Неміс классикалық философиясы. 5

Неміс классикалық философиясы

10.1 .XIX гасырдагы немгс философиясыньщ  басты багыттары мен

ндеялары

10.2. Иммануил Кант философиясы

10,3.Гегель философиясы

10.4.Фихтенің субъектиBTi идеализмі

10.5.Шеллинг философиясы

10,6Людвиг Фейербах философиясы - немгс классикалык философиясыныц соцы

 

10.1. XIX гасырдагы немгс  философиясыныц басты багыттары  мен идеялары

XIX гасырдагы немгс философиясы  — элемдж философиядагы 6iperefi кубылыс.

HeMic философиясыньщ 6iperefriiri онын 100 жылдан  астам уакыт iminae мынадай

жетаспктерге кол жетюзувде:

1. адамзатты гасырлар бойы толгандырган  мэселелерд! терец зерттеп, философиянын

алдагы дамуын аныктап бердо;

2. ез бойына сол кезецдеп барлык  белгш i багыттарды: су бъекти BTi идеализм  мен

турпайы материализм жэне иррационализмдц - 6ipiicTipyiHAe;

3. элемдж философиянын ≪алтын корына≫ енген ондаган корнекп философ тар ды

ашты :

Кант,

Фихте,

Гегель,

Маркс,

Энгельс,

Шопенгауэр,

Ницше, т.б.

10. HeMic классикалык философиясы

Немгс классикалык философиясыньщ хронологиясы

XIX гасырдагы немгс философиясыньщ  непзп' багыттары мынадай:

1. нем1с классикалык философиясы  (XIX гасырдын 6ipiHiJui жартысы):

2. материализм (Х1Хг. ортасы мен екшип жартысы);

3. иррационализм (Х1Хг. екшип жартысы  мен Х1Хг. соцы), ≪eMip философиясы≫.

Hcmic классикалык ф и л о  соф и я сы

Немк классикалык философиясы XVIIlr. соцы мен XlXr. 6ipiHtui жартысьшда

кен тарады. Оньщ йепзщ сол заманньщ 5 кврнекп немк философтарынын

творчествосы кздэады:

Иммануил Кант (1724-1804);

Иоганн Фихте (1762-1814);

Фридрих Шеллинг (1775-1854);

Георг Гегель (1770-1831);

Людвиг Фейербах (1804-1872).

HeMic классикалык философиясында 3 басты  философиялык багыт бар;

1. объектаBTi идеализм (Кант, Шеллинг,  Гегель);

2. субъективтс идеализм (Фихте);

3. материализм (Фейербах).

H c m i c классикалык философиясындагы  б а о ы агымдяр

HeMic классикалык философиясы оны  тутас кубылыс деп карауга  болатын б^рнеше

мэселелерд! н^вдедь Атап айтканда:

1 философиянын назарын дэстурл!  мэселелерден (болмыс, ойлау, таным,  т.б.) адам

мэнш зерттеуге карай бурды;

2. даму мэселелерше ерекше мэн  бердк

3. философиянын логикалык - теориялык  аппаратын байытты;

4. тарихты тугае процесс рет!нде  карастырды.

Немю классикалык философиясыньщ кепзЫ калаган - Иммануил Кант (1724-1804)

болды. Ол;

1. Кун жуйео табиги себептерге  байланысты Ньютон зацдары негЫнде  - космостагы

материя белшектерш1ч козгалысы  мен эрекеттесу1 (тартылыс, итериис)

нэтижесшде пайда болгандыгы туралы болжамды тужырымды (гылымда бул

жаналык ≪Кант-Лаплас гипогезасы≫ деп вталды);

2. адамньщ танымдык касиетшщ  шекарасы жэне коршаган дуниенщ  ним мэнш тану

мумкш eMecTiri (езшдж зат) туралы теорияны непздед1;

3. категориялар туралы L n iM fli негпдед! - философия колданатын барынша  жалпы

угымдарды тужырымдады;

4. моральдык занды (≪категориялык императив≫) непздедк

5. согыс журпзудщ нэтижес1зд1п  жэне оган кукыкгык тиым салуга  непзделген

болашактыц ≪мзцп бейбтиЫк≫ идеясын у.сыкды.

2 48

Георг Гегель (1770-1831) болмыс пен ойлауды  тецесторш, санага тэуешлз, материалды

дуние мен буких TipiuLniicriH алгашкы ce6e6i болып табылатын абсолюта идея iniMiH

тужырымдады жэне сонысымен объективто идеализм концепциясьт непздед*1.

Г.Гегельдщ философиядагы улес| -диалектикаиы - ен жалпы дамуды, онын зандары

мен кагидалары туралы ШМД1 непздеушде.

Иоганн Фихте (1762-1814), Kepicimne, субъективто  идеализм концепциясын

непздеуге улкен улес косты.

- Фихте философиясында адам ymiH жалгыз жэне басты реалдылык  - адамнын 031,

онын санасы мен-концепциясы≫) болып табылады.

Фридрих Шеллинг (1775-1854) - бостандык  пен кукыктык курылым табигатта  о

бастан бер1лгендпч туралы идеяны усынып,объективто идеализм тургысынан табигат

туралы терец тусшж непздедк

Людвиг Фейербах (1804-0872) - HeMic классикалык  философиясындагы

материалиста багыттьщ екш. Фейербах идеализмд! сынга алды жэне дуниенщ  тутас

материалисток картинасын тужырымдады. 0з философиясында Фейербах атеисток

позицияны устанды: Кудайдьщ жокгыгын. онын жасандылыгын. ойдан

шыгарылгандьпын, Кулж тулгасьшан адамдар ездерщщ орындалмаган арман, icKe

ас паган идеал дар ын коруге тырысатынын дэлелдед!.

XIX г. HeMic философиясындагы материалисток  багыт

XlXr. HeMic философиясыныц келеЫ багыты - XIX гасырдыц екшин жартысында

кен тараган материализм болды.

XIX гасырдагы HeMic материализм}:

1. Людвиг Фейербах философиясында;

2. марксток философия да:

3. турпайы м атериал и стер  творчество сын да кар астырылды.

Л.Фейербах атеисток жэне материалисток  багытка да енедк HeMic классикалык

философиясын аяктап, XI Хг. немгс  материализмнщ непзш налагай  Фейербах

философиясы ею багыт арасындагы рухани белес болды.

XIX гасырдагы классикалык материализм  марксизмде керМс тапты.

Марксизмн{н курамдас бел1мдер1:

1. маркетж философия;

2. саяси экономия (экономикалык  ш!м);

3. гылыми коммунизм (саяси-элеуметток  шм).

Марксизмнщ непзш калаушылар — HeMic гал'ымдары жэне философтары

Карл Маркс (1818-1883) жэне Фридрих  Энгельс (1820-1895) болды.

MapKCTiK философия:

1. дуниенщ тутас дэйекто - материалисток  картинасын тужырымдады;

2. когам болмысындагы ешцргстщ, экономиканын релш керсетто:

3. философиядагы мэселерд! диалектика  тургысынан непздед! (диалектикалык

материализм);

4. тарихты максатты жэне занды  процесс ретшде карастырды:

5. адам. когам. мемлекеттщ шыгуыныц  толык картинасын жасады;

6. атеисток позицияны беютто.

XIX гасырдагы HeMic материализмшщ  келеЫ турлер! - турпайы материализм

болды.

Турпайы материалистер - Фохт,

Бюхнер,

249

Молешотт

адам, таным мэселелерш коршаган дуние  туралы суракгарды жаратылыстык гылымдар

(физика, химия, биология) тургысынан  тусшд4рд1. Олар:

!. табигат зацдарын (табиги сурыптау. eMip ушш курес, жануар eMipi мен тэрт|б|)

механикалык турде адам когамына кеипрд! (элеуметпк дарвинизм);

2. идеалдыны. сананыц идеалдылыгын TepicreAi;

3. сананы физиология лык процесс  ретшде карастырды (≪бауырдын сел белгеш

сиякты, ми да ойды белш отырады≫).

XIX г. немк философиясындагы иррационализм

XIX гасырдын eKiwiii жартысында Германия  да иррационалиспк идеялар айрыкша

кец тарады.

Иррационализм - болмыс пен тарихтыц, дуниенщ объектив™ зацдарын Tepicren.

коршаган дуние мен тарихты  хаос, кездейсоктыктар Ti36eri деп карайтын философиялык

багыт.

Иррационализмнщ непзш калаган  Артур Шопенгауэр (1788-1860) деп сан  алады.

Тутас алганда Шопенгауэр философиясына  адамнын ез eMipi мен коршаган дуниеге

ыкпал ету муммндшне сешмаздж, пессимиспк сипат тэн.

Иррационализмге жакын турган келеЫ  багыт - «eMip философиясы≫. Бул багыт

езшщ зерттеулержщ орталыгына ≪болмыс≫, ≪идея≫, ≪материя≫, т.б. угымдарын емес,

адамнын дуниедеп болмысын, ягни адам ушш басты жэне жалгыз реалдылыкты  кояды.

≪0м ip философиясыныц≫ непзш калаушылардыц 6ipi - Фридрих Ницше (1844-

1900) болды.

Ол эр адамныц ез тагдырын eii толык  билеу мумшшцп. адам эрекет-тэрпбшц

козгаушы Kynrrepi (≪воля к жизни≫, ≪воля к власти≫ - ≪Мен≫ экспансиясы), Кудайдын

бейактуалдылыгы. иллюзорлылыгы (≪Кудай едш≫) туралы идеяларды усынды.

Кейпнрек ≪eMip философиясы≫ muipri заманда кен тараган философиялык

багыттар — прагматизм мен экзистенциализмнщ  йегвще алынды.

 

10.2. Иммануил Кант философиясы

1. Кант философиясьшьщ жалпы  сипаты, кезецдер1, Heri3ri енбектерг

2. Канттын ≪сынга дейщгЬ) кезецдег! гылыми - жаратылыстык философиясы.

3. Кант гносеологиясы (таным  туралы LniMi).

4. Моральдык зан ( ≪категориялык императив≫).

5. Жалпы максаттылык туралы идея.

6. Канттын саяси - элеуметпк кезкарастары.

7. Кант философиясыныц тарихи  мэнь

Нем'|с классикалык философиясыныц непзш калаушы Иммануил Кант (1724-1804)

- Кенигсберг университетшщ профессоры, HeMic (прус) философы болды.

И.Кант творчествосын 2 кезецге белш карастыру кдбылданган:

1. сынга дей!нп (XVIII гасырдын 70 жылдарына  дей1н);

2. сыни (≪критический≫)- (XVIII гасырдын 70 жылдарынан - 1804 жылга дейш).

1. ≪Сынга дейшп≫ кезенде И.Канттын философиялык кызыгушылыгы - жара гылыс пен

табигат мэселесшё багытталды.

2. ≪сыни≫ кезец ез атауын Канттын осы кезен шинде жарык керген философиялык

ёцбектер!нде (барлыгы 3) кайталанатын ≪сын≫ сёзшё байланысты алады. Олар:

≪Таза акылга сын≫;

≪Практикалык акылга сын≫;

≪Пайымдау каб1лет1не сын≫.

250

Бул кезенде Кант акыл эрекето, таным, таным механизмдер^ таным кекжиеп,

логика, этика, элеуметпк философия  мэселелерш зерттедк

Канттыц новаторлыгы - аталган мэселелерш зерттей отырып даму мэселесше

улкен мэн бергендйтнде.

Канттыц философиялык корытындылары  сол заман ушш революциялык децгейде

журдо:

1. Кун жуйес1 бастапкыда космостагы  материя белшектерщщ туманыныц  айналысынан

пайда болды. Ал ол туманныц айналысы оны кур ап турган белшектердщ  козгалысы

мен езара эрекеттесу1 (тартылыс, irrepwic, соктыгысу) нэтижеанде мумкш болды;

2. табигат мэцп жэне 63repicci3 емес, оныц кевдспкте ез тарихы (басы  жэне соцы) бар;

3. табигат уздпсЫз козгалыс пен  дамуда болады;

4. козгалыс пен тыныштык—салыстырмалы;

5. жер бепндеп TipminiK, оныц пшнде  адам да - табиги биологиялык эволюция

нэтижесь

Озык кезкарастарымен катар  Кант идеяларына сол замангы дуниетанымныц

6enruiepi де тэн. Олар:

1. механикалык зацдар материяга  бастапкыдан бершмеген, олардын  ce6e6i сыртта.

2. ондай сырткы, бастапкы себеп  - Кудай.

Соган карамастан Кант замандастары оныц жацалыктарыныц мэнш (Кун

жуйесшщ пайда болуы жэне адамньщ  биологиялык эволюциясы туралы) Коперник

жацалыктарыныц мэшмен тен деп  санады.

Канттыц еюнпп, ≪сыни≫ кезецшщ философиялык зерттеулер1 непзшде таным

мэселезд жатыр.

Кант езшщ ≪Таза акыл га сын≫ мтабында агностицизму (коршаган дуниеш тану

MyMiciH емесппн) жакгайды.

Кантка дейшп философтар таным  киыншылыктарьшыц басты ce6e6i таным

объекппнде — коршаган дуниедеп, болмыстагы мыцдаган жылдар бойы ашылмаган

сансыз купияларда деп тус1нсе, Кант - танымдагы киыншылыктардыц ce6e6i -

(айналадагы шын дуние) - объектще  емес, Kepicimne, таным субъекпсшде - адамга,

дэл1реп, оныц акылында деп тус1нд1.

≪Адам акылыныц танымдык мумюнджтер1 (кабшеттерО шектеул! (ягни акыл

бэрш тануы мумкш емес≫).

Адам акылы езшщ танымдык мумк1нд1ктер1 шецбершен шыккан бой да шешшмес

кайшылыктарга тап болады. Кант антиномияпар деп атаган ондай кайшылыктар  саны

4:

1-антиномия - кецгспктщ шектеулЫп.

Дуниенщ уакыт iuiiiue Дуниенщ басталу

(бастамасы. басталу уакьпы уакьпы  жок жэне

бар жэне (ол) кешспкте шектеулг (ол) шеказ.

II-антиномия - карапайым жэне  курделк

Тек карапайым элементгер

жэне карапайым элементтерден

куралгандар гана пршшк

етедь

Дуниеде карапайым

нэрсе жок-

III- антиномия - бостандык пен  себептинк. Бостандык деген жок.

Табигат зацдары бойынша дуниенщ 6dpi катан

себептшк кана емес. себептЫк кушiмен

бостандык та бар юке асады.

IV- антиномия - Кудайдын. болуы. Кудай  жок. TipmuiiK

Кудай бар.Ол букш т1ршииктщ ce6e6i. абсолюта —

ce6e6i жэне сезЫз кажет нэрсе.  кажетп нэрсе жок

Антиномиялардын карама-карсы кагидаларыныц  екеущ де акыл кемегшен

логикалык тургыдан дэлелдеп беруге болады.

Нэтижесшдё акыл тыгырыкка Tipenejii. Антиномиялардын  болуы - акылдыц тану

кабшетшщ ииектеулшпнщ дэлель дейд1 Кант.

Сонымен коса Кант таным эрекетшщ нэтижеа ре*пнде бшмдо Ж1ктеп, 3-ке

белед!:

1. апосгериорлык бшм;

2. априорлык 6LniM:

3. ≪езшдис зат≫

Апостериорлык биим - адамнын тэж1рибе нэтижесшде алатын бУцм]. Бул бшм

Typi айкын емес, болжамдык сипатта.  Сондыктан оны ic жуэ^нде (практикада) тексерш

отыру кажет, ейткеш мундай бшм эрдайым  шын бола бермейдк Мысалы, барлык

металдардын балкитынын адам ез тэж1рибес1нен  бшедц 6ipaK теория жузшде

балкымайтын метал дар болуы  мумкш. Немесе ≪барлык аккулар - ак≫ болганымен. кейде

табигатга кара аккулар кездесу! де мумкш. Демек, тэж1рибелис (эмпириялык,

апостериолык) бшм тугелдей шын  емес, жэне сондыктан жалпы бола алмайды.

Априорлык бшм ( ≪приори≫ - тэж!рибе: ≪а≫- дейш) - тэж1рибеге дейшп. акылда

бастапкы дан бар, дэледд1 кажет  етпейтш бшм. Мысалы ≪Адам eMipi уакыт шлнде

жалгасады≫, ≪Барлык денелердщ салмагы бар≫. Айтылып отырган кагидалардын кез-

келгеш тэжгрибе аркылы тексергенде  де, тексеруЫз де айкын, шын.

0йткeнi келемаз немесе салмаксыз  дене, уакытта тйршшк етпейтш  адам eMipi

болуы мумюн емес.

Сондыктан априорлык(тэж!рибеге дейшп) бшм гана абсолюта айкын spi сешмдк

кажетт! жэне жалпы сап ага ие.

Айта кету керек: априорлык (бастапкыдан  акикат) бшм женшдеп Кант теориясы

Кант дэу^ршде кисынды болганмен, ХХг. ортасынан А. Эйнштейн ашкан

салыстырмалылык теориясы бул теорияны кумэнд! етп.

≪cзшднс зат≫ - Канттын букш философиясындагы орталык угымдардын 6ipi.

≪031НД1к зат≫ - нэрсенщ шк], акыл ешкашан тани алмайтын мэш,

Кант таным процесш мынадай  схема туршде бейнелейщ:

1. бастапкыда сырткы дуние адам  танымына эсер етед1 (≪аффициацияланады≫);

2. адамнын сез1м мушелер! аффициацияланган  сырткы дуние бейнелерш кабылдайды:

3. сананын сез^м мушелерт аркылы  алынган бейнелерк сез1мдер1 жуйеге  келлрудщ

нэтижесшде адам акыльтнда коршаган дуниенщ тутас картинасы пайда  болады;

4. еезтмдер аркылы калыптасатын  тутас бейтайШ шын дуниемен  ортак ештецеЫ жок. ол

- сырткы дуниенщ акыл-сез’1мге  квршген eлeci гана;

5. акыл мен сезш мэнш емес. елесш гана кабылдайтын реалды  дуние ≪взшдак зат≫

болып табылады жэне eui6ip танылмайды;

6. адам акылы коршаган дуниедеп  заттар мен кубылыстардын - ≪езждж заттардын≫

бейнелерш гана кабылдай алады. б(рак  олардын itUKi мэнш — ешкашан:

Осылайша, дуниеш тан> процесшде  акыл ею кедерпге тап болады:

1. шеишмес щгк! кайшылыктар - антиномнялар тудыратын акылдын  ез*ндж 1шк]

кедерпсц

2. сырткы кедерп - ≪вдшдгк заттын≫ танылмайтын ш1Й мэш.

Крршаган дуниенщ - ≪63itmiK заттардын≫ бейнелерш кабылдайтын адам санасы,

Кант niidpiHnie, мынадай курылымнан турады:

1. сез1МД1К формалар;

2. пайымдау формалары:

3. акыл формалары.

Сезш — сананыц 6ipiHnri децгей1. Сез1мдш  формалар Fa уакыт пен кецгстис

жатады. Сез1мдер аркылы алынган мэл1метп сана уакыт пен кещспкте кабылдап,

жуйелейдк

Пайымдау — сананыц екшпи  децгейь Пайымдау формалары - к а  т е го р н я л а р  —

сол ар аркылы ≪координата жуйеЫнде≫ - кещстнс пен уакытга орналастырылган бастапкы

сез1мдерд1 жуйелеу ары карай  жалгасатьш барынша жалпы угымдар  сан, сапа, мумкщщк,

мумкш еместзк, кэжеттшк, т.б.).

Акыл - сананыц жогаргы децгеШ. Акыл формалары на аякталган жогары

идеялар жатады. Мысалы: К^дай идеясы; жан идеясы; дуние мэш идеясы; т.б.

Философия, Кант гшйршше осы жогары идеялар туралы гылым.

Канттыц философиядагы yneci - категориялар туралы гам болды (categ - грек

тшшен аударганда — высказывание). Категориялар - букш TipiuLniieri сипаттауга,

тус1цщруге болатын барынша жалпы  угымдар. Ягни, коршаган ортада осы  категорияга

енбейтш, осы белгшерге, сипаттарга ие емес заттар мен кубылыс жок.

Кант тужырымдаган категориялар саны 12 жэне оларды философ уш-уштен 4

класка болш жжтейш.

Ол кластар:

1. сан;

2. сапа;

3. катынас;

4. модальдылык.

Ягни. дуниедепшц бэр1 санга. с ап ага, катынаска, модальдьшыкка ие.

Категориялар:

1. сан -даралык, кегтк, тутастьпс

2. сапа — реалдылык, Tepicrey, шектеу;

3. катынас — субстанционалдык (присущность)  жэне акциденция (самостоятельность);

себеп пен салдар; езара эрекеттесу;

4. модальдылык - мумкнщйс пен  мумкшаздцк; мумкш еместж:

TipmuiiK пен бещфшшк; кажеттипк  пен кездейсокгык

Категориялар жуйесшщ iuiKi курылымы мынадай:

эр кластагы алдыцгы ею категориялар - осы кластыц карама-карсы касиеттершщ

сипаттамасы. ал ушшшшер! — олардыц  синтеза Мысалы, сан класындагы карама-кдрсы

сипаттар - б!рл1к жэне кеггпк, ал олардыц  синтез! — тутастык; сапа класында

реалдылык пен Tepicrey (бейреалдылык). олардыц  синтез! - шектеу. т.б.

Кант nifcipimue, букш пршшктщ барынша  жалпы сипаттары - категорнялар

аркылы пайым ез эрекетш icKe асырады: акыл бастапкы сез!мдер хаосын орын-орнына

койьш шыгады жэне соныц аркасында  жуйел! ой эрекетше мумюндж ашылады.

Ой эрекет! мен танымды icKe асыратын сана - ≪таза акьшмен≫ катар Кант

адамгершшк ретшде тусшшетш ≪практикалык акылды≫ беледк

≪Практнкалык акьшга сын≫ ецбепнде карастырылатын басты сэдэактар:

1. Мораль кандай болу керек?

2. Адамнын моральдык (адамгершшк) T9pTi6i деген не?

Осы сурактар бойынша Кант усынатын тужырымдар:

253

1. таза адамгершшк букш адам  зат мойындайтын, dp6ip адам взшця  ретшде

кабылдайтын, isfiniK - когамдык. сана;

2. таза адамгершиик пен шын  ем(р (эрекеттер, мудделер, ниеттер,  т.б.) арасында

терен кайшылыктар бар;

3. таза адамгершшкке жакын болу ymiH адам тэрпб! сырткы жагдайлардан  тэуелаз

болып, тек кана моральдык занга  багынуы тшс.

Кант ≪категориялык императив≫ деп атап, усынатын морапдык зан (≪Поступай

так, чтобы максима твоего поступка могла быть принципом всеобщего

законодательства≫) (категориялык императив) кднрп кезде былай тусшшедк

1. адам езшщ эрекеттер1 баскаларга  улп бол атын дай тэртш устану  ы пос;

2. адам баска адамга курал  ретшде емес, максат ретшде (ез1 сиякты  ой-санасы,

максат-ниет1 бар 6ipereft тулга деп) кдрауы кажет. •

Сын дэу!рщдеп езшщ yuiimni ютабында (≪Ойлау кдбшетш сынау≫) Кант жалпы

максаттылык идеясын тужырымдады:

1. эстетикадагы максаттылык (адамга  ем1р, мэдениет саласында дурыс  пайдалану

уш!н бершген касиеттер бар);

2. табигаттагы максаттылык (табигаттыц  барлык саласында магына бар  - Tipi жэне

ел1 табигаттыц курылымдары, организм дер in курылысы, кебею! мен дамуы, т.б.);

3. рухтын максаттылыгы (Кудайдын  болуы).

И. Канттыц саяси-элеуметпк кезкарастары:

1. адам бастапкыдан запым болып  жаратылган;

2. моральдык тэрбие жэне моральдык  занды (категориялык императива) катан

сактау- жаманшылыкган, залым табигаттан арылудын жолы;

3. 3p6ip жеке когамдагы жэне мемлекеттер  мен халыктар арасындагы демократияны

жэне кукыкгык тэртаггп жактады;

4. согысты ауыр кылмыс жэне  адамзат адасушылыгы деп айыптады:

5. келешекте ≪жогарыда бейб!тппл!к≫ заманы туады — согыстарга кукыкгык жолмен

тиым салынады немесе согыс экономикалык тургыдан паидасыз шыгын болады.

Кант философиясыньщ тарихи мэш:

1. Кун жуйеЫ пайда болуы туралы  гылымга (Ньютон механикасына) нeгiздeлгeн

Tyciширме бершд1;

2. адам акылынын тану кабйтетшщ  шеп туралы идея тужырымдалды (антиномиялар.

ез1нд1к зат);

3. ойлау непзш калайтык барынша  жалпы угымдар -12 категория непзделд!;

4. моральдык зан - категориялык  императив тужырымдалды;

5. 3p6ip жеке когамдагы жэне халыкдралык  катынастардагы демократия мен

кукыкгык катынастар туралы идея усынылды;

6. согыстар айыпталып, келешектеп  экономикалык шыгын мен кукыкгык  тиымга

непзделген ≪мэнп бейб1тш1гнк≫ кезец туралы болжам жасалды.

 

 

10.3.Гегель философиясы

Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770-1831) - алдымен Гейдельберг, содан  сон

Берлин университетщщ профессоры, Германияныц гана емес, Европанын  беделд1

философы, HeMic классикалык философиясыньщ кернею! екш.

Гегельдщ философиядагы басты yneci мынада:

1. объективт} идеализм теориясы (Herbri угымы Абсолютп идея. Элемдж  рух);

2. диалектика - жалпы философиялык  эдгс релнде;

Гегельдщ басты философиялык енбектерк

≪Рух феноменологиясы≫,

≪Логика гылымы≫,

≪Кукык философиясы≫.

Гегельдщ онтология даты (болмыс туралы шм) басты идеясы - болмыс пен  ойлауды

TenecTipyi. Тенесттру нэтижесшде Гегель  ерекше философиялык угым - Абсолютп

ндеяны непздедг

Абсолютп идея, бул:

1. Tipininiicre бар жалгыз шын реалдылык;

2. коршаган дуние, оньщ заттары  мен кубылыстарыньщ алгашкы ce6e6i:

3. езшдж санасы мен жарату  кабшет1 бар Элемдж рух.

Гегель онтологиясындагы келеЫ  езекп угым — жаттаиу.

Абсолютп рух езшен-ез! мы на турлерде жаттанады:

1. коршаган дуние:

2. табигат;

3. адам;

4. адам dpexeri мен ойлауы аркылы  жаттанган абсолютп

рух езже-ез1 кайтып оралады.

Ягни, Абсолютп рухтьщ аймалысы:

Элемдж (Абсолютп) рух —> жаттану  —* коршаган дуние жэне адам —* адам dpexeTi

мен ойлауы —* рухтын адам эрекет1 мен  ойлауы аркылы 03iH-e3i icKe асыруы —* Абсолютп

рухтын e3-e3iHe кайта оралуы.

“Сапа** трнядасы

“Болмыс” трналасы

Жаттану угымына мыналар xipeju:

1. материяньщ ауадан жаралуы;

2. объсктивп (коршаган дуние)  мен субъективи (адам) арасьшдагы  курдел! катынас -

адам эрекетп аркылы Элемдпе  рух езш-ез1 жаттандыралы;

3. адамнын коршаган дуниеш бурые  кабылдауы

Гегель онтологиясында адам улкен  рея аткарады. Адам - абсолют идеяны

таратушы. Эр адамньщ санасы - Элемдж рухтын белшеп. Тек кана адамда абстрактылы

жэне бейтулгалык Элемдж рух  ершее, тулгага, мшезге, индивиду алдыкка  ие болады.

Сондыкган, адам - Элемдис рухтын ≪сонаты рухы≫.

Адам аркылы Элемдж рух:

1. взш сез, тш, кол кямылдары  аркылы кврсетедй

2. зандылыктар непзшде максатты  турде козгалады (адам эрекен, тарих барысында);

3. адамньщ танымдык эрекеп аркылы  взш таниды;

4. адам жасаган, жасайтын материалдык  жэне рухани мэдениет туршде  взш жасайды.

Гегельдщ философияга коскан тарихи yneci - оньщ алгаш болып диалектика

угымын ашык непздеушде. Диалектика, Гегель пшршше, Элемдж рух пен ол жараткан

дуниенщ TipminiK eryi мен дамуыньщ негоп  заны.

Диалектиканьщ мэш мынада:

 

1. Барлыгында - Элемдж рухта, адамда, коршаган дуние заттары мен  кубылыстарында,

процестершде карама-карсы бастамалар бар (мысалы, кун мен тун, жылу мен  суьщ,

жастык пен картгык, байлык пен  кедейлнс, ак пен кара, сотые жэне бейбггшишс, т.б.);

2. аталган бастамалар eipryrac болмысгьщ  жэне Элемдж рухтын бастамалары,  олар

езара каишылыкга болу мен катар, мэш 6ip жэне езара эрекетгеседц

3. карам-карсыльжтардыц 6ipniri мен Kypeci — дуниедегшщ бэршщ Tipminiri мен

дамуыньщ Herisi.

Даму абстрактыдан нактыга карай  козгалады жэне мынадай тепктер1 (механизмдер1)

аркылы icKe асады:

1. белгш тезис бершеда (болмыс  формасы, niidp, т.б.);

2. бершген тезиске антитезис  - оньщ антитезис! карсы тирады;

3. ею карама-карсы тезистердщ  езара эрекетгесу! нэтижесшде синтез  — жаца niicip,

дамудын жаца децгешндеп тезис пайда  болады;

4. бул процесс узджслз кайталанумен  болады жэне эр жолгы карама-карсылыкгардыц

синтез! нэтижес!нде о дан да жогары децгейдеп тезистер пайда  болып отырады.

>!

Барша даму баеталатын алгашкы тезис  ретшде Гегель ≪болмыс≫ (Tipmmiicre бар

нэрсе) угымын усынады. Онын антитезис - ≪бейболмыс≫. Болмыс пен бейболмыс

≪калыптасу≫ деген синтез (жаца тезис) береди Осылайша даму керссплген схема

бойынша жалгаса береди

Гегель пшршшеу кайшылык - зулымдык, жамандык емес, игшк. Дэл осы

кайшылык - nporpecriH козгаушы куыи больш  табылады. Кдйшыльпсгарсыз, олардын

6ipniri мен куресшс!з даму мумкш  емес.

0 з зертгеулершде Гегель:

табигат филсофиясын;

рух философиясынн;

тарих философиясьш;

демек, олардын мэнш туешуге тырысты.

Табигатты (коршаган дуниеш) Гегель идеяныд  бейболмысы (ягни, идея тсршшгшщ баска

формасы, идеянын антитезис!) деп  туешди

Рух, Гегель niicipimne, 3 турлг

1. субъективп рух;

2. объектив!! рух;

3. абсолютп рух.

Субъективп рух - эрб!р адамнын  санасы, жаны(≪еэишк рух≫);

Объективт! рух - рухтын екшнп сатысы, тутас алганда ≪когам рухы≫.

Объектива рухтын Kopirnc беретш саласы крсык — жогарыдан беритген, (бостандык

идеясы адаммен 6ipre жаратылатындыкган, бастапкыда идея туршде *прпилк сткен),

 

адамдар арасындагы катьшастардьщ peri. Кдеык — бостандык идеясыньщ  жузеге аскан

TYP*-

Объективтп рухтыц кукыктан баска Kepimc беретш салалары:

адамгершшк,

азамапык когам,

мемлекет

Абсолютп рух - мэцп шын акикат, рухтыц ец жогаргы Kepmici. Абсолютты рухтьщ

кершю беретш салалары: енер,

дш,

философия.

Онер - адамнын абсолютп идеяны тйселей  бейнелеу!.

Гегель niicipimne, адамдар арасында абсолютп идеяны кере жэне бейнелей алу - тек

талантты, ^лы адамдардын кольшан келеда жэне сонысымен олар енерхи жасаушыларга

айналады.

Дш - енердщ антитезис!. Егер енер - улы  адамдар ≪коре≫, ≪бейнелей≫ алган

абсолютп идея болса, дш — Кудайдын, адамга ашкан абсолютп идеясы.

Философия - енер мен дшнщ синтез*, абсолюта идеяны тусшу мен дамудыц

жогаргы сатысы. Философия - К^даи берген жэне \лы адамдар-философтар угына алган

бипм. Философия - бар лык акикаттын  толык ашылуы, Абсолюта рухтыц езш-ез1 тануы,

абсолютп идеяныц басы мен аягыныц 6ipiryi, жогары бшгм.

Гегель niidpimne, философ ез пэш реттнде:

1. табигат философиясьш;

2. антропологияны;

3. психологияны;

4. логиканы;

5. мемлекет философиясьш;

6. азаматтык ко гам философиясьш;

7. кукык философиясьш;

8. тарих философиясьш;

9. диалектика - ец жалпы зандар  мен кагидалардьщ акикаты ретшде

карастыруы тшс.

Тарих - Абсолютп рухтьщ жузеге асу  процес! Абсолютп рухка бостандык  идеясы

енетш болгандыкган, букш тарих, Гегель niicipimne, адамзаттыц ез бостандыгын улгайту

npoueci. ОсьЕган байланысты Гегель  букш адамзат тарихын 3 даугрге  беледг

1. шыгыс;

2. антикалык-ортагасырлык кезец;

3. германдык.

Шыгыс /x^yipi (Ежелл Египет, Кытай, т.б.) - букш когамда 6ip гана адам букш

иплиеп, бостандыкты пайдаланып, езш-ез1 танитын, калгандарыньщ бэр1 оньщ кулдары

мен кызметшшер! болатьш тарихи кезец.

Антикалык-ортагасырлык кезец —  адамдар тобы (мемлекет басшысы мен

оныц некерлерг, эскербасылар, аристократия, феодалдар) езш-ез1 танып, букаранын  кен

бел1Г1 ≪жогарыдагыл арга≫ тэуедщ болып, кызмет ететш кезец.

Германдык кезец — бэр! езш-вз1 танып, 6dpi азаттыкка жеткен Гегельдщ ез1 ем!р

сурген заман.

Гегельдщ саяси-элеуметпк кезкарасгары:

261

1. мемлекет - Кудайдьщ ешр суру  Спршшкшщ) формасы (Кудайдьщ купи  мен

мумкщшктерщщ KepiHici);

2. кукык — бостандьпсгьщ (xepimci) болмысы;

3. жалпы мудде жекеншнен жогары; жеке адамды, оныд муддесш яепшыйстщ

игвдгще курбандыкка шалу г а  болады;

4. байлык пен кёдейлйс жогарыдан  бершген, болмай коймайтын табиги  кубылыс, оган

кенбеске шара жок;

5. когамдык кайшылыктар зулымдык  емес, иплйс, прогрестщ козгаушы  куш;

6. ал мемлекеттер арасьшдагы  кайшылыктар мен даулар - элемдш  — тарихи

масштабтагы прогрестщ козгаушысы;

7. ≪мэнг1 бейб1тшш1к≫ куйреу мен моральдык азгындау экелед!, керкшше, жуйея!

турдеп согыстар улттык рухты ершпш  отырады.

Гегельдщ манызды философнялык корытьшдысы:

Болмыс материя мен идея (сана, акыл) арасында кайшылык болмайтындыгы

тур алы тужырым. ≪Акыл, сана, идея болмыска не, болмыс - санага≫. Немесе,