Негізгі капитал

Негізгі капитал.

1.Өндірістік негізгі қорлардың саралануы?

2.Негізгі қорлардың технологиялық құрылымы?

3.Негізгі өндірістік қорларды пайдалану көрсеткіштері?

1.1Өндірістік негіздегі қорлардың саралануы

Өндірістік үдеріске қатысу сипатына қарай негізгі қорлар өндірістік және өндірістік емес болып бөлінеді.

Өндірістің негізгі капиталына өндіріс үдерісіне түкелей қатысатын нысандар жатады. Олардың көмегімен өнімді әзірлеген кезде еңбек құралдарына әсер ету жүзеге асады немесе өндірісті жүргізу үшін қажет. Материалдық жағдайын жасайды.

Өндірістік емес негізгі капиталдың қатарына шаруашылықтың өндірістен басқа салаларында пайдаланатын негізгі капитал жатады. Оларға тұрмыстық үй жай шарушылығында, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру және мәдениет салаларында пайдаланатын негізгі капитал жатады.

Иелігіне қарай негізгі капитал меншіктік, яғни, кәсіпорынның өзіне тиісті және уақытша жалға алынған болып бөлінеді.

Меншіктік капитал дегеніміз – субьектіге тиесілі және оның теңдестігіне көрініс табатын негізгі капитал. Белгіленген мерзімге сәйкес басқа субьектіден алынған негізгі капитал жалға алынған құрадар болып саналады.

Өндірістік-шаруашылық қызметтегі пайдалану барысына қарай негізгі қорлар жұмыс істейтін , жұмыс істемейтін және сақтада тұрған деп үш топқа бөлінеді.

Жұмыс істейтіндерге өндіріс үдерісіндегі, яғни, қолданыстағы негізгі кпитал жатады. Жұмыс істемейтін негізгі кпиталың қатарына тоқталып қойылған, белгілі себептермен әзірге басқа жаққа да берілмеген басы артық жабдықтар жатады. Сақтауда тұрган негізгі капиталдың катарына келешекте, яғни, алдыңғы уақытта тозуына немесе басқа да жағдайларға байланысты істен шығатын негізгі капиталдың орнына пайдалануға арналған құрал жабдықтар жатады.

Заттық құрамына қарай негізгі капитал мүліктік және мүліктік емес болып бөлінеді. Мүліктікке көрінісі бар, яғни, санауға және өлшеуге болатындар жатады. Мүліктік еместерге пайдаланатын жер, орман алқабы, су ресурстары сияқты күрделі қаржы салымы, яғни заттық нысаны жоқ шығындар жатады.

Халық шаруашылығының әр түрлі даму сатларында негізгі қорларды жүйелеу әр қилы болғандығын айта кеткен жөн. Саралау топтарының саны мен құрамы өзгерип отырады. Бірақ , ұлттық экономиканың барлық даму кезеңінде негізгі өорларды саралау ісіне аталған әдістемелік тәсіл пайдаланылып келді.

ҚР халық шаруашылығында барлық қызмет салалары меншік түрлері үшін міндетті негізгі қорларды саралау жүйесі қолданылады. Саралаудың біртұтастығы оны халық шаруашылығы салаларында еспке алуда, салыстыруда, саланың дамуын анықтауды маңызды шарт болып табылады.

Өзінің құрамы, мақсат-міндетіне және еңбек үдерісінде атқаратын қызметіне қарай негізгі қорлар топтар мен ішкі топтарға бөлінеді: үйлер, ғимараттар, өткізгіз тетіктер, машина және құрал жабдықтар (өндірістік негізгі қорлар құрамындағы бұл топ ең маңызды әрі көп санды болып табылады. Және ол шағын келесі топтарға: күш машиналары мен құрал жабдықтар , жұмысшы машиналары мен құрал жабдықтар, өлшеіш және реттеуіш заттар, есептуіш техника, сонымен қроса автоматты машиналармен құрал жабдықтар болып бөлінеді. ) тасмалдау құралдары, құрал сайман мен жабдықтар, шаруашылық құрал жабдықтар, жұмыс және өнім малдары, жылдық өсімдіктер мен көшеттер, жерді жақсартуға жұмсалған кұрделішығындар және басқа да негізгі қорлар.

Халық шаруашылығының салаларына және істейтін қызметерінің үрлерне қарай барлық негізгі капитал: өнеркәсіп, ауылщаруашылығы, орман шаруашылығы, тасымалдау, байланыс, құрылыс, материалдық-техникалық жабдықтау және сату өткізу ұйымдары, басқару орындары, әлеуметтік сақтандыру, білім мен ғылым беру және тағы басқа салалар бойынша топталады.

Екінші жағынан алғанда негізгі қорларды басқа әдістемелік амалды пайдалана отырып саралауға болады. Мұндағы басқа қағида – негізіг капиталды мыңдаған түрі бар жеке капиталдар жиынтығы ретінде карастырудан бас тартып, «жаңа тұжырымдамаға» көшу. Әрқайсысына сәйкес негізгі капиталдың «мөлшерлі қызмет ету мерзімі» бойынша саралау топтарын барынша мол қолдану болып табылады, яғни, оның құныны жою мерзімінен тұратын ауқымды саралау топтарын құруға кірісу. Негізгі капитал саралауын құрудағы мұндай тәсіл бірқатар экономикасы дамыган елдерде қолданылады.

ҚР Президентінің 1999 жылдың 3 қазанында №1308 қаулысы бойынша мемлекеттік мекемелер үшін бекітілген негізгі қорлардың жылдық тозу мөлшерін пайдалана отырып, негізгі қордың пайдалану уақытын анықтаймыз.

Мемлекет мекемелері үшін негізгі қорлардың пайдаланылу уақыты

«салық және  бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» ҚР Кодексі бойынша қалдық құнына сәйкес салық салу мақсатымен амортизацияланатын мүліктер сараланып, олардың шекті амортизациялық мөлшері бекітілген. Осыған байланысты негізгі капитал амортизациялау мерзімі бойынша келесі санаттарға бөлінеді:

1.       Ғимарат, құрылыс - 10 жыл.

2.       Машиналар мен құрал жабдықтар, мұнай –газ өндіретін машиналар мен құрал жабдықтарды санамаганда – 4 жыл.

3. Кеңес машиналары мен компютерлер -2,5 жыл.

4. Басқа топтарда саналмаңан тіркелген активтер – 6,7 жыл.

Негізгі міндеті мен атқаратын жұмысының сипатына қарай салалар,  касіпорындар, бірлестіктердің негізгі қорлары келесі саралану түрлеріне сәйкес болінеді:

-          Жер-субьект меншігіне сатып алған жердің көлемі мен құны. Жерге меншік құқығы бар болса, онда олар құқық актісімен расталуы керек. Ондай акті берілген болса, онда жер тізімі мүліктік нысан болып табылады.

-          Үйлер- халыққа еңбек етуге,тұрұға, әлеуметтік-мадени  қызмет көрсетуге жағдай жасауға және материалдық құндылықтарды сақтауға  арналған әлеуметті құрылыс нысандары. Әр-бір тұрғын үй мүліктік нысан болып табылады.

-          Ғимараттар- еңбек заттарын өзгертуге қатысы жоқ белгілі бір қызметтерді орындау арқылы өндіріс удерісін жүзеге асыруға арналған инженерлік-құрылыс нысандары. Барлық жағдайы бар әр-бір жеке ғимарат мүліктік нысан болып табылады.

-          Өткізгіш тетіктер –злектр, жылу немесе механикалық энергияны өткізу қондырғылары. Электр желілері бойынша , мысалы , элертр стансасы болу  қондырғыларының желісі немесе генератор клеммаларынан бөлу қондырғыларына дейін және қабылдау көмнкші стансаларынан трансформатор жайына дейін мүліктік нысан бола алады.

-          Машна мен құрал жабдықтар – күш беретін машиналар мен жабдықтар; әр-бір машина егер ол басқа мүліктік нысананың бөлшегі болмаса, оған кіретін бейімделген құралда, соған тиісті заттар, аспаптар, қоршау, іргетастың барлығы мүліктік нысан болып саналады. Негізгі капиталдыі бұл тобы бес ішкі топтан тұрады:

а) күш беретін машиналар мен жабдықтар;

ә) жұмысшы машиналар мен жабдықтар;

б) өлшеуіш және реттеуіш аспаптар мен қондырғылар мен зертханалық жабдықтар;

в) есептеу техникасы;

г) басқа машиналар мен жабдықтар.

-     күш беретін машиналармен-жабдықтар тобына электр және жылу  энергияларын өндіруге пайдаланылатын генератор – машиналар , сондай –ақ әр –түрлі энергия түрлері қозғалыс энергиясына , яғни механикалық энергияға түрлендіруге пайдаланылатын барлық қозғалтқыш машиналар жатады. Аталған топқа өнеркәсіптің барлық саласындағы бу машиналары  мен қазандықтар, локомобильдер, турбинаның барлық түрі, атомдық реакторлар , электр қозғалтқыштар мен электр генераторлар іштен шығу қозғалтқыштары  тракторлар және өз бетімен жүретін щасси, энергопоездармен жылжымалы  электр стансалары, электр аппараттары мен күш трансформаторлары , түзеткіштер т.с.с. құрал жабдықтар кіреді.

-     жұмысшы машиналар мен жабдықтар тобына жұмысшы машиналардың , агрегаттар мен құрал- жабдықтардың өнім өндіруде немесе өндірістік сипвттағы қызиет көрсетуді орыгндау кезінде еңбек заттарына механикалық , химиялық және жоғарғы температурада  әсер етуге арналған ,өндіріс удерісінде еңбек заттарын қозғалтқыштар адам немесе малдың күшімен қозғалтұға арналған барлық түрі жатады.

-     өлшеуіш және реттеуіш аспаптар құрылғылар мен зертханалық жабдықтар тобына барлық түрдегі диаметр, аудан, қалығдық, салмақ, қысым, ұақыт, құат кернеу т.с.с. өлшеулерді жүргізуге арналған әр түрлі аспаптар мен құралдар,  электрлі, пневматикалық және гидравликалық реттеу құрылғылары, автоматты басқару және дабыл беру пульттері, сондай- ақ зауыт және ғылыми-зертеу зертханаларының қондырғылары мен құрал- жабдықтары кіреді ;-есетеу техникасының тобына әр түрлі ЭЕМ-дар,басқару ,аналогтық және сандық есептеу          машиналар мен құрылғылар ,ақпарат жинау, белгілеу және беріліске арналған жабдықтар кіреді;

-өзге машиналар мен жабдықтар тобына машиналар,аппараттар және басқа құрал жабдықтар жатқызылады;

-көлік құралдарына адамдар мен жүктерді тасымалдауға арналған әр түрлі құралдар жатады, яғни теміржол,теңіз, өзен,әуе жолдары және зауытішілік көліктің барлық түрінің жылжымылы құрамдары кіреді. Бұған өндірістік құрал-жабдықтар қатарына енгізілген конвейр, транспортер секілді құралдар жатпайды. Көлік құралдарына, сондай-ақ, магистралдв мұнай-газ құбырлары, құбыр өткізгіштер және оның тармақтары, яғни сұйық және газ тәрізді заттарды тасымалдау құралдары да кіреді;

-құрал-сайман, өндірістік және шаруашылық заттар тобына барлық қолмен атқаратын және механикаландырылған құрылғылар кіреді: кескіш,соққыш, жаншу құралдары, нығыздағыш және т.с.с., соған қоса,еңбек заттарын өңдеуге, бекітуге,құруға және т.б. арналған ір түрлі құралдар жатады. Осы топқа қызмет мерзімі бір жылдан аспайтын саймандар мен құралдар жатқызылады;

-өндірістік мүлік және соған жататын заттар тобына өндірістік операцияларды орындау немесе жеңілдету үшін қызмет ететін өндірістік заттар, еңбекті қорғауға көмектесетін жабдықтар, сұйық, сусымылы және материалдарды сақтауға арналған сыйымды заииар, өндірістік қажеті бар басқа да заттар жатады;

-шаруашылық мүлікке кеңселік және шаруашылық мақсатта ұсталатын заттар кіреді;

-жұмысшыжәне өнім беретін малңа –ат, өгіз, түйе және басқа жұмысқа пайдаланылатын малдар; өнім беретін малға-ірі қара мал, асыл тұқымды айғырлар мен биелер, буралар мен інгендер, бұғылар, маралдар, еркек шошқалар мен межегіндер, ешкілер, саулық қой мен қошқарлар жатады;

-көпжылдық өсімдіктер мен көшттерге қлдан егілген, көпжылдық өсімдіктер жатады. Жас өсімдіктер даму деңгейі толық жетілген өсімдіктерден бқлек есепке алынады;

-жерді жақсартуға байланысты күрделі шығындар –ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалынатын жер қыртысын жақсарту шараларына жұмсалған мүліктік емес сипаттағы шығындыр;

-басқа да негізгі қорлар-кітапхана қорлары, спортмүлкі және басқа да салымдар.

Негізгі капиталдың сапалық тозуының екінші себебі – ғылыми-техникалық өркендеумен байланысты жаңадар толық жетілген, өніміліг жоғарғы, әрі тиімді негізгі капиталдың пайда болуы. Кәсіпорындарда өнімділігі төмен негізігі капиталдың  орнына , техникалық жағынан жетілдірілген, үнемі негізгі құралдарды пайдалану әр уақытта тиімді болып табылдаы. Сондықтан да өнімділігі жоғары машиналар мен құрал-жабдықтардың пайда болуы және олардың бағасының арзауы бұрын пайдаланылып келген негізгі капиталдың сапалық тозуына әкеліп соқтырады.

Сапалық тозу әсерінің нәтижесинде табиғи тозу мерзімі келгенге дейін негізгі құрал-жабдық нысандары жаңасына , әрі неғұрлым пайдалы түріне ауыстырылады. Сапалық тозуды бодырмай максатында негізгі құрал жабдық нысандары қайта құрылып, жаңартужұмысары жүргізіледі.

1.2.Негізгі қорлардың технологиялық құрылымы мен құрал жабдықтың жұмыс істеу мерзімінің құрылымы

Негізгі қорлар құрылымының өзгеру бағытын зерттеп, күрделі талдау жасау үшін және оларды әс жүзінде пайдалану тиімділігін арттыру жолдарын анықтау үшін жасалған сараптау мен катар басқа да топтарға бөлу қолданылады. Мысалы, негізгі қордың белсенде және енжарлы бөліктері құрылымын зерттеу көпшілік қабылдаған тәртіп. Енжарлы бөлікке, әдетте, құрылымдар, шаруашылық құрал-жабдықтар тағы сол сиякты, ал белсенді бөлікке – машиналар мен құрал-жабдықтар, көлік құралдары, саймандар және т,б жатады.

Негізгі өндірістік қорлардың белсенді бөлігінің көп үлес салмағы оның құрылымының озықтығын жалпылама түрде сиппаттайды. Ол саланың, бірлестіктің, кәсіпорынның, цехтың , негізгі қорлардың  жалпы құнына қатысты белсенді бөлігінің пайыздық үлесін бейнелейді.

Негізгі қорлардың технологиялық құрылымы негізгі қорлардың әр түрінің белгілі бір топ ішіндегі меншікті үлес салмагын сипаттайды. Мысалы, металл кескіш құрал-жабдықтар  тобына жекеленген токарьлық, фрезерьлік, бұрғылау, аралап кесу және т,с,с станоктардың олардың жалпы құнына немесе жалпы көлеміне қатысты пайыздық үлесін анықтауын мүмкін.

Құрал-жабдықтың технологиялық құрылымн тереңірек талдау мақсатында басқа көрсеткіштер  де  қолданылуы мүмкін. Мысалы, құрал-жабдықтың озық топтарының үлес салмагы, толассыз желілерде орнатылған құрал-жабдықтардың үлес салмағы және т,б секілді.

Құрал-жабдықтың озық топтарының меншікті үлесі оның теңдестік құнының немесе бірлік санының цех, кәсіпорын, бірлестік немесе саланың осы құрал-жабдық түрінің бүкіл паркінің құнына қатынасын сиппаттайды.

Негізгі қорлардың жұмыс істеу мерзімінің құрылымы негізгі қорлардың әр түрлі жұмыс істеу мерзімі бойынша айырмашылығы бар топтарыдң жалпы құнына шаққандағы меншікті үлесімен сипатталады. Мысалы , станок , ұсталық-престеу құрал-жабдығы немесе басқа да машиналардың меншікті үлес салмагы келесі құрал-жабдықтың жұмыс істеу мерзімін 5 жылға дейінгі, 5 жылдан 10 жылға дейінгі, 10 жылдан 20 жылға дейін, 20 жылдан оғары деп топтау арқылы анықталуы мүмкін.

Қолданыстағы цех, бірлестік , саланың негізгі қорларының орташа жұмыс істеу уақыты мына формуламен анықталады:

Т꞊∑ТfiFi/∑Tfn

Мұнда, Fi - негізігі өндірістік қордың нақты і-түрінің бастапқы құны,  мың  тенге;

Тfi-негізгі өндірістік қордың і-түрінің нақты жұмы істейтін уақыты, жыл;

n – талдап отырған өндірістік қорының і-түрінің саны.

Кәсіпорындағы, цехтағы құрал-жабдықтың орташа жұмыс істеу уақыты Т осы түрдегі барлық машиналардың нақты пайдалану жылдарының санын ∑Тfi талданып отырған өндірістік қордың осы құрал-жабдығының санына  n бөлу арқылы анықталады:

∑Ti

Егер негізгі капиталдың бастапқы құны өсетін болса, онда сонымен бірге тозу сомасы да өседі,ал керісінше болған жағдайда, олардың теңдестік құны шамадан тыс артып кетеді.

Инфляция жағдайында негізгі капиталды кайта бағалау негізгі капиталдың бағасының жіне өнімінің , жұмыстың, қызметтің өзіндік құнындағы амортизацияның үлесін реттеуді көздейді.

Егер бұрындары қайта бағалауға қатыспаған негізгі капиталдың құны арзандаса, онда төмендеген құнының сомасы шығыс, ал түзулер енгізілген түзу сомасы жай табыс болып табылады.

Амортизациялық жеңілдіктер

Амортизация жүйесінде амортизациялық жеңілдіктер маңызды элемент болып табылады. Олар негізінен экономикасы дамыған елдердің шаруашылық тәжірибесінде пайдаланылады.

Экономикалық әдебиеттерде амортизациялық жеңілдіктер түрінде жеңілдетілген амортизацияны қолдану жиі кездеседі. Сонымен бирге, амортизациялық жеңілдіктер кәсіпорынның өндірістік әлеуетін жаңарту үдерісіне белсенді ықпал ете алады, кәсіпкерлк қызметтің әр қилы түрлерінің дамуын ынталандырады  және т.б.

Амортизациялық жеңілдіктер негізінен мемлекетпен белгілі бір кезеңге бекітіледі және олардың қолданылу аумағы едәуір кең болады.

Амортизациялық жеңілдітер:

-          ҒТП ынталандыруға және ұлттық экономика үшін аса маңызды өнімдер шығаруға бағытталған жеңілдітер;

-          Халық шаруашылығы салаларымен аймақтарды дамытуға бағытталған жеңілдітер;

-          Жекелеген меншік түрлері мен кәсіпкерлік қызмет түрін ынталандыруға арналған еңілдіктер;

Амортизациялық жеңілдіктер – мемлекеттің амортизациялық саясатының маңыздықұрамдас бөлігі және оның негізгі белгілері – аңдамалылығы мен сабақтастығы, олар кәсіпкерлерге болашақта өзінің инвестициялық іс-әрекетін жовпарлап отыруға мүмкіндік береді.

1.4.Негізгі өндірістік қорларды пайдалану көрсеткіштері

Негізгі капиталды ттиімді пайдалану – кәсіпорынға түсетін пайданы арттырудаң маңызды шарты болып табылады.

Негізгі капиталды барынша толық пайдалану өндіріс көлемін арттыра отырып, жаңа өндіріс құаттарын жаңартуға деген қажеттілікті төмендетуге алып келеді. Демек, кәсіпорынның пайданы одан әрі дұрыс пайдалануына әкеп соқтырады.

Негізгі қорларды пайдалану жағдайы мен дәрежесі өндірістің техникалық деңгейін , оның даму қарқыны мен ауқымын , оның тиімділігін көрсетеді.

Негізгі қорлардың тиімділігі белгілі бір уақы аралығында өндірілген өнім көлемі мен негізгі қорлар қайтарымымен анықталады.

Негізгі қорларды өндірісте пайдалану тиімділігі бірқатар факторларға байланысты:

-          Біріншіден, кәсіпорынның негізгі қорларының жалпы құнындағы белсенді бөлігінің меншікті үлес салмагына , яғни, олардың құрылымына, себебі, өнім өндіруді тікелей осы белсенді бөлік қамтамасыз етеді;

-          Екіншіден, қайсібір машина, құрал жабдық түрін қолдану дұрымстығын анықтайтын бастапқы сапалық сиппаттамаларына;

-          Үшіншіден, кәсіпорындағы негізгі қорлардың күйіне;

-          Төртіншіден, негізгі қорлардың кәсіпорында пайдаанылу деңгейіне.

Негізгі қорларды пайдаланудың шынайы көрінісін жеке және жалпы көрсеткіштер жүйесі арқылы анықтауға болады.

Бірінші негізгі қордың жеке түрінің пайдаланылуын, олардың жеке кезеңдерінде пайдаланылуын , әрбір өндірістік үдеріс уақытында және оның кезеңдерңің пайдаланылуын, жеке сәттердегі сипаттамасын нақты, белгілі бір шеңберде шеше алады.

Құрал-жабдықты пайдаланудың экстенсивті жұмыс көрсеткіштерін үш топқа біріктіруге болады:

-          Негізгі өндірістік қорлардың уақыт бойынша пайдалану деңгейін бейнелейтін экстенсивті пайдалану көрсеткіштері;

-          Негізгі өндірістік қорлардың өнімділік бойынша пайдалану деңгейін бейнелейтін қарқынды пайдалану көрсеткіштері;

-          Барлық қарқынды және экстенсивті факторлардың жиынтық нәтижесінескеретін негізгі қорлардың интегралдық пайдалану көрсеткіші.

Көрсеткіштердің бірінші тобына мыналар жатады: құрал-жабдықты экстенсивті пайдалану коэффиценті, құрал-жабдықтың жұмыс істеу коэффиценті, құрал-жабдық жұмысының ауысымдылық коэффиценті, құрал-жабдықтың жұмыс уақытының режимдік коэффициенті.

Құрал-жабдықтың экстенсивті жұмысы жайлы әр түрлі көрсеткіштер мен кәсіпорынның , цехтың өндірістік қуатының көрсеткішін анықтаған кезде бастапқы мәлімет ретінде құрал-жабдықтың жұмыс уақытының қоры алынады. Құрал-жабдықтың келесі жұмыс уаұытының қорларын анықтауға болады: орнатылған құрал-жабдық бірлігіне немесе тобына қатысты күнтізбелік, режимдік, жоспарлы және нақты уақыт қорлары.

Күнтізбелік уақыт қоры – бұл жалпы уақыт қоры, ьерілген кезеңдегі күнтізбелік күндер саны тәулітегі сағат санының көбейтіндісіне тең.

Машинаның , агрегаттың нақтылы жұмыс уақыты қоры Ти бір жылдағы күнтізбелік Ткк және демалыс күндерімен Тбк , сонымен қатар жұмыстың ауысым тәртібімен байланысты.

Ол келесі формуламен анықталады:

Тик ꞊(Ткк-Тбк )×Тс –Тмк ×Тс' ,

мұнда, Тсс – тәуліктегі машинаның орташа жұмыс уақыты – жұмыс күндері ауысым тәртібіне сәйкес , ал мереке алды күндері қысқартылған ауысым уақыт ескере отырып орнатылған құрал-жабдық бірлігінде немесе тобында белгіленеді:

Тик ꞊(Tкк - Тбк)×Тс –Тмк ×Тс',

Мұндағы, Тбк - жоспарлы кезеңдегі демалыс және мереке күндер саны;

Тс – жұмыс ауысымының ұзақтығы, сағат;

Тмк – берілген кезеңдегі жұмыс ауысымының қысқартылған мереке алды күндерының саны;

Тс' – мереке және демалыс алды күндерінің жұмыс ауысымы ұзақтығының уақыты, сағат;

m- кәсіпорында қабылдаған жұмыс ауысымының режимі.

Демалыссыз, үзіліссіз жұмыс режимінде 365 жұмыс күні және тәулігіне 24 жұмыс сағаты деп есептеледі. Маусымдық режимде атқаратын машиналар үшін жұмыс күндерінің саны  мен жұмыс уақытының қоры жұмыс маусымының орташа уақытына сәйкес алынады. Нақты қор жұмыс уақытының тиімді қорын есетеуде пайдаланады.

Машина, агрегат, құрал жабдық Тғук жұмысының тиімді уақыт қоры беріген кезеңдегі нақты уақыт қоры мен құрал-жабдықтың бір жіыл ішінде жөндеуге, түзетуге, қайта түзетіп қондыру жұмыстарына жұмсалған мөлшерлі қосындысының уақыт шығындары Тжс арасындағы айырмасына тең, яғни:

Ттуқ ꞊Тиқ –Тже

Сондай-ақ есептеу келесі формула бойынша да жүргізілуі мүмкін:

Ттуқ ꞊Тик [1-(dжс + dжжу )/100],

Мұнда, dжс – берілген құрал-жабдықты жөндеуге жұмсалған уақыттың режимдік қорына пайыздық қатынасы;

dжжу – құрал-жабдықты түзету, қайта түзетіп, ауыстыру және т.с.с жұмыстарға жұмсалған уақыттың режимдік қорына пайыздыұ ұатынасы.

Құрал-жабдықтың орнын өзгерту, жөндеу, түзетуге жұмсалған уаұыт шығындарының көлемі құрал-жабдық түрі мен орындалатын жұмыс түріне байланысты айтарлықтай өзгерип отырады. Бұл шығындардың мөлшері әр қордың түріне қарай нақты жұмыс шарттарын ескере отырып, осы құрал-жабдықты пайдаланатын салаларда қабылданған мөлшерге сәйкес анықталады.

Бір түрдегі машиналардың n бірлігінен құралған бір түрдегі құрал-жабдықтар тобы жұмысының тиімді уақыт қоры ∑Тжс машина сағат, станок-сағат, аппарат-сағат, пеш-сағат арқылы келесі формулемен аныөталады:

∑Тжс ꞊Ттуқ ×n

Жұмыс уақытының нақты қоры берілген кезең ішіндегі құрал жабдықтың шын мәнінідегі жұмыс істеу уақытын бейнелейді және оралымды есеп мәліметтер бойынша анықталады.

Күнтізбелік, режимдік, жоспарлы және нақты уақыт қорлары негізінде құрал-жабдықты экстенсивті пайдалану төменде келтірілген бірқатар көрсеткіштер бойынша есептеледі.

Күнтізбелік уаұыт қорын Ккк пайдалану коэффиценті құрал-жабдықтың жоспарға сійкес жұмысының тиімді уақыт қорының Ттм есептік кезеңіндегі жалпы күнтізбелік уакыт қорына қатынасын Тк білдіреді, яғни, бір машина үшін:

Ккк ꞊Ттм /Тк

Немес құрал-жабдықтар тобы үшін:

Ккк ꞊Ттм np /Tk ny ,

Мұнда, np , ny –тиісінше нақты жұмыс ісеген және орнатылған құрал-жабдық бірліктерінің саны. Біркатар жағдайларды нақты құралжабдықтың жалпы саны туралы мәліметтер пайдалануға болады.

Құрал-жабдақ жұмысының режимдік уақыт қорын пайдалану коэффиценті Ккк келесі формуламен анықталады:

Ккк ꞊Ттм np /Tр ny ,

Мұнда, Ттм, Tр- берілген кезеңдегі құрал-жабдық бірлігі жұмысының тиісінше нақты және режимдік уақыт қоры.

Құрал-жабдық жұмысының жоспарлы уақыт қорын пайдаланы коэффиценті Ккк былай анықталады:

Ккк ꞊Ттм np /Tж ny ,

Мұнда, Тж – берілген кезеңдегі құрал-жабдық жұмысының жоспарлы уақыт қоры.

Құрал-жабдықтың , машинаның , агрегаттың жеке бірлігіне қатысты бұл көрсеткіш экстенсивті жұмыс істеу коэффиценті Кэжк деп аталады және ол төмендегідей есептеледі:

Кэжк꞊Ттм/Тк

Мұнда нақты уақыт пен жоспарлы уақыт қоры бір жылға қабылдануы міндетті емес. Берілген құрал жабдық бірлігінің немесе тобының ауысымдық , тәліктік, он күндік, айлық экстенсифті жұмыс істеуі сарапталуы мүмкін. Сәйкесінше, есептеуге ауысымдық, тәуліклік, он күндік, айлық уақыт қоры алынады. Қарастырылған коэффиценттер пайыз түрінде көрсетілуі мүмкін.

Ауысымдық режимінің пайдалану деңгейін зерттеу құрал-жабдық жұмысының ауысымдық коэффицентін есептеу мен талдаудың маңызы зор.

Құрал жабдық жұмысының аусымдық коэффициенті Кас – машина ауысым мөлшерінде атқарылған жұмыс көлемінің телімдегі, цехтағы, кәсіпорындағы барлық жалпы станоктар санына қатынасы арқылы аныөталады. Ол келесі формула арөылы жазылады:

Ка꞊Тас/n

Немесе

Ка꞊Тисс/Тммс,

Мұнда, Тас – тәулікте нақты орындалған станок-ауысым, машина –ауысым саны;

N – парктегі бар станоктардың жалпы саны;

Тисс – тәулікте нақтыорындалған станок-сағат, машина-сағат саны;

Тммс – бір ауысымдық жұмыстағы станок-сағат, машина сағаттың барынша көп мүмкін саны.

Ауысымдық коэффициенті құрал-жабдықтың әр түрлі, тәуліктік, орташа айлық, жылдық жұмыс кездерінде есептелуі мүмкін.

Келтірілген әдістеме бойынша іске қосылған,қосылмаған барлық құрал-жабдықтардың аусымдық коэффициенті есептеледі. Сонымен бірге істеп жатқан құрал жабдытың аусымдық коэффициенті де есептеледі.

Кәсіпорынның ауысымдық режимін пайдалану коэффициенті Кар берілген кезең ішінде құрал-жабдық жұмысының аусымдылык коэффициентінің Ка осы кәсіпорында, цехта бекітілген жұмыс режиміне qac қатынасы арқылы анықталады:

Кар꞊Ка/ qac

Құрал-жабдықты ауысым бойынша толық пайдалану коэффициенті Кабп келесі формуламен анықталады:

Кабп꞊(n1+n2+n3)/3ny,

Мұндағы, n1,n2,n3 – тиісінше 1,2,3-аусымда жұмыс істеген құрал жабдықтардың бірлік саны;

ny – кәсіпорында, цехта, телімде орнатылған осы топтағы құрал-жабдықтардың жалпы саны;

3 – ауысым саны.

Сондай-ак құрал жабдықты ауысымішілік пайдалану деңгейін сипаттайтын көрсеткіштерді, машиналық және  жалпы уақыт жұмыстарының қатынасын есептеу мен талдыу баса назар аударған дұрыс. Бұл мақсатта келесі көрсеткіштер пайдаланылуы мүмкін.

Құрал-жабдықты ауысымішілім пайдалан укоэффициенті Кain келесі формуламен анықталады:

Кain꞊(Tayk-Tбту)/Таук

Мұнда, Tayk – құрал-жабдық жұмысының ауысымдық уақыт қор, станок-сағат;

Tбту – станоктардың бос тұру уақыты.

Жөндну қызметін көрсету уақытының коэффициенті Кжку мына формуламен анықталады:

Кжку꞊1-∑Тiжкк/∑Тiнк