Визер) бойынша, шығындар шекті пайдалылыққа негізделген психологиялық құбылыс болып табылады. Олардың шекті пайдалылығымен (сатушы көзқарасы бойынша) белгіленетін, өндіріс факторлары үшін фирмалар төлейтін соманың шамасы белгіленеді. Маржиналистік экономикалық теорияда шығындар түсінігі тек жеке кәсіпорынға тән жағдай деп есептелінеді. Осы кәсіпорынның табысы мен шығындары өндіріс масштабының функциясы деп түсініледі.

Австриялық теоретик Ф№Визер балама мүмкіндіктер шығындарының субъективтік теориясының авторы. Осы  тауардың нақты өндіріс шығындары, өндіріс ресурстарын  басқаша пайдаланғанда өндірілген өнімдерден қоғамға түсетін барынша жоғары пайдалылыққа тең болады. Австриялық мектептің өкілдерінің маржиналистік көзқарастарын математикалық негізге көшірумен байланысты, шығындарды барынша төмендету (минимизация) теориялары пайда болды.

Шығындардың институционалистік теориясының көрнекті өкілдері Дж.К.Кларк  және Джон А.Гобсон. Кларк қосымша  шығындар мәселелерімен айналысқан және шығындардың әрқилы типтерін индивидуалдық, қоғамдық, абсолюттік, үстеме, қаржылық, өндірістік, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді жан-жақты зерттеген. Гобсон адамға жасалатын шығындар деген ұғым енгізген. Бұған еңбек амалының сапасы мен сипаты, оның қабілеттілігі және қоғамдағы еңбек бөлінісінің тиімділігі жатады.

Өндіріс шығындарының неоклассикалық концепциясы, оны өндіріс факторларына жұмсалатын шығындар (тұрақты және өзгермелі) сомасы дейді.

Соңғы жылдары неоинституционалдық  трансакциондық шығындар теориясы пайда  болды. Бұған көбінесе, айналыс шығындары жатады- тауарды өткізу шығындары (жарнамаға, нарықтық жағдайды ұстап тұру үшін т.б.). Трансакциондық шығындар деген түсінікті американдық экономист Р.Коуз енгізді. К.Эрроу бойынша экономикадағы трансакциондық шығындар физикадағы үйкеліспен ұқсас дейді. Неоинституционалистер нарықтың функциясы трансакциондық шығындарды үнемдеу болып табылады дейді. Ал оның артықшылығына айырбас мүшелерінің әрқайсысының ақпарат алуға жұмсалатын шығындардың барынша төмендеу тенденциясы жатады. 

 

 

1.2. Шығындар түрлері, динамикасы.

 

Шығындар деп тек  жабайы шығындар емес, нарықта құн  формасын алған ресурстар шығындары  аталады. Шығындар деген, нәтижесінде  өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай  көрінісі.

Өдіріс шығындарын жіктеп бөлудің бірнеше жолдары бар.

Біріншіден, әлеуметтік-эккономикалық бағыттан қарағанда, шығындар қоғамдық және кәсіпорын шығындары болып бөлінеді. Қоғам бағытынан шығындарға дайын өнімнің құнына көшкен жанды еңбек және зат түрін алған еңбек шығындары жатады.

Өдіріс шығындары ұдайы өндіріс процесінің нәтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынылған құрал – жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді.

Екіншіден, өндіріс шығындары экономикалық және бухгалтерлік болып бөлінеді.

Бухгалтерлікке - өнімнің белгілі бір мөлшерін өндіруге нақты жұмсалған өндіріс факторларының шығындары жатады. Бұл жағдайда факторлар сатып алынған бағамен бағаланады. Кәсіпорын шығындары бухгалтерлік және статистикалық  есеп беруде өнімнің өзіндік құны түрін алады. Өндіріс шығындарының экономикалық түсінігі ресурстардың сиректігіне жіне оларды балама пайдалану мүмкіндігіне негізделеді.

Өнімнің өзіндік құнын  есептеген уақытта алғашқы кезекте  шығындар тікелей және жанама болып  бөлінеді.

Тікелей шығындар — бұл белгілі бір өнім өткізу көлеміне тікелей байланысты және тауардың бір бірлігіне нормалы түрде есептеуге болатын шығындар.

Жанама шығындар мұндай байланыстылықпен ерекшеленбейді. Олар жалпы участок, цех бойынша жұмысқа кеткен шығындар нормаларының есебі, өндіріс алаңы және т.б. бойынша анықталады және тікелей шығындарға қатысты пропорционалды түрде бөлінеді.  Жанама салықтарға ұығындардың негізгі бөлігі жатады. Фирмалар, әдетте, жанама шығындарды өзіндік құнды теңестіру үшін және жеке тауарлардың рентабельділігінің барлық ассортиментіне табысты өндірістікті көрсету мақсатында қолданады.

Шығындардың тұрақты, өзгермелі  және орташа өзгермелі болып бөлінуі  ерекше бағаланады.

Өзгермелі шығындар тауар өндіріс көлемінің өзгеруіне пропорционалды түрде өзгеретін шығындар жатады (мысалы, шикізатқа шығындар, материалдар мен тікелей жалақыға кеткен шығындар жатады). Өзгермелі шығындарға (variable costs VC) осы берілген мерзімде өнімді өндіру мен өткізу мөлшерімен жалпы көлемі тікелей байланысты шығындар жатады: жалақыға, шикізатқа, отынға, қуатқа, көлік қызметтеріне жұмсалатын шығындар.

Орташа өзгермелі  шығындар өндіріс көлемінің өзгеруімен пропорционалды түрде емес, бірақ аз мөлшерде болсын өзгеретін шығындар (мысалы, қосымша қызметкерлердің жалақысы).

 

2 Тұрақты шығындар

Тұрақты шығындар өндіріс көлемінің өзгеруіне тұрақты түрде сақталатын шығындар. Тұрақты шығындарға  (fixed costs FC) осы мерзімде өндіріс пен өткізудің көлемі мен құрамына байланысты емес шығындар. Әдетте тұрақтыға жататын шығындар: облигациялық заем міндеттемелеріне сәйкес төлемдер, ренталық төлемдер, ғимараттар мен жабдықтардың амортизациялық төлемдерінің бір бөлшегі, сақтандыру жарналары, фирманың жоғары дәрежелі басқарушылары мен болашақта еңбек ететін мамандарының еңбек ақысы.

Тұрақты шығындарды бастапқы (старттық) және қалдық (қалған) шығындар деп екі топқа бөлуге болады. Қалдық шығындарға өндіріс пен өткізу белгілі бір уақытқа толық тоқтатылғанына қарамастан жұмсалатын кәсіпорынның тұрақты шығындарының бір бөлшегі жатады. Старттық шығындарға өндіріс пен өткізудің қайта басталуымен жұмсалатын, тұрақты шығындардың бір бөлшегі жатады.

Тауар өндіру үшін алынған  ресурстардың экономикалық шығындары, оларды өте қолайлы пайдаланып өндірген құнға тең болады. Бұлар айқын  немесе айқын емес шығындарға бөлінеді.

Айқын шығындар (explicit costs) деп өндіріс факторлары мен жабдықтаушыларға айқын ақша формасындағы төлем түрін алатын балама шығындар аталады. Бұлардың болуы ресурстарды тыстан алумен байланысты. Мысалы, жұмысшыларға, менеджерлерге жалақы төлеу, көлік шығындарын өтеу т.б.

Айқын емес шығындар (implicit costs)  деп өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі ресурстардың құнын айтады. Мысалы, ғимараттарды жалға бермегендіктен түспеген пайда. Бухгалтерлік статистикада айқын емес шығындар көрсетілмейді.

Өндіріс шығындарын түр түрге бөлудің көп классификациялық белгілері болады. (Қосымша. 1.1. кесте)

Кәсіпорынның жалпы шығындары (total costs) ТС деп оның тұрақты және өзгермелі шығындарының сомасы аталады.

TC=FC+VC

Кәсіпкер үшін өнімнің  бірлігін шығаруға үшін жұмсалған шығындар, яғни орташа шығындар туралы ақпарат өте маңызды.

Ұзақ мерзімде кәсіпорынның масштабының және оның өндіріс көлемінің  орташа шығындар динамикасына ықпалы оң шамада немесе теріс шамада болуы  мүмкін. әдетте, ұзақ мерзімді шығындар, фирманың кеңеюіне байланысты алғашында төмендеп, минимумға жетеді, содан кейін қайта көтеріледі.

Шекті шығындар МС – бұл өнімнің қосымша бірлігін өндіру үшін қажет қосымша шығындар.

МС=DTC\DQ

Шығындар түрлері мен  өзгеру динамикасы қосымшалар мен кестелерде көрсетілген. (Қосымшалар. 1.3., 1.4., 1.5. кестелер)

Шығындар деп тек жабайы шығындар емес, нарықта күн формасын алған ресурстар шығындары аталады. Шығындар деген, нәтижесінде өнім өндіріп өткізілетін (сатылатын) өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі. 
Өндіріс шығындарын жіктеп болудің бірнеше жолдары болады. 
Біріншіден, әлеуметтік-экономикалық бағыттан қарағанда, шығындар қоғамдық және кәсіпорын шығындары болып бөлінеді. қоғам бағытынан шығындарға дайын өнімнің құнына кошкен жанды еңбек және зат түрін алған еңбек шығындары жатады. Өндіріс шығындары ұдайы өндіріс процесінің нөтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынылған құрал-жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді. 
Екіншіден, өндіріс шығындары экономикалық және бухгалтерлік болып бөлінеді. 
Айқын шығындар (explicit costs) деп өндіріс факторлары мен жабдықтаушыларға айқын ақша формасындағы төлем түрін алатын балама шығындар аталады. Бұлардың болуы ресурстарды тыстан алумен байланысты. Мысалы, жұмысшыларға, менеджерлерге жалақы төлеу, көлік шығындарын өтеу т.б. 
Айқын емес шығындар (implicit costs) деп өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі (сырттан сатып алынбаған) ресурстардың құнын (шығынын) атайды. Мысалы, ғимараттарды жалға бермегендіктен түспеген пайда. Бухгалтерлік статистикада айқын емес шығындар көрсетілмейді. Тұрақты шығындарға (fixed costs FC) — осы мерзімде өндіріспен өткізудің көлемі мен құрамына байланысты емес

шығындар. Тұрақты шығындардың графикалық бейнесін абсцисса бөлігіне параллельді түзу сызық көрсетеді.

Әдетте тұрақтыға жататын  шығындар: облигациялык, заемміндеттемелеріне сәйкес төлемдер, ренталық төлемдер, ғимараттар мен жабдықтардың амортизациялық төлемінің бір бөлшегі, сақтандыру жарналары, фирманың жоғары дәрежелі басқарушылары мен болашақта еңбек ететін мамандарының еңбек ақысы. Тұрақты шығындарды бастапқы (старттық) және қалдық (қалған) шығындар деп екі топқа бөлуге болады. қалдық шығындарға өндіріс пен өткізу белгілі бір уақытқа толық тоқтатылғанына қарамастан жұмсалатын кәсіпорынның тұрақты шығындарының бір бөлшегі жатады. Старттык шығындарға өндіріс пен өткізудің қайта басталуымен байланысты жұмсалатын, тұрақты шығындардың бір бөлшегі жатады. 
Өзгермелі шығындарға (vаriable costs — VC) осы берілген мерзімде өнімді өндіру мен өткізу мөлшерімен жалпы көлемі тікелей байланысты шығындар жатады: жалақыға, шикізатқа, отынға, қуатқа, көлік қызметтеріне жұмсалатын шығындар. Өнім тіпті өндірілмесе де тұрақты шығындар өтелуі қажет. Ал өзгермелі шығындарды кәсіпкер өндіріс мөлшерін өзгерте отырып болжап, басқара алады.

Өндіріс пен сату (өткізу) өзгергендегі өзгермелі шығындар динамикасымен  танысайық. Бұнда үш жағдай болуы  мүмкін:

• 1. Өзгермелі шығындар пропорционалды болады, егер олардың салыстырмалы өзгеруі, өндірістің көлемі мен жүктемесінің салыстырмалы өзгеруіне тең болса
• 2. Егер шығындардың салыстырмалы өсуі, өндіріс көлемінің салыстырмалы көбеюінен аз болса, онда дегрессивтік өзгермелі шығындардың болғаны
• 3. Шығындар прогрессивтік өзгермелі болады, егер өзгермелі шығындардың өсуі өндірістің көлемінен артық болса

Өзгермелі шығыстардың жауап ретіндегі коэффициенті өндіріс көлемін өсіру немесе төмендету шешімдерін белгілейтін болғандықтан, осындай шығыстарды Батыстың есеп жүйесінде шешуші шығыстар деп атайды. Шығыстардың басқа түрлері өндіріс көлеміне тәуелді болмайды, мысалы, кәсіпорнының әкімшілігінің және қорғаушыларының жалақысы, арендаға алынған негізгі құралдар үшін төлемдер жөне т.б. өйткені бұлар өндірісті қандай көлемде жүргізу туралы шешімдерге әсер етпейді, олар кәсіпорнының тек қызмет ету шарты болып табылады. Бұларды шешім қабылдауды белгілемейтін шығыстар деп атайды. 
Бірақ барлық өзгермелі шығындар өндіріс көлемі туралы шешімдерге әсер етеді, ал барлық тұрақты шығындар өсер етпейді деген дұрыс емес. Бір түрге жататын шығындардың өздері әр түрлі болып көрінеді. Шешімдер қабылдаудың белгілі ситуациясында өзгермелі көп, ал басқа ситуацияда тұрақты шығындар көп болуы мүмкін. Осы шығындар тұрақтыға немесе өзгермеліге жата ма деген сұрақтың жауабы екі фактордан төуелді болады: кезең мерзімінің ұзақтығынан (шешім кабылдауға қажет) және өндірістік факторлардың бөлінісінен. 
Орташа шығындар АТС — бұл шығарылған өнімнің бірлігіне жұмсалатын жалпы шығындар:

АТС = TC / Q

Осыған сәйкес орташа тұрақты және орташа өзгермелі шығындар есептеледі. 
Ұзақ мерзімде кәсіпорнының масштабының және оның өндіріс көлемінің орташа шығындар динамикасына ықпалы оң шамада немесе теріс шамада болуы мүмкін. Әдетте, ұзақ мерзім кезеңінде шығындар, кәсіпорнының кеңеюіне сәйкес, алғашында төмендеп минимумға жетеді, осыдан кейін қайтадан өседі. Бұл жағдай қайтарымның кему заңымен емес, өндіріс масштабының өсуінің оң немесе теріс эффектісімен (ауқым нәтижесімен) дәлелденеді. Дағдарыс кезеңінде, бәсекелік сайыста ірі фирмалардың өміршеңдігінің мүмкіндігі жоғары болады. Ауқымның теріс нәтижесінен аулақ болу үшін бұлардың қолданатын мүмкіндіктері мол болады.Егер ұзақ мерзімдік орташа шығындар шығарылым көлемінен тәуелді болмаса, онда ауқым нәтижесінің қайтарымы тұрақты болады. 
Шекті шығындар МС — бұл өнімнің қосымша бірлігін өндіру үшін қажет қосымша шығындар.

MС  = ΔTC / ΔQ

Егер өнімнің қосымша  бірлігі оның сату бағасынан арзан  түссе, онда шекті шығындар өнімнің бағасымен тендескенше, фирма өндірісті кеңейте береді. Қысқа мерзімде шекті шығындардың қисық сызығы — U тәрізді форма алады, бұл қысқармалы табыстылық заңымен байланысты — еселеп өсіп отыратын қосымша күш шектелген немесе тіркелген өндіріс факторларына қолданылады. Бастапқыда шекті шығындар азаюы мүмкін, бұл өндіріс масштабының өсуі табыстылықты өсіретін масштабтың эффектісімен байланысты. МС, AC және AVC қисық сызықтардың тәртібі шекті-орташа деп аталатын ережеге бағынады. Осыған сәйкес, шекті шығындар орташа шығындардың барынша төмен мағынасына тең болады. Графикте бұл ереже МС қисық сызығының AC және AVC қисық сызықтарымен, бұлардың минимум нүктесінде түйіскені болып табылады, яғни

МС = minAC

Егер қалыптасқан нарықтық бағаны Р фирма берілген деп және соған өзінің өндірісін бейімдеді  деп есептесек, онда ол өнімді Qont, оның бағасы шекті шығындармен теңескенше өндіре беруге талаптанады. Фирманың ұсынысының қисық сызығы SS орташа шығындардың ең төмен дәрежесінен жоғары орналасатын шекті шығындар сызығымен үйлесімді беттеседі. ^[1]

 

Тұрақты шығындар өзгеріссіз болғандықтан, шект шығындар айнымалы шығындардың (яғни шикізат, жұмысшы  күшіне) өсіміне тең.

Сонымен қатар шығындар сыртқы және ішкі болып, екіге өлінеді. Сыртқы шығындарға кәсіпорынның жұмысшыларға төлейтін қаражаты, жанармайды сатып  алуға, жинақтаушы бұйымдарына кететін  қаражаты, яғни өнімді өндіру үшін кәсіпорынның өзі өндірмейтін немесе өндіре алмайтын заттар. Ішкі – ол пайда. Алынатын пайда шығын элементін құрайды. Сонымен қатар таза пайда ұғымы да бар. Ол пайдамен қоса жалпы табыстан сыртқы мен ішкі шығындарын алып тастағанға тең. Шығындардың мөлшері шығарылатын өнім көлеміне тәуелді. Осыған байланысты шығындарды өндіріс мөлшеріне тәуелді және тәуелді емес деп екіге бөледі. Тұрақты шығын өнім өндіру көлеміне тәуелді емес. Кәсіпорын тоқталу жағдайында да фирма құрал-жабдықтарының ққұны толық төленуімен, айқындалады. Тұрақты шығындарға облигациялық займдар, ренталық төлемдер, ғимарат пен құрылыс амортизациясына алымдар, сақтандыру жарнасы, жоғары басқру персоналы мен фирма мамандарының жалақысы және т.б. жатқызылады. Айнымалы шығындар тікелей өнім өндіру көлеміне тәуелді болады. Ол шикізат, материалдар, энергия, жұмысшыларының жалақысы мен транспорт шығындарынан тұрады. Айнымалы және тұрақты шығын сомасы жалпы шығынды құрайды. Өнім бірлігіне шаққандағы шығын шығын мөлшерін білу өндірісті басқару үшін аса қажет. Фирма мақсаты – максималды пайда табу болса, пәні-өндіріс көлемін есептеу  болып табылады, ал бұл жағдай шекті шығындар категориясын пайдалануға әкеледі.  Шекті шығындар – берілген өнім көлемімен салыстырғанда өнімнің әрір қосымша өнім бірлігін өндіруге кеткен шығындар. Олар фирма стратегиясын анықтау үшін өте маңызды. Тұрақты шығындар өзгеріссіз болғандықтан, шект шығындар айнымалы шығындардың (яғни шикізат, жұмысшы күшіне) өсіміне тең.

 

 

Кесте-1

Түрлі шығын түрлерінің өзарақатынасы                                   

Өндіріс көлемі	Шығындарының  абстріктілі  мөлшері			Шекті шығындар	Шығын орта мөлшері
	Тұрақ ты	Айны малы	жалпы		тұрақты	Айнымалы	шекті
	TFC	TVC	TC= TVC+TFC	MTD+1 -ТN	AFC=TFC /Q	AVC=TVC /Q	ATC= TC/Q
0	200	0	200	80
1	200	80	280	70	200	80	280
2	200	150	350	60	100	75	175
3	200	210	410	50	66,6	70	137
4	200	260	460	40	50	65	115
5	200	300	500	30	40	60	100
6	200	330	530		33,3	55	88,3

 

 

Өндіріс көлмінің өзгеруі  жағдайында тұрақты және айнымалы шығындардың  өзарақатынасына көңіл бөлу қажет. Айнымалы шығындар өндіріс көлеміне тәуелді, ал бұл тәуелділік біркелкі емес. Өндіріс масштабының өсуінен, өндіріс ұлғаюының бірінші этабында айнымалы шығындар төмендейді. Егер ұзақ мерзімде өндіріс қуатының ұлғаюы жүзеге асырылса, әрбір фирманың алдында жаңа өндіріс фактолардың қатынасы мәселесі тұрады. Минималды шығындармен жоспарланған өндіріс көлемін қамтамасыз ету, осы мәселенің өзегі болып табылады. Осы процессті зерттеу үшін екі өндіріс факторларын қарастырайық: капитал К мен еңбек L. Еңбектің бағсы еңбек ақы ставкасына тең болады (W). Капиталдың бағасы  құрал –жабдықты жалға беру үшін төлем (r). Мысалы: бүкіл құрал-жабдық (К) жалға алынады, лизинг жүйесі бойынша, сонымен бірге бұл нарықта еңбекпен капитал бағалары өзгермейді.  Өндіріс шығындары изокоста түрінде бола алады. Еңбек пен капиталдың  әрбір мүмкін болатын қосындысы  және де бірдей жалпы құнға ие бола алады.

ТС=W+Rk

Бұл тепе-теңдік изокостамен  айқындала алады. Технологиялық  алмастырудың шекті нормасы өзгермейтін  өндіріс көлемі кезінде капитал шығындарын қысқарту үшін қосымша еңбек бірлігін пайдаланған мөлшер. Технологиялық алмастырудың нормасы MPTS арқылы белгіленеді. Экономиялық теорияда:

MPTS=K/L=MPL/MPK          яғни,

MPL/W=MPL/r

МР- еңбек немесе капиталдың шекті өнімі.

Соңғы тепе-теңдіктен минималды шығындар әр қосымша тенге, минималды шығындар жағдайында өндірілетін өнімнің тең мөлшерін береді. Осыдан шығатыны, көрсетілген жағдайында фирма өндіріс факторларды таңдай және арзан факторларды сатып ала алады.

Өндіріс шығындарының төмендеуінің негізгі бағыттары.

Шығындардың жүйелі түрде  төмендеуі – фирма пайдасының өсуінің негізгі әдісі. Кәсіпорын  шығындарын төмендету жолдарын зерттеу  экономикалық теорияда ең өзекті мәселерінің  бірі болып табылады. Ұлттық экономиканың барлық салаларында кәсіпорынның шығындарын төмендетудіңкелесі бағытттарын көрсетуге болады.

1. ҒТП жетістіктерін пайдалану
2. Еңбек пен өндіріс ұйымдастыруын жетілдіру
3. Экономикалық процесстерді мемлекеттік реттеу.

 

 

 

 

 

 

 

Өндіріс шығындар классификациясының жалпы схемасы.

технологялық                 экономикалық                өзіндік құнына                         шығын бабы

процесс б-ша                    элемент б-ша                 қосылу әдісі б-ша                         б-ша

Тұрақты шығындарға әкімшілік және басқармалық шығындар, амортизациялық аударымдар, өнімді тұтыну мен өткізумен  байланысты шығындар және өзге де жалпы  басқармалық коммерциялық және жалпы  шаруашылық шығындар жатады. “Тұрақты шығындар – кезең шығындары” – деп есептелінеді де, бұйымдар арасында бөлінбейді, ол нәтижеге алып бұрылады.

Мөлшері өзгермейтін тұрақты шығындармен  салыстырғанда өзгермелі шығындар күшейтілген бақылауды талап  етеді.

Тұрақты шығындар бірдей уақыт аралығында бірдей сомада есептелінеді. Оларға кәсіпорын бойынша бүтіндей және оның бөлімшелері бойынша смета есптелінеді. Ескерілген ауытқулар (үнемдеу немесе артық жұмсау) негізінде әрбір бөлімшенің бүкіл шаруашылық нәтижесіне үлесін анықтауға болады. Тұрақты шығындардың өзгермелі шығындардан айырмашылығы жоғарыда аталып өткендей өндіріс көлемінің өзгерісінен тәуелсіз. Сондықтан да олардың салыстырмалы қысқаруының басты резерві өндіріс көлемінің ұлғайтылуына салынған.

Дегенмен шығындарды тұрақты және өзгермеліге жіктеудің бірнеше шартты сипаттамасы бар екенін ескертіп өткен жөн, өйткені шығындардың дәл осы басты әртүрлі жағдайда өндіріс көлеміне тәуелді не тәуелсіз болуы мүмкін. Мысалы: кәсіпорын қызмет ауқымын кеңейту, бұл дегеніміз сәйкесінше қызмет бөлімшелердің қызметкерлердің жұмыс көлемін көбейту (бухгалтерия, маркетинг бөлімі, өндірістік жоспарлау т.б.) бұл жағдайда белгілі бір кезең аралығында тұрақты болып қарастырылған басқару аппаратын ұстау шығындарының күрт өсуі туындайды.

Мұнан басқа тұрақты жатқызылған  жекелеген топтар бойынша өнім шығару көлемінде  өзгеріске байланыссыз бір кезеңнен екінші кезеңге өтуде өзгерістер байқалуы мүмкін (мысалы: аренда төлемінің өсуі, тауарлар мен материалдарды сақтау және қоймалық шығындар). Екінші жағынан өндіріс көлемі технология мен өндірісті ұйымдастыруға өзгерістер сынды факторлар әсерінен маңызды өзгерісіне ұшыраса, нәтижесінде өзгермелі шығын да өзгеріссіз қалмайды.

 

1.3. Шығындар және еңбек  өнімділігі.

 

Өнімді өндіруге жұмсалған  шығындар жанды еңбек шығындары  мен өндіріс құрал-жабдықтарының шығындарынан тұрады. Ал соңғыларда, өз уақытында, соларды жасауға жұмсалған еңбек шығындары болып табылған. Сондықтан экономикалық теорияда өнімнің қандайына болмасын жанды және зат түріндегі білім, ақпарат т.с.с. түрде жинақталады.

Фирма өндіретін өнім белгілі бір түрде – зат немесе құн түрінде - өндіріс нәтижесін, яғни оның тиімділігін құрайды. Өндірістің нәтижелерін оларды жасауға жұмсалған шығындармен салыстырғанда, өндіріс тиімділігі анықталады.

Өнімділік – осы жүйенің берілген уақыт мерзімінде өндірген өнімдердің сол мерзімде жасалған, немесе өндірілген өнімдер үшін тұтынылған ресурстардың санына арақатынасы.

Егер ресурсардың аталған  бір түрінің (еңбек, капитал, қуат, ақпарат, материалдар) өнімділігін есептеу  қажет болса, онда бұл есеп өнімділіктің жеке көрсеткіші болып табылады. Мысалы:

ЕӨ=Өнім көлемі/тірі еңбек шығындары

Басқа көп түсініктер сияқты, өнімділік тиімділіктің көрсеткіштер жүйесін құрумен бірге көптеген сан көрсеткіштерімен белгіленеді. өнімділіктің шағын және кең мағынасы болады. өнімділіктің шағын мағынасы деп, өндірістің негізгі мақсатына көзқарас бағытын анөндірістік процестің тиімділігін сипатайтын, бір көрсеткіш түсініледі. Негізгі мақсат осы өндірістік процестен тыс өткізілуге тағайындалған өнімдермен және бір немесе бірнеше негізгі ресурстардың арасалмағы түрін алады. Бұндай көрсеткішке өндіріс шарттары (тапсырманың уақытында орындалуы, жұмысшылардың жарақаттарының саны және басқалар) көрсетілмейді.

Кәсіпорындарының мәселелері өнімділік өскен сайын бір  көрсеткіш арқылы оның іс-әрекеттерінің тиімділігіне баға беру қиындай түседі, сондықтан көрсеткіштер жүйесін қолдануға көшкен ыңғайлы болады, яғни өнімділікті кең мағынада түсінуге.

Өнімділікті өлшеудің негізгі  екі тобы бар:

1. Өнімділіктің статистикалық коэффиценттері жатады. Бұл жабайы тілмен айтсақ, белгілі уақыт мерзімінде жасалған шығындардың өлшеміне бөлінген өнімнің өлшемі.
2. Өнімділіктің динамикалық индексі жатады. Бұл өткен мерзімдегі өнімділіктің статикалық коэффицентіне ьөлінген, белгілі мерзімдегі өнімділіктің статикалық коэффиценті.

Топтардың әрқайсысының ішінде өнімділіктің өлшеуіштерінің үш типі болады: жеке, факторлық, көпфакторлық және жиынтық факторлық, немесе өнімділіктің жалпы көрсекіштері. Өлшеуіштердің  әрқайсысы өнімнің шығындарға қатынасын  сипаттайды, бірақ олар бөлгіште есепке алынатын шығындардың элементтерінің саны немесе ресурстардың түрлері жағынан бір-біріне ұқсамайды.

Өнімділікті жоғарылату басқару процесіне және өнімді, немесе, еңбекті өзгерту (қайта жасау) процестеріне кірісудің нәтижесі болып табылады. Төменде аталған жағдайлардың (шарттардың) жеке біреуі орын алса, онда өнімділік өседі:

1. өнім көбейеді, шығындар азаяды;
2. өнім көбейеді, шығындар өзгермейді;
3. өнім көбейеді, шығындар өседі, бірақ өсу қарқыны төмен болады;
4. өнім көлемі өзгермейді, шығындар төмендейді;
5. өнім азаяды, шығындар төмендейді, бірақ мұның төмендеу қарқыны жоғары болады.

Өнімділіктің көрсеткіштері  жүйесінде фирманың іс-әрекеттерінің  барлық жағдайлары қамтылады. Сондықтан, әсіресе, бүгінгі жағдайда, тек өндіріс  факторларын есепке алумен қанағаттанбай, адам факторын да есепке алу қажет.

 

 

 

Өнімнің төменгі бағасындағы  көшбасшылық арқылы бәсекелестік артықшылықтарға  жетуге бағытталған фирманың стратегиялық мақсаттары өндіріс масштабының  тиімділігінен, өмірлік цикл эффектісінен, тағы да басқа шығындарды төмендетіп, баға өзгерістеріне тәуелді нарық эффективтілігін өсіретін факторлардан туындайды.

Жалпы кәсіпорын  шығындарын келесідей классификацияға  жіктеуге болады:

1. шығындардың мақсаттарына байланысты шығындар өндірістік және өндірістік емес болып бөлінеді;
2. шығындардың туындау орнына байланысты өндірістік және өндірістен тыс (өткізумен байланысты) болып бөлінеді;
3. өндіріс процесіне қатысуына байланысты негізгі және қосымша болып бөлінеді;
4. бірліктің өзіндік құнына қосылуы бойынша тікелей және жанама болып бөлінеді;
5. өндіріс көлеміне байланысты тұрақты және өзнермелі шығындар болып бөлінеді.