Никколо Макиавелли және Макиавеллизм
ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ.
Тақырыбы:
Никколо
Макиавелли
және Макиавеллизм.
(Реферат)
ӨСКЕМЕН,
2009.
Жоспар.
І. Кіріспе
1.1. Макиавеллизм тақырыбының тарихнамасы.
ІІ. Негізгі бөлім.
- Италия ойшылы-Никколо Макиавелли.
- Өмірі мен шығармашылығы.
- Саяси және құқықтық көзқарастары.
- Саясат саласындағы еңбегі- «Патша».
ІІІ. Қорытынды.
Кіріспе.
Н. Макиавеллидің
саяси және құқықтық көзқарастары туралы
әр түрлі тарихи кезеңдерде көптеген
еңбектер жарияланған. Мысалы, Алексеев
А.С. Макиавелли как политический мыслитель.
М., 1880; Виллари П. Макиавелли и его время.
Т.1.СПб,. 1914; Коркунов Н.М. Макиавелли. «Рассуждения»
и «Государь» // История философии права.
Пособие к лекциям. 6-е изд.СПб., 1915. С. 123-128;
Бошко В.И. Никколло Макиавелли // Очерки
развития правовой мысли. Харьков, 1925.С.
167-174; Розин Э.Л. Политические учения в
Западной Европе в период начавшегося
разложения феодализма // История политических
учений. Қысқаша оқу құралы. I бөлім / Ред.
басқ. К.А. Мокичев М., 1954. С. 100-102; Кечекьян
С.Ф. Политические взгляды Макиавелли
// История политических учений / Ред. басқ.
С.Ф. Кечекьян мен Г.И. Федькин. М., 1955. С.
163-168: Зорькин В.Д. Политические взгляды
Никколо Макиавелли // Вестн. Моск. Унта.Сер.
11, Право. 1969. №6; Рутенбург В.И. Жизнь и
творчество Никколо Макиавелли // Макьявелли
Никколо. История Флоренции/ Жалпы ред.,
соңғы сөзі мен түсінд. В.И. Рутенбург Л.,
1973; Сонда. Титаны Возрождения. Л., 1976; Графский
В.Г. Никколо Макиавелли // Политические
учения: история и современность М., 1976.
С. 230-261; Бурлацкий Ф.М. Загадка и урок Николо
Макиавелли. Драматургические, исторические
и социологические новеллы. М., 1977; Темнов
Е.И. Макиавелли. Сер. «Из истории политической
и правовой мысли». М., 1979; Горфункель А.Х.
Философия эпохи Возрождения. М., 1980; Долгов
К. Гуманизм, Возрождение и политические
философия Николо Макиавелли //
Макиавелли Никколо. Избранные сочинения.
М., 1982. С. 3-128; Зорькин В.Д. Политико-правовое
учение Макиавелли // История политических
и правовых учений / Ред. басқ. В.С. Нерсесянц.
М., 1983. С. 139-147; Ракитская И.Ф. Политическая
мысль итальянского Возрождения. Гуманизм
конца XIV-XV века. Л., 1984; Зорькин В.Д. Никколо
Макиавелли // История политических и
прововых учений. Средние века и Возрождение
/ Жауапты ред. В.С. Нерсесянц. М., 1986. С. 310-326;
Юсим М.А. Этика Макиавелли. Сер. «Из истории
мировой культуры». М., 1990. Бакунин М.А.
Коррупция. О Макиавелли. Развитие государственности
// Вопрос философии. 1990. №12. С. 53-66; Лейст
О.Э. Возникновение буржуазной политико-правовой
идеологии. Учение Н. Макиавелли о государстве
и политике // История политических
и правовых учений: Домарксистский период
/ Ред. баск. О. Э. Лейст. М., С. 163-174; Рассел
Б. Макиавелли // История западной философии:
В 2т. Т.2.М., 1993. С.21-28; Мартышин О.В. Н. Макиавелли
// Азаркин Н.Н., Левченко В.Н., Мартышин
О.В. История политических учений / Жалпы
ред.баск. О.В. Мартышин. 1 шығарылым. М.,
1994. С. 97-105; Мамут Л.С. Новая политика
о политике. Н. Макиавелли // История политических
и провавых учений. Жалпы ред.баск., В.С.
Нерсесянц. М., 1995. С. 164-170; Темнов Е.И. Макиавелли-
политический писатель // Никколо Макиавелли.
Государь. Рассуждения о первой декаде
Тита Ливия. О военном искустве / Е.И.
Темновтың алғы сөзі мен түсіндірм.
М., 1996. С. 5-36; Дживелегов А.К. Никколо Макиавелли
// Сонда. С. 549-606; Дельбрюк Ганс. Макиавелли
и его время // Сонда. С. 607-614; Ударцев С.Ф.
Макиавелли // Фемида. 1996. №11. С. 40-45; Лейст
О.Э. Учение Н. Макиавелли о государстве
и политике // История политических и правовых
учений // Ред. баск. О.Э. Лейст. М., 1997. С.129-139;
Чичерин Б.Н. Томас Мор и Макиавелли
// Политические мыслители древнего и нового
мира. Сер. «Мир культуры, истории и философии».
СПб., 1999. С.109-129; Мамут Л.С. Новая наука о
политике. Н. Макиавелли // История политических
и правовых учений. Краткий учебный курс.
/ Жалпы ред. баск., В.С. Нерсесянц. М., 2000.С.78-84;
Барисов Л.П. История политических и правовых
учений: Учебное пособие. М., 2000. С. 67-69; Ударцев
С.Ф. Политические и правовые взгляды Никколо
Макиавелли // В кн.: Макиавелли Никколо.
Государь. Алматы. 2001. С. 5-56; Чанышев А.А.
История политических учений. Классическая
западная традиция. М., 2001. С. 207-225; История
политико-правовых учений; жоғарғы оқу
орындарына арналған оқу құралы. Ред.
басқарғ. А. Н. Хорошилов. М., 2001. С. 74-79;
Баскин Ю.Я. Никколо Макиавелли // В
кн.: История политических и правовых
учений: Дәрістер конспектісі. СПб, 2001.
С. 22-24; Козлихин И.Ю. История политических
и правовых учений. Новое время: от Макиавелли
до Канта. Курс лекций. Изд. 2-е, доп. СПб.,
С. 7-26.
Негізгі бөлім.
- Италия ойшылы-Никколо Макиавелли.
Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті өкілі буржуазиялық саяси ілімінің негізін қалаушы Никола Макиавелли саяси қайраткер, дипломат және тарихшы ретінде де кеңінен танылады. Мемлекет және құқық концепциясы тарихында оның саяси идеялары қарама-қайшылықтар мен жаңа ізденістерге толы болды. Оның мемлекет пен қоғам дамуы туралы көзқарастарын жақтаушылар мен сынаушылардың көптігі олардың бұл мәселедегі даулы айтыстары да Макиавелли еңбегінің қыр-сырын одан әрі анықтай алады.
1469 жылы Италияның Флоренция қаласында заңгер отабасында дүниеге келген Никола жас кезінен бастап-ақ құқықтану негіздерімен еркін таныса алды. Қаржы қиындығынан университеттегі оқуын толық аяқтай алмаған ол оқуға деген құштарлығы мен ізденісінің нәтижесінде өздігінше оқып ғылымның әртүрлі саласы бойынша терең білім алады. 1948 жылы Флоренция республикасында әртүрлі мемлекеттік істермен шұғылданады, осы дәуірдегі көрнекті саяси қайраткерлер мен жүздеседі. Саяси іс-шараларды ұйымдастыруға және өткізуге қатысады.
Басқа елдермен Италияның әртүрлі қала-мемлекеттерінде дипломатиялық сапармен болған Макиавелли бұл елдердің мемлекеттік басқару істерімен тереңірек танысады. Осы жылдар аралығында Н. Макиавелли үкіметтік жарлықтар мен заңдарды дайындауға қатысумен бірге мыңдаған әртүрлі деңгейдегі хаттар мен ұсыныстар жазады. Қызмет бабында үлкен тәжірибе жинақтаған ол мемлекет және саясат мәселелері жөнінде мемлекет басшысының сенімді көмекшісі және кеңесшісіне айналады.
1512 жылы Флоренция республикасының құлауына байланысты бірге бүкіл үкімет құрамымен бірге ол да қызметсіз қалады және оған қандай да бір мемлекеттік іспен айналысуына тыйым салынады. Саяси және мемлекеттік қызметтен шеттетілген ол бұдан кейінгі өмірін әдеби шығармашылыққа арнайды. 1513 жылы «Патша», «Тит Ливийдің бірінші онкүндігі», 1519 жылы «Әскери өнер туралы», 1520 жылы «Флоренция тарихы» және тағы басқа еңбектерін жазады.
Макиавеллидің мемлекет және саясат туралы іліміндегі маңызды жаңалығы саясат саласын және ғылым ретінде көрсетуге тырысу идеясы болып табылады. Бұл салада орасан зор тәжірибе жинақтаған ол саясат қоғамдық өмірдің бөлек саласы болып табылады деген қорытынды жасайды. Ол қоғамдық өмірді түрлі мақсаттары және оларды іске асырудағы мүмкіндіктері бір-біріне ұқсамайтын көптеген әлеуметтік күштер мен әрқилы мүдделердің қақтығысы ретінде қарастырады. Оның айтуынша саясат –адам еркіне бағынышты жанды қозғалыс, дауылды стихия, күштер арасындағы күрес, олардың үздіксіз қақтығысы, қайшылықтардың шешімі, өзгерістер мен қайта құрулар.
Макиавелли саяси оқиғаларға баға беру мен саясаттың аясы туралы идеяларында іс жүзіндегі саясат пен саясат теориясын қосуға ұмтылу. Оның пікірі бойынша, саясат түрлі әлеуметтік күштердің билік үшін, оны ұстап тұру және пайдалану жөніндегі күрес аймағы. Мұнда түрлі күштердің ең айлалысы және ең ұтқыры ғана жеңіске жетеді, адамгершілік саяси мақсатқа бағындырылады. Саясат пен билік аймағы-күрестің ерекше заңдары бар ортасы. Билік үшін күресте барлық құралды пайдалану заңы қарсыласты жеңу мақсатында қолданылады. Макиавеллидің бұл идеясы билік тарихын зерттеу тәжірибесінен алынған.
Саясаттың жеке билік үшін күресте әлдекімдердің құйтырқы әрекеті болатындығын одан бұрынғы ойшылдар да білген болатын. Бірақ оны алғаш рет ресми түрде қыр сырын үңіле зерттеген Макиавелли еді. Оның өмір сүрген дәуірі Италияның саяси бытыраңқылығы, өзара тартыс-таластар, жат елдік басқыншылармен күрес, шіркеудің мемлекет ісіне араласуы да оның мемлекеттігі билік жүргізуші мен оның қол астындағылардың қарым-қатынастарын зертеуге итермеледі. Оның мемлекеттік қызметтегі тәжірибесі де сол замандағы тарихи оқиғалардың шымылдық артындағы «сценарийлерін», оны жасаушылар мен режиссерларын, бірінші рольді орындаушыларын, негізгі күштердің механизмдері мен тетіктерін зерттеуге, әрқилы құбылыстар мен процестерді жақсы білуі де саяси-құқықтық ойдың асыл қазынасын жасауына көмектесті.
Макиавеллидің айтуынша, әлемде теңдей дәреже шамасында қайырымдылық пен жауыздық, әділдік пен зұлымдық бар, бірақ олар бір елден екінші елге жылжи отырып, өздерінің географиялық бағытын өзгерту мүмкін. Яғни, бір елде қайырымдылық пен әділдік үстем болса, екінші елде жауыздық пен зұлымдық басым болады. Мемлекет тарихында бұл процесс әдет-ғұрып пен мінездің және басқа да факторлардың ықпалымен үнемі өзгеріп отырады. Бірақ әлемдегі жақсылық пен жамандықтың жалпы жиынтығы өзгеріссіз қалады.
Макиавеллидің саясат саласындағы ең басты еңбегі- «Патша» шығармасы мемлекет басындағы адамдардың ел билеуде басшылыққа алуына арналған әртүрлі кеңестер мен ұсыныстар және қағидалар берілген туында болып табылады. Ол бұл шығармасында Италияны біріктіретін директорға қажет қасиететрді ежектеп көрсетеді. Макиавелли елді біріктіру мен билік мақсатына жету үшін барлық амал-айланы қолдануға, яғни қол астындағыларды алдауға, өтірік айтуға, уәдені аяққа басуға, зұлымдыққа баруға адамдарды қырып-жоюға, қатал тәртіп пен күш қолдануға және опасыздық жасауға да болады деп үйретті. Бұл үшін, ол билеушінің бойында арыстан мен түлкінің қасиеттері қатар болуы және өтірік пен екіжүзділіктің ұлы өнерін терең меңгеруі керек деп тапты.
Оның айтуынша, билеушіде табиғат пен адамның қасиеттері қатар жинақталуы қажет. Андардың қасиеттерін айтқанда ол арыстан мен түлкінің қылықтарын үйренуге жөн сілтеді. «Егер князь аңдардың әдіс-тәсілдерін үйренуге мәжбүр болса, онда олардың арасынан түлкі мен арыстанды таңдауы керек, өйткені, арыстан жыланнан, ал түлкі қасқардан қорғана алмайды. Сондықтан да жыланмен күресу үшін түлкі, ал қасқырды жеңу үшін арыстан болу керек, тек арыстан болғандар істің мәнін түсіне алмайды» деп жазды Макиавелли.
Итальян ойшылының пікірінше, билеуші өз іс-әрекеттерінде дұрыс деп тапқан әдістер мен шараларды қолдана алады. Ал, бұл мақсатта бұрынғы айтылған уәделер мен анттар бұзылса, әдептілік қағидалары мен адамгершілік принциптері аяққа тапталса, азаматтық бостандық шеттетіліп ескерілмей қалса, онда тұрған ештеңеде жоқ. Билеуші оған бас ауыртып көңіл бөлмеуі керек. Өйтпеген жағдайда саясатта мақсатқа жету қиыныраққа соғады «Макиавеллизм» деген атқа ие болған оның бұл ілімі саясат пен билікте өз мақсатына қалай жетсең де дұрыс деген қағиданың пайда болуына әкеледі. Оның бұл көзқарастары феодалдық және буржуазиялық билеушілердің арасында кеңінен таралды. Макиавеллидің бұл ілімін қазіргі кезеде де қолданатындар бар.
Дегенмен Макиавеллиді зұлымдық пен құйтырқы саясатты ғана уағыздаушы деп түсіну қателік деп түсінуі қателік болар еді. Ол ел билеу мен саяси мақсатқа жетудің бұл әдіс-амалдарын жеке бастың мүддесі үшін емес, мемлекет, қоғам игілігі үшін, елдің тұтастығы мен бірлігі, қуаттылығы және тыныштығы үшін қолдануға кеңес береді. Ол ең алдымен өз заманының патриоты, гуманисі, адал ұлы болды. Оның теориясы, концепциясы, көзқарастары –сол дәуірдің саяси жағдайын бейнелейтін еді. Саясат саласында ол ешқашан да зорлықты, азғындықты, жақтаған жоқ. Керісінше, ол билеуші, саясаткер халықтың пікірімен санасуы керек деп есептеді. Егер саясаткер зорлыққа сүйенсе ол оның жеке мақсаты болмауы керек. Оның айтуынша, зорлықтың мақсаты қирату емес, бүліншілікті қалпына келтіру. Кез-келген зорлық әрекетті мемлекет мүддесі үшін жасалған ғана ақтауға болады.
Макиавелли саяси билікті жүзеге асырудың міндетті ережелерінің бірі қол астындағылардың сеніміне ие болу керек екендігін жақсы түсінді. Жақсы билеушінің басты қасиеттерінің бірі халық сеніміне ие бола білуі деп есптеді. Халық билеушінің билік қызметін жүргізуіне кедергі жасамауы үшін, олар билеушіге толық бағынышты болуы да қажет. Макиавеллидің айтуынша, халықты өзін толық бағынышты етудің екі жолы бар. Оның біріншісі- халықтың билеушіге деген сүйіспеншілігі, екіншіден- оның алдында қорқынышта болу. Бұның қайсысы тиімді және қолайлы деген мәселеде Макиавелли «сүйіспеншілік пен қорқыныш бір мезгілде болғанда тиімді нәтиже берер еді, бірақ сүйіспеншілік қорқынышпен сіңісе алмайды, ол осылардың біреуін таңдау қажет болғанда, қорқынышты таңдау тиімдірек болады» деген қорытындыға келеді.
Қол астындағыларды өзіне мүлтіксіз бағынышты ету үшін билеуші ең қатал және ауыр шараларды ғана пайдаланып қоймай, ең бастысы айламен билей білуі керек. Макиавелли қаталдық соғыс және төтенше жағдайларда ғана емес, бейбіт уақытта да қажет деп есептейді. Мысалы, мемлекеттік билік жаулары мен сатқындардың көзін жойып отыру билеушінің міндеті болып саналады. Олардың алдына билеушінің жауапкершілік міндеті болуының қажеті жоқ. «Билеуші сотқа бағынышты емес».
«Патша» шығармасында Макиавелли «билеуші қандай әдістермен мемлекетті басқара алады және билікті ұстап тұрады» деген сұраққа «биліктің мықты негізін қалау» арқылы қол жеткізуге болады деп жауап береді. Оның айтуынша, қандай да бір мемлекет болсын, биліктің негізгі жақсы заңдар бола алмайды, мықты әскер бар жерде ғана жақсы заңдар бола алмайды, мықты әскер бар жерде ғана жақсы заңдар өмір сүре алады. Күшті мемлекет пен мықты биліктің өмір сүруі мемлекеттік басқару аппаратына да тікелей байланысты болмақ. Билеуші өзі құрған мемлекеттік аппарат арқылы ғана бүкіл елге билігін жүргізе алады. Билеуші елдегі саяси биліктің әлдебіреулердің де қолында болуына ешқашанда жол бермеуі тиіс.
Мемлекеттің басқару формалары туралы ойларында Макиавелли антикалық заманнан сақталып келе жатқан Платонның, Аристотельдің және Полийбидің еңбектерінде көрініс тапқан классификацияларды дұрыс көреді. Ол Полийбидің басқарудың үш дұрыс формасы-монархия, аристократия, демократиясын және үш дұрыс емес формасы-тирания, олигархия және охлократияны бөліп қарайды. Оның алғашқы үшеуі басқарудың жетілген, соңғы үшеуі жетілмеген формасы болып есептелінеді.
Макиавеллидің көзқарасы бойынша, мемлекеттің шын мәнінде таза күйіндегі жақсы немесе жаман формалары болмайды. Дұрыс формалар тарихи жағдайлар мен міндеттерге, оқиғаларға қатыстылығымен ғана дұрыс форма болуы мүмкін. Ол мемлекеттік басқару формаларының бір түрден екінші түрге ауысу заңдылығы туралы антикалық ойшылдардың пікірімен келіседі. Оның ұғымынша, формалардың алмасу заңдылығы төмендегідей реттелікпен өтеді. Монархия тиранияға айналады, тиранияға қарысы қастандық аристократияның жеңісіне әкеледі, аристократияның эволюциялық дамуы билік басындағы бай адамдардың олигархиясына жеткізеді. Бай билеушілердің жүгенсіз әрекеттері халық наразылығын туғызып, ол олигархияны құлату мен және демократияны орнатумен аяқталады. Демократия өз кезегінде тобыр билігі-охлакратияға ұласады. Охлократиялық биліктен жәбір көрген халық монархиядан әділдік күтеді және осылай жалғаса береді.
Мемлекет формаларының бұлайша алмасуын Макиавелли күштер арақатынасының нәтижесі деп есептейді. Ол мемлекеттік формалардың ең тұрақтысы және сыртқы қауіп төнген шақта диктаторлық биліктің енгізілуін жақтаған ежелгі Рим тарихынан мысалдар келтіреді және бейімдеп қолдануды ұсынады.
Макиавелли тарихқа орта ғасырлық саяси-құқықтық түсінікті өзгертуші, Қайт өрлеудің саяси доктринасын жасаушы ретінде енді. Оның ілімі саяси ғылымның одан кейінгі дамуына орасан зор ықпал етті. Италия ойшылының еңбектері саяси даналық пен саяси тәжірибенің өзінен кейінгі дәуірге жинақтаған энциклопедиясы.
Макиавеллидің мемлекеттік қызмет атқарған кезеңінің тағы бір маңызды сәті болды. 1502 ж республикада мемлекет басшысының билігі күшейе түсті. Әр ай сайын ауыстырылған әділеттілік гонфаньерлері орнына ғұмыр бойы болатын гонфалоньерлері орнына ғұмыр бойы болатын гонфалоньер қызметі белгіленеді. Осыдан аз бұрын Макиавеллимен бірге дипломатиялық сапардың біріне қатысушы, тамаша шешен бірақ қандай да бір басқа да талантты бола қоймағын Пьеро Содерини гонфалоньер болды. Макиавилли саяст мәселелерінде сұңғыла саясаткер, талантты стратег әріт тактик ретінде кейінен мемлекет басшысына недәуір ықпалы болып оның тұрақты кеңесшісі және ондаған жылдар бойы оның оң қолы болып қала береді. Макиавеллидің осы ерекше жағдайы оның жауапкершілігін артырып, мемлекет қызметінің теориясы мен тәжірибесі мәселелерін мұқият ойлана-толғана шешуге итермеледі. 1(Рутенбург В.И. Жизнь и творчество Никколо Макьявелли. С. 357.)
Мәселені оқшаулай отырып шешу және оның иманенттік мәнін ашып көрсету шеберлігі ешкімде болған емес. Оның кейбір қисынды операцияларының батылдығы өзінің замандастарын ғана емес, сонымен бірге ендігі жерде көптеген ғасыр бойы иезуит-тердің ашу-ызасын келтіріп, мораль айтушыларды азапқа салды және буржуазиялық ғалымдардың жүйкесін тоздырды. 6 Макиавелли өзінің саясат туралы пайымдауларында қоғамдық пікірдің, қоғамдық сананың таптаурындарының, апологетиканың саяси дәстүрлерінің және биліктің мақсаттыры мен іс-әрекеттерін бүркелемеудің «гравитациялық өрісінен» шығандай шығып, адамдардың қылықтарын өз атымен атап, олардың алдында тұрған мақсаттарын, олардың көздеген мүдделерін нақты анықтай алды. Макиавеллиді он бес жылдай іс жүзінде саяси енжарлық қызметке Медичидің тартуы тағдырдың қаруы болды-тарих үшін Макиавеллидің, әлбетте, әдеби шығармалары, теориялық қорытындылары мен көкірек-көзінің оянуы аса маңызды болды. Оның бұрынғы буырқанған саяси мансабының бәрі осыларға әзірлеуге арналмады ма екен? Іс жүзіндегі саяси енжарлығы мен әдеби белсенділігінің осы жылдарында ол «Патша», «Тит Ливийдің бірінші онкүндігіне арналған пайымдаулары», «Мандрагора» комедиясы, «Соғыс өнері туралы» ғақлиясы, «Флоренция тарихы» шығармасы сияқты және басқа да бірқатар шығармаларын жазды.
Макиавелли «Патшаға» («Князьге») «Тит Ливийдің бірінші онкүндігіне арналған пайымдауларымен» жұмысына үзіліс жасай отырып, кіріскені белгілі. Бұдан осы аса көрнекті екі шығарманың тығыз байланысы айқын аңғарылады. Алайда егер «Пайымдауларда» Макиавеллидің саяси-құқықтық теориясы неғұрлым жүйелі түрде көрінсе, ал «Патшада» ой желісі ең алдымен мемлекет басшысының рөліне және мүмкіндік шегінде оның саяси даму барысына, ықпалына, тарихқа шоғырландырады. «Пайымдаулар» секілді «Патша» автор қайтыс болғаннан кейін 1532 жылы Флоренция мен Римде жарияланған.
Макиавеллидің шығармашылығына әдетте тыс көзқарас оның «Князьге», «Флоренция тарихына» және басқа да шығармаларына XVI ғасырдың бас кезінің өзінде-ақ көрінген сирек ұшырасатын қарама-қайшы көзқарас мысалынан айқын аңғарылады. Егер 1520 ж. «Флоренция тарихы» кардинал Джулио Медичидің тапсырысы бойынша жазылса, ал 1532 ж «Князь» оның мақұлдауымен басылып шықса, онда жиырма жыл өткен соң папа VI Павел Макиавеллидің шығармашылығын «әдепсіз және содырлы» деп жазғырады. 1559 жылы Италия ойшылының шығармалары тыйым салынған кітаптар индексіне енгізіледі рас, бұдан кейін де олар баспагерлер үшін үлкен тәуекел бола отырып, басылым орнын алдарқата көрсетіп одан әрі шығарыла берді.
Саяси және құқықтық ой тарихында, әдетте аса көрнекті ілімдер тарихтың аумалы-төкпелі дәуірлерінде туады. Бұрынғы дәуір аяқталып, оны толықтай ой сарабына салудың, қорытындылар шығарудың объективті мүмкіндіктері пайда болды. Сонымен бірге жаңа қоғамның нобайы тұлғаланып, оған ой жіберу көкейтесті мәселеге айналады. Уақыт серпіні, қоғамдық сана мен қоғамдық қатынастардың қайтадан қалыптасуы көптеген бұрынғы таптаурын сарынның күйреуіне, құндылықтарды қайта бағалауға, қоғамдық сананың тарихи басымдылықтарының орнын ауыстыруына әкеп соқтырады. Қайта өрлеу нақ осындай дәуір болды-ортағасырлық дамудың «қорытындыларын шығару», көне дәуірді қайта ой елегінен өткізу және жаңа тарихи көкжиектерді ұғыну уақыты болды. «Патшаны» Макиавелли дәуірі алдындағы және өз заманындағы Италияның тарихи оқиғаларының тікелей әсерімен оқу керек,-деп жазды Гегель,-сонда бұл шығарма өзінің міндетін ақтап қана қоймай, сонымен бірге ол біздің көз алдымызда асқақ та ізгілікті бағыттағы шынайы саяси ақыл-ойдың шын мәніндегі тарихи ұлы туындысы болады. 3 (Гегель Г.В. Конституция Германии // Гегель Г.В. Ф. Политические произведения. Памятника философской мысли. М., 1978. С.152.)
Макиавеллидің мемлекеттік қызметте алған тәжірибесі, оның заманындағы көптеген оқиғалардың өмір сахнасынан тыс «сценарийлерін», олардың «сценаристерін», «режиссерлерін», алғашқы рөлдерін «орындаушыларын» және қозғалыстың тетіктері мен басты серпінін әр алуан саяси-құқықтық құбылыстардың және үрдістердің дамуын білуі оған саяси-құқықтық ойдың інжу-маржандарын жасауға көмектесті.
Макиавеллидің көзқарасы тұрғысынан саясат саласы-әр түрлі күштердің билік, күресінің оны ұстап тұру мен пайдалану жолындағы күрес саласы. Мұнда әр алуан күштердің аса көп күштері мен мейілінше жақсы айла-шаралары жеңіп шығады, имандылық саяси күштердің мақсаттарына бағынады,-қалай болғанда да, имандылық пен саясат олардың тікелей ара қатынасына ғана емес, сонымен бірге бірқатар басқа да сәттер мен факторларға байланысты болады.
Макиавелли былай деп ойлайды: мемлекеттік билік-жекелеген адамдардың қандай да бір дәрежеге имандылық түсініктері мен құндылықтарынан және адамзат түсініктерінен жоғары және оқшау тұрған нәрсе емес. Саясат пен билік саласы –бұл күрестің ерекше заңдары, дұшпанды жою заңдары қолданылатын, мақсатқа қол жеткізу үшін барлық құралдар пайдаланылатын орта. Макиавелли бұл идеяны өзінің тарихты зерттеуінің жеке тәжірибесінен алып отыр. Өзінің объективтілігіне кәміл сенімді байқаушы ретінде, ол атап айтқанда өзі байқайтын осы сала екеніне көзі әбден жетті.
Саясат саласы туралы Макиавеллидің ой-пікірлерінде бірқатар жәйттарды айырып айтқан жөн: байқаушы және зерттеуші ретінде оның саясат теориясы мен практикасын зерделеуінен және білімінен шығаратын қорытындыларын, саяси қайраткердің кеңесшісі ретіндегі, тәжірибелі саясаткер ретіндегі оның ұсынымдарын, оның жеке басының сүйкімділігін, мақсат-мұраттарын, саясат саласындағы қайсыбір заңдылықтар мен фактілерге көзқарасын бөліп айтуға болды. Макиавеллиден кейін тарихта «макиавкллишілдік» термині орнықты, оның мәні мақсат құралы анықтайды деген ұғымды танитын саясатты білдіреді. Алайда бұл макиавеллишілдікті және Макиавеллидің өзінің сенімін, әсте де теңестіруге бола қоймас. Саясат пен заңнаманың қайсыбір мәселелерін айта отырып, объективті байқаушы ретінде, саясат тарихын сипаттай отырып, ол бірде былай деген еді: оның саясат саласындағы қортындылары-бұл оның субъективті ниеті мен мұраттары емес, керісінше объективтік шындықтың белгілерін айқындау. Ол өзінің мұраттары мен нақты саяси тәжірибені теңестіруді атап көрсетпейді. Макиавелли былай деп ойлайды: оның саясатты ұғынуы-дәл де объективті, саясаи тәжірибеге барабар ұғыну. Ол мемлекет қайраткерлеріне кеңес берген кезде, оларға саяаст заңдарымен жүруді ұсынады.
Макиавеллидің шығармаларында әртүрлі саяси қайраткерлердің жалғандығын, екіжүзділігін және зұлымдығын ашып көрсету сарыны аңғарылады. Дегенмен де, оның іс жүзіндегі саясатты және оның өзінің мұраттарын байқауларынан Макиавеллидің кеңестері мен қорытындыларының сәйкес келу мүмкіндігін толықтай теріске шығармаған жөн, алайда оған тағы да ескерту жасамаса болмайды. 4(Гегель Г.В. Ф. Көрсет., шығ.С. 151). Әйгілі флоренциялықтың шығармашылығында күні өткен феодалдық саясатты, бұзылған имандылық және рухани құндылықтарын, феодалдық қоғамның құқықтық жүйесін сынау сарыны, сондай-ақ шындыққа қол жеткізуде сол заманның көп қабатты шекарасын ашуға ынталы ұмтылысы мен саясат пен заңнама саласының ортақ заңдылықтарын ашып көрсетуі болуы да мүмкін. Егер қандай да бір мақсатты ол сөзсіз ақтайтын құрал деп есептеген болса, онда бұл-көптеген бытыраңқы князьдықтарды біріктірген біртұтас Италия мемлекетін құру болар еді.
Макиавелли дұшпандармен күресудің екі тәсіліне: заңмен және күш қолдану арқылы күресуге кеңес береді. Бірінші тәсілді ол табиғатынан заңды басшылыққа алуға икемді адамға тән деп есептейді. Бірақ патша-бұл ерекше адам. Ерекше дхармадан бастау алатын көне үнді аңыз-ертегісіндей, мемлекет басшылары өздерінің қарапайым бодандарынан өзгеше болады, Макиавелли қоғамның тұрмысын ұйымдастыратын және ол үшін жауапты болатын мемлекет басшыларының ерекше құқықтарын, мәртебесін танитын.
Макиавеллидің
ойынша, патша аңға тән болатын екінші
тәсілді-заңдарды шығару жеткіліксіз
болған кезде, күш қолдану мен мәжбүрлеу
шараларын пайдалана алады. Осыдан келіп,
ұлы флоренциялық билеуші өзінің бойына
табиғат пен адамның, сондай-ақ аңның қасиететрін
дарыта алуға тиіс деп кеңес береді.
Қорытынды
Макиавелли орта ғасырлық саяси-құқықтық тап-таурындар мен құндылықтардың тас-талқанын шығарушы болды, шынтуайтында Қайта өрлеу дәуірінің саяси доктринасын жасап, саясат ғылымының бұдан кейінгі дамуына орасан зор ықпал етті.
Италия ойшылының шығармалары- ол болашақ дәуір үшін жинақтаған саяси тәжірибе мен саяси даналықтың әмбебап ілімі. Оның адам мен әлеуметтік топтардың мүдделері, әртүрлі саяси күштер мен мүдделердің күресі арқылы саяси құбылыстардың табиғаты мен серпінін түсіндіру, оның саяси дамудың ауық-ауық, тәртіп пен бей-берекетсіздік дәуірлерінің мезгіл-мезгіл ауысып отыруын тануы; саясат саласын күрделі, сонымен бірге мезгілде кездейсоқ және қоғамдық өмірдің ішінара адамға байланысты серпінді жүйесі мен өзінің заңдылықтары әрекет ететін салыстырмалы дербес жүйесі сияқты саясат саласын қарастыруға ұмтылысы; заңнаманың әлеуметтік мүдделердің күрделі жүйесімен тығыз байланысын анықтау; нақты саясат пен мемлекеттік режимнің орнығуы мен біртіндеп дамуы, билеушінің жеке өзінің қадір-қасиеттері және т.б. мәнінде іс-жүзінде қолданылуы арасындағы көп жоспарлы оңтайлы байланыстарды белгілеу сияқты саяси-құқықтыұ салаға осындай көзқарасының сипаттары- жаңа заманның саяси ғылымының неғұрлым күрделі құрылымдық – қызметтік мәністерінің негізіне алынды.
Макиавеллиді
елдің бүкіл тарихындағы атақты
италиялықтардың бірі деп тегін
есептемейді. Оның шабытқа толы шығармалары
төрт жүз жыл өтсе де қызу жақтаушылары,
сондай-ақ оған қарсыластары бола тұра,
өткір айтыстың мәселесіне айналған.
Пайдаланған әдебиеттер.
1.Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б., Мұхамедов М. Саяси-құқықтық ілімдер тарихы. Алматы,2005. 109-114.
2. Ударцев С.Ф. Никколо Макиавелли. Алматы, 2003.
3. Лейст О.Э. Учение Н. Макиавелли о государстве и политике // История политических и правовых учений // Ред. баск. О.Э. Лейст. М., 1997. С.129-139;
4. Чичерин Б.Н. Томас Мор и Макиавелли // Политические мыслители древнего и нового мира. Сер. «Мир культуры, истории и философии». СПб., 1999. С.109-129;
5. Мамут Л.С.
Новая наука о политике. Н. Макиавелли
// История политических и
6. Барисов Л.П.
История политических и
7. Ударцев С.Ф.
Политические и правовые
8. Чанышев А.А. История политических учений. Классическая западная традиция. М., 2001. С. 207-225; История политико-правовых учений; жоғарғы оқу орындарына арналған оқу құралы. Ред. басқарғ. А. Н. Хорошилов. М., 2001. С. 74-79;
9. Баскин Ю.Я. Никколо Макиавелли // В кн.: История политических и правовых учений: Дәрістер конспектісі. СПб, 2001. С. 22-24;
10. Козлихин И.Ю.
История политических и
- Никколо Макиавелли и его вклад в развитие политологии
- Никколо Макиавелли и его вклад в развитие политологии
- Никколо Макиавелли как философ
- Никколо Макиавелли, основные идеи
- Никколо Макиавелли: политика и нравственность (1469 – 1527)
- Никколо Микиавелли и его работа "Государь"
- Никколо Паганини
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли
- Никколо Макиавелли (1469—1527)
