ҚР сот жүйесі

Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен  судьяларының мәртебесі

1. Сот билігінің конституциялық негіздері

Қазақстан Республикасында  сот билігі мемлекеттік билік  тармақтарының бірі болып табылады және заңнаманы бұзуға байланысты қоғамда  туындайтын қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа нормативтік кесімдерді негізге ала отырып, шешуді мақсат тұтады. Әділ сотты сот тек республиканың  атынан, қандай да бір басқа мемлекеттік  органның, лауазымды адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің, әлеуметтік топтардың, азаматтардың еркінен тәуелсіз жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының  Президенті 2000 жылғы 1 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының сот жүйесінің  тәуелсіздігін күшейту бойынша  шаралар туралы» Жарлық қабылдады.

Президентке облыстық және ондайларға теңестірілген соттардың  төрағаларын тағайындау бойынша конституциялық өкілеттік берілген. Парламент, заң шығарушы билік ретінде заңдар қабылдау арқылы сот жүйесін, оның қызметі принциптерін, сот органдарының құзыретін, судьялардың мәртебесін, олардың істерді қарастыру тәртібін және т.б. белгілейді.

Мемлекеттік биліктің бәр тармағы ретінде сот билігінде  біртұтас мемлекет құрылысына тән барлық ортақ белгілер бар: 1) оның қызметі  мемлекеттің бүкіл кеңістігінде әрекет ететін Қазақстан Республикасының  Конституциясына негізделеді; 2) оның қызметі елдің бүкіл аумағына таралады; 3) сот органдарының шешімдері  тек олардың құзыреті шеңберінде қабылдануға тиіс; 4) сот органдарының шешімдері мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар, азаматтар, олардық  бірлестіктері үшін міндетті; 5) сот  органдары заңдылық пен құқық  тәртібін нығайтуға жәрдемдеседі.

Биліктің ерекше тармағы ретінде сот билігінде  белгілі бір өзіндік ерекшелікті  белгілері бар.

Сот билігінің  маңызды өзіндік белгісі оның айрықшалығы болып табылады. Ешбір  басқа билік тармағының – заң  шығарушы, атқарушы, сондай-ақ Қазақстан  Республикасы Президенті де сот өкілеттіктерін иеленбейді. Тек соттар ғана әідл сотты  жүзеге асырады, бұл Конституцияда  ерекше ескерілген. Конституцияның 75-бабында  «Қазақстан Республикасыда әділ төрелігін тек сот қана жүзеге асырады» деп жазылған. Осы кағиданы дамыта отырып, 2001 жылғы 25 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Заңда соттың айрықша өкілеттіктерін басқа органдарға табыстауды көздейтін заңнамалық кесімдер шығаруға тыйым салынады. «Шығару» дегенннің орнына «қабылдау» деп жазу керек еді, өйткені «шығару» «қабылдауды» жоққа шығармайды. Мысалы, ХХ ғасырдың 30-жылдары КСРО Конституциясына қайшылықта «халық жауларына» қатысты сот функцияларын жүзеге асырған «үштік», «бестік» секілді жазалаушы органдар құрған нормативтік құқықтық кесімдер қабылданды. Ол нормативтік кесімдер басылып шығарылған жоқ. Әрине, редакциялық тұрғыдан дәл болмауына қарамастан, аталмыш заң нормасының саяси-құқықтық маңызы бар, өйткені ол конституциялық қағидаларының кепілдігіне бағыталған. Сот жүйесі туралы заң бұрын республиканың заңнамасында болмаған жаңа норманы енгізді. Сот өндірісі тәртібінде қарастыруға жататын жолдауларды, арыздар мен шағымдарды ешбір басқа органдар, лауазымды не өзге тұлғалар қарастыра немесе бақылауына ала алмайды. Бұл норманың белгілі бір әлеуметтік-құқықтық мағынасы бар. Заңи бейхабарлығының арқасында азаматтардың сотқа емес, басқа мемлекеттік органдарға жүгініп, олардың құзыретіне жатпайтын мәселелер жүктейтіні сирек емес. Солай болғанымен де, мемлекеттік органдар азаматтардың арыздарын, шағымдарын қабылдап, олардық қарастыруға талпынады, ал бұл тек олардың жұмысын қиындатып қана қоймай, теріс салдарларға әкеліп соғады. Басқа жағынан, өздеріне тән емес мәселелермен шұғылдана отырып, мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар сайып келгенде әділ сот органдарының орнын ауыстырады. Әрине, аталмыш заң нормасын іске асыру жалпыға бірдей құқықтық сауаттылық, заңгерлік қызметтердің кеңінен таралу және мемлекеттік органдардың тиянақты қызметі жағдайында мүмкін болады.

Даулы мәселелер  тек сот арқылы шешіле алады. Өз бетімен, заңдар белгілеген тәртіпке қарсы өзінің басқа тұлға немесе ұйым даулайтын, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары  мен заңды мүдделеріне не болмаса  қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірген іс жүзіндегі немесе жорамал  құқығын жүзеге асыру қылмыс болып  мойындалады.

Сот билігінің  басқа бір өзіндік белгісі  оның өкіліеттіктерін асырудың ерекше рәсімі болып табылады. Біршама егеменді бөліктерден тұратын федеративтік мемлекетте әртүрлі азаматтық, қылмыстық, әкімшілік, процессуалдық заңдар болуы, олардың кейбірінің тиісті мемлекеттік  бірліктер шеңберінде әрекет етуі және өзіндік ерекшелік белгілері  блуы мүмкін. Біртұтас Қазақстан мемлекетінде соттардың процессуалдық қызметін асқан дәлдікпен, егжей-тегжейлі реттелмейтін біртұтас азаматтық-процессуалдық, қылмыстық-процессуалдық  заңдар қабылданған және әрекет етеді. Енді әкімшілік-процессуалдық заңдарды әзірлеу қалды. Әкімшілік қызметкерлерді сот, сондай-ақ түрлі арнайы мемлекеттік органдар Кодтандырылмағын, сол себепті көптеген қолайсыздық туғызып қана қоймай, сонымен бірге созбалаңға, азаматтардың заңды мүдделерін шектеуге тартатын бөлек-бөлек нормативтік құқықтық актілердің негізінде қарастырады. Әкімшілік шалыс басулардың ортақ белгілері болғандықтан және оларды ортақ принциптердің негізінде және ортақ процессуалдық нысандарда қарастыру мүмкін болғандықтан Әкімшілік процессуалдық кодекс қабылдау қажет.

Сот билігінің  елеулі бір нышаны мемлекеттік қызметкерліердің ерекеше санаты болып табылатын  судьялардың ерекше мәртебесі мен  қызмет режимі болып табылады. Конституцияға  сәйкес Республиканың жиырма бес  жасқа толған, жоғары заң мамандығы  білімі, заң мамандығы бойынша  кем дегенде екі жыл жұмыс  стажы мен біліктілік емтиханын  тапсырған азаматтары судья бола алады (79-бап). Конституцияда судьялар үшін заң қосымша талаптар белгілей алатыны көрсетіледі. Осындай қосымша  талаптар «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі  туралы» Заң белгіленеді.

Судьялардың қызмет режимінің ерекшеліктері олардың  тәуелсіздігі және тек Конституция  мен заңға ғана бағыныштылығы  сияқты конституциялық қағидалардан көрінеді. Заң судьялардың ауыспайтындығы мен қол сұғылмайтындығын белгілейді. Олардың істеріне қол сұғылмауын белгілей отырып судьяларды қорғау қажеттілігі күмән туғызбайды.

Сенімді соттар туралы ерекше айту керек. 1998 жылғы қазанда  Қазақстан Ресбуликасының Конституциясына  «Заңда көзделген жағдайларда қылмыстық  сот ісін жүргізу алқа заседательдерінің  қатысуымен жүзеге асырылады» (75-бап) деген  жаңа қағида енгізілді. Осындай жаңашылдық сот қызметін демократияландыру  туралы қоғамдық пікірді ескерудің  нәтижесі болып табылады. Қазақстанда  Сенімді заседательдер институты  ешуақытта болған емес, сол себепті  қандай да бір тарихи дәстүрлер туралы айта алмаймыз. Ал бұл мән-жайды сенімді  заседательдер туралы құқықтық негіздер әзірлеу кезінде есепке алу қажет.

Сот билігінің  өзіндік бір нышаны оның қызметін іштен бақылаудың ерекше жүйесі болып  табылады. Әділ сотты жүзеге асыра  отырып, соттар Конституция мен заңға  ғана бағынатын болғандықтан, заң  шығарушы, сондай-ақ атқарушы биліктің де олардың шешімдерінің заңдылығын бақылауды жүзеге асыруға құқығы жоқ. Соттардың қызметін бақылау  соттық қадағалау арқылы және прокурорлық  қадағалау арқылы жүзеге асырылады. Жоғарғы Сот қадағалау тәртібінде төмен тұрған соттар қарастырған  істерді қарастырады.

Соттарды прокурорлық  қадағалауға келетін болсақ, ол әкімшілік-әміршіл  жүйенің қалдығы болып табылады деген пікірлер айтылып жүр. Осындай пікірлердің негізі бар, себебі Конституция әділ сотты жүзеге асыруда соттардың тәуелсіздігін бекітеді. Солай болғанымен де прокурорлық қадағалауды бірден  жойған да үйлесімді бола қоймас. Бұл жерде де сондай-ақ біртұтастық принциптерін ескерген жөн. Соттық қадағалау қалай дегенмен де ішкі мәселе болып табылады, төмен тұрған соттардың қызметін бағалаудағы ведостволық көзқарас қаупі әлі болса сақталып қалады. Прокуратура болса соттарды қадағалауды жүзеге асыра отырып, бүкіл Республика аумағында заңдардың, Президенттің жарлықтары мен өзге де нормативтік актілердің дәл және бірыңғай қолданылуын бақылайды. Басқаша айтқанда, прокуратура соттар жергілікті жағдайларға орай үйлесімдікті заңдылыққа қарсы қоймас үшін оларды қадағалайды.

Қазақстан Республикасының  Конституциясы мемлекеттің біртұтас құрылысын ескерімен ерекше сот  жүйесін бекітті. Қазақстан Республикасының  сот жүйесі елдің соттарының жиынтығы болып табылады. Қазақстанның сот  жүйесі азаматтық, шаруашылық, әкімшілік  және қылмыстық істерді қарастыруды  жүзеге асыратын жалпы заңдық хұкім  соттары сот мекемелерінің біртұтас жүйесінен тұрады. Олар Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты, облыстық сотар, аудандық (қалалық) халық соттары. Жалпы соттар жүйесіне әсери соттар кіреді.

Қазақстан Республикасының  Конституциясынд судьялар заңды  қолдану кезінде басшылыққа алуға  тиіс әділ сот принциптері белгіленген (77-бап).

1. Адамның кінәлі екендігі заңды күшңне енген сот үкімімен танылғанша ол жаслаған қылмыс кінәлі емес есептеледі. Бұл қылмыстық жауапкершілікке тартылған адам сот шешімі заңды күшіне енгенше қылмыскер болып есептелмейді деген сөз. Бұл демократиялық мемлекеттердің қылмыстық заңдарында мойындалатын кінәсіздік презумпциясы болып табылады. Конституцияда мұндай принцип, әдетте, бекітілмейді. Қазақстан Республикасының 1993 және 1995 жылдардағы Конституцияларында осы принциптің аталуын Кеңес үкіметі жылдарында кінәсіздік презумпциясы қылмыстық заң болып табылғанымен шын мәнінде іске асырылмағанымен, бұл адамдардың тағдырларына қайғылы әсер еткенімен түсіндіруге болады.
2. Бұл құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартуға болмайды. Бұл принцип құқыққа қарсы әрекеттерге қатысты қолданылады.

Егер адам қылмыс жасаса, сот тек бір жаза ғана қолдана алады. Дәл солай әкімшілік құқық бұзушылық үшін бір әкімшілік жаза қолданыла алады. Бұд принциптің де сондай-ақ «тарихи тамырлары» бар. Онша алыс емес өткен шақтарда шын және жалған қылмыстары үшін адамдар бірнеше дүркін жазаланып, тіпті өмір бойы құғынға ұшырап отырды.

3. Өзіне заңмен көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің өзгертуіне болмайды. Бұл принцип қолда бар қылмыстық-процессуалдық заңдарға өзгерту енгізді. Қазақ КСР қылмыстық-процессуалдық Кодексінде бірінші инстанция сотының үкімі екі мәрте күші жойылған істі екінші инстанция соты өзінің қарастыруына қабылдай алатын ереже болған еді. Конституция осы ережеге сотталушының пайдасына елеулі түзету енгізді. Соттылықты өзгерту сотқа тартылатынның тілегіне байланысты болады.
4. Сотта әркім де өз сөзінің тыңдалуына құқығы бар.

Бұл демократиялық  әділ соттың жалпыға танымал принципі болып табылады. Сот жазалаушы  орган емес, ақиқатты анықтауға, сондай-ақ мәселені әділ шешуге арналған орган. Ал бұл сот процесіне қатысушылардың әрқайсысының толық көлемде өз сөзін  сөйлей алатын болса ғана мүмкін болады. Бұл сот процесіне қатысушының  конституциялық құқығы.

5. Конституция белгілі бір жағдайларда заңдардың кері күші жоқ деп белгілейді. Төмендегідей заңдардың кері күші жоқ: а) жауапкершілік белгілейтін немесе күшейтетін; ә) азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін; б) азаматтардың ахуалын нашарлататын заңдар. Бұл принцип қисынды ақырына дейін жеткізіледі. Егер адам құқық бұзушылық жасағаннан кейін заңның күші жойылса немесе осы құқық бұзушылық үшін жауапкершілік жұмсарса, онда жаңа заң қолданылады.
6. Айыпталушы өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуге міндетті емес. Бұл принцип кінәсіздік презумпциясынан туындайды. Егер адам заңдық жауапкершілікке тартылса, оның кінәлі екендігін тиісті орган дәлелдеуге тиіс. Бірақ бұл адам өзінің тағдырына немқұрайды болады деген сөз емес. Ол барлық заңды тәсілдермен өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес, бірақ құқығы бар.
7. Адам өз-өзіне қарсы көрсетуге міндетті емес екені туралы принцип өте гуманды болып табылады. Орта ғасырларда, тіпті кеңес үкіметі кезінде де сотталушының көрсетулері дәлел «патшасы» болып есептеледі. Сондықтан осындай көрсетулер кез келген, тіпті жендеттік тәсілдермен алынатын. Енді адам өзінің кінәсін ерікті түрде мойындай алады, бірақ өз-өзіне қарсы көрсетуге міндетті емес. Бұл принциптің кепілі жазалау үшін жалғыз мойындаудың жеткіліксіздігі туралы конституциялық қағида болып табылады. Адам зайыбына және жақын туыстарына қарсы көрсетуге міндетті емес деген конституциялық қағида да сондай-ақ гуманды болып табылады. Ата-аналарға, зайыптарына, жақын туыстарына қарсы көрсету көтермеленген уақыт біздің есімізде. Осындай әрекеттер тіпті ерлік деп дәріптелді. Конституция діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес деп көздейді.
8. Кез келген күмәндерді сотталушының пайдасына түсіндіру әділ соттың маңызды принципі болып табылады. Бұл принцип айыпталушылардың кінәлігі туралы дәлелдері жеткіліксі бола тұрып, сонда да күдіктілерді сотқа тапсырып сотталуына ұмтылатын тергеу акцияларына қарсы бағытталған.
9. Заңсыз тәсілмен алынған дәлелге заңдық күш бермеу конституциялық принцип болып табылады. Дәлелдерге қол жеткізудің басты заңсыө тәсілдері Конституцияда көрсетілген. Қазақстан Республикасы Конституциясының 17-бабында адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды деп айтылған. Адамның қадір-қасиетін кесіту арқылы алынған дәлелдер заңсыз болып табылады. Ешкім де азапқа, зорлыққа, басқаша қаталдыққа ұшырамауға тиіс. Дәлелдер егер оларды жинау және бекіту кезінде Конституция кепілдік берген адамның құқықтары мен бостандықтары, сондай-ақ процессуалдық заңдар белгілеген оларды жинау, бекіту тәртібі бұзылған бұзылған болса, егер осындай әрекеттер тиіссіз түрде жасалған болса заңды бұзумен алынған деп танылуға тиіс.
10. Конституция қылмыстық заңды ұқсастық бойынша қолдауға жол бермейді. Бұл егер адам жасаған іс заңда қылмыс деп есептелмесе, сырттай ұқсас іс үшін қылмыстық жауапкершілік көздейтін заңды осы іске қолдануға болмайды деген сөз. Қысқаша айтсақ, егер заң көздемеген болса қылмыс жоқ.

2. Сот билігінің функциялары

Қазақстан Республикасындағы  сот билігінің құқықтық негіздері  Конституцияда бекітілген маңызды  функциялардың бірқатарын атқарып  отыр. Ол функциялар сот билігін  біріншіден, мемлекеттік биліктің дербес тармағы ретінде, екіншіден, мемлекеттік  биліктің басқа тармақтарына қатысты  тежегіштер мен қарсы салмақтардың ерекше тетігі бар мемлекеттік органдар жүйесі ретінде; үшіншіден өзінің қызметін өзіндік ерекшелікті принциптердің, нысандар мен әдістердің негізінде жүзеге асырушы мемлекеттік билік ретінде; төртіншіден, әділ сотты жүзеге асырушы органдар ретінде сипаттайды.

Қазақстандағы сот  билігі заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарын тежеу мен  шектеу, олардың қызметін құқықтық бақыылау функциясын атқарады. Бұл функция әділ сотты жүзеге асыруға арналған сот билігінің мәнінің өзінен туындайды. Сөздің кең мағынасында әділ сот барлық азаматтардың, барлық мемлекеттік органдардың жоғарыдан төменгісіне дейін, барлық мемлекеттік емес ұйымдардың қызметінің құқыққа, құқықтық ережелерге сәйкестігін белгілеуге бағытталған қызмет болып табылады. Демек, әділ сот жайлы тек сот билігінде мемлекеттік органдардың қызметін де қолданыстағы құқық тұрғысынан бағалауға құқықтық мүмкіндігі болғанда ғана айтуға болады. Қарастырылып отырған функция біріншіден, соттар қолданылатын құқықтық нормаларды Конституция нормаларымен тексеріп отыруға тиіс екендігінен көрінеді. Соттар, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді қандай орган қабылдағанына қарамай егер олар Конституцияға қайшы келсе, қолданбауға тиіс. Қазақстан Республикасының Конституциясында егер сот қолдануға жататын қандай да бір заң немесе өзге нормативтік құқықтық акт адамның және азаматтың Конституция бекіткен құқықтары мен бостандықтарына қысым жасайтынын көрсе, онда ол іс бойынша өндірісті тоқтатуға және осы актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жолдануға міндетті. Осы құқық барлық соттарға, жергілікті, сондай-ақ Доғарғы Сотқа берілген және іс жүзінде олар осы құқықты парламенттің, сондай-ақ нормативтік құқықтық актілер қабылдау өкілеттігі берілген басқа да мемлекеттік органдардың конституциялық емес норма шығарушылығының тежеу тетігі ретінде пайдаланады. Заң шығару және атқарушы биліктің норма шығарушылық қызметін тежеу және шектеу функциясының айрықша маңыздылығын атап көрсете отырып, осы функцияның толық еместігі туралы айта кету керек. Қазақстан Республикасының Конституциясы адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттік маңызды құндылықтары деп таниды. Сондықтан азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қысым көрсететін заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарының акцияларын тежеу мен шектеу Конституциялық ережеден туындайды. Себебі, соттар жалпы алғанда мемлекетті қорғауға арналған. Конституциялық ережелерді талдай отырып, мемлекет мүдделерін сот тәртібінде де қалай қорғау керек екенін белгілеуге болады. Және де мемлекеттің мүдделерін нормативтік құқықтық актілердің, тіпті заңдардың да Конституцияға сәйкестігі туралы Конституциялық Кеңеске жолдану арқылы да, сондай-ақ мемлекеттің мүдделеріне қысым жасауға бағытталған ұйымдастырушылық және практикалық шараларды конституциялық емес деп тану арқылы қорғауға болады.

Конституция қорғайтын, демек сот органдары қызметінің саласына жататын мемлекеттің қандай мүдделері туралы айтуға болады?

Біріншіден, соттар мемлекет қызметінің қоғамдық татулық  пен саяси тұрақтылық, бүкіл халық  игілігін көздейтін экономикалық даму, қазақстандық патриотизм, мемлекет өмірінің осыдемократиялық әдістері сияқты негіз  қалаушы принциптерін қорғауға тиіс. Қылмыстық, әкімшілік және азаматтық  заңдар аталған принциптерге қастандық  етуші тұлғаларға қатысты қолданылатын шараларды көздейді. Бұл Конституцияның ұлтаралық татулықты бұзатын  кез келген әрекет конституциялық емес деп танылады деген 39-бабына негізделген. Екіншіден, соттар Республиканың егемендігін қорғауға тиіс. Ішкі жәнне сыртқы егемендіктер болады. Демек, Республиканың егемендігіне қысым көрсетуге бағытталған ішкі, сондай-ақ сырттай акциялар орын алуы мүмкін. Кейбір жағдайларда осындай акциялар соттың қарастыруына жатуы мүмкін.

Үшіншіден, мемлекеттік  органдарда саяси партиялар ұйымдарын  құруға жол берілмейді. Бірде-бір  заңда саяси партиялар ұйымдары мемлекеттік органдарда құрылған болса  оларды тарату туралы мәселені қалай  шешу керектігі көрсетілмейді. Осы  мәселені шешудің екі тәсілі бар  деп пайымдаймын: 1) әкімшілік, 2) соттық. Осы мәселе айрықша маңызды боландықтан, оны егжей-тегжейлі реттеу керек.

Төртіншіден, Қазақстан  Республикасының Конституциясында мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылады және бірдей қорғалады деп жазылған. Азаматтық, қылмыстық заңдардың елеулі кемшіліктерінің бірі мемлекеттік меншіктің толық көлемде қорғалмайтыны болып табылады. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру барысында атқарушы органдардың басшыларының мемлекеттік меншікті жеке меншікке заңды бұзуын табыстаған көптеген жағдайлар орын алды. Жеке тұлғалар адал сатып алушылар болып танылғандықтан объектілер олардың иелігінде қалды. Мемлекеттік қызметкерлердің заңсыз әрекеттері сатып алу-сату шарттарын бұзуға негіз болып табылмайды. Соттар мемлекеттік меншікті тең қорғау туралы конституциялық ережеге назар аудармайды, өйткені оларға тек азаматтардың құқықтарын қорғау туралы сөз болғанда ғана Конституциялық Кеңеске жолдану құқығы берілген. 

Бесіншіден, Конституцияда  мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді деп жазылған. Коғамдық бірлестіктердің, жергілікті органдардың тарапынан  Қазақстан аумағының тұтастығын, иеліктен айырылмаушылығын бұзуға бағытталған  акциялар, шешімдер, әрекеттер мен  т.б. орын алуы мүмкін. Ондай акциялар да сондай-ақ сот талқылауына жатуы  мүмкін.

Алтыншыдан, Конституция  белгілеген Республиканың біртұтастығы, президенттік басқару нысаны өзгертіле  алмайды. Мемлекеттік құрылыстың біртұтастық  нысанын өзгертуге біраз талпыныстар  болды. Ондай талпыныстар нормативтік  құқықтық актілер нысанында (жергілікті логандардың, жергілікті референдумдардың шешімдері) болуы мүмкін.

Сонымен, Қазақстан  Республикасының Конституциясы  жекелеген мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер тарапынан  бұзылуы мүмкін мемлекеттің құқықтары  мен мүдделерін қорғау қажеттігін көздейді.

Сот билігінің  маңызды, тіпті басты функциясы  әділ сотты жүзеге асыру болып  табылады. Соттардың Конституция  мен заңдар белгілеген өкілеттіктері  оларға құқықтық, демократиялық мемлекет қалыптастыру мен дамыту бойынша  міндеттерді шешуге қабілетті дербес мемлекеттік билік қасиетін береді. Сот қоғамдық өмірдің құқықпен реттелетін кез келген саласында қоғамның жекелеген  мүшелерінің арасында, олар мен мемлекеттің, оның органдарының арасында қақтығыстар  туындаған жағдайда төрелік функциясын жүзеге асыруға арналған. Осындай  төреліктің негізі Конституция, заң  болып табылады, оларға сәйкес сот  әрекеттердің, азаматтардың құқықтары  мен бостандықтарын бұзушылықтың орын алғаны жайлы кінарат-талаптардың заңдылығы немесе заңсыздығы туралы шешім шығарады. Сот мемлекеттің атынан нақты қылмыстық, азаматтық, әкімшілік, шаруашылық істер мен дауларды қарастырады. Сот билігі Конституцияның, заңдардың, өзге нормативтік құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық шарттарының негізінде туындайтын барлық істер мен дауларға таралады. Осы жерде Қазақстанда әділ сот бірінші кезекте Конституцияның негізінде жүзеге асырылатынын көрсететіні назар аударуға тұрады. Әрине, даулар мен істердің Конституцияға қатысы болмауы және оның ережелерін тура және тікелей қозғамауы да мүмкін. Бірақ кез келген істі қарастыру кезінде, сот қолданылатын құқықтық актінің Конституцияға сәйкес келетінін, келмейтінін тексеріп отыруға тиіс. Екіншібір елеулі сәт – Конституцияның сот билігі азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтарын және заңды мүдделерін қорғау, Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз ету үшін таайындалатыны туралы ережесі болып табылады. Бірінші орынға азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын және бостандықтарын қорғау қойылады. Сөз мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар жайлы болып отыр. Мемлекеттік орган туралы неге айтылмайды, олардың құқықтары мен заңды мүдделері бұзылмай ма деген сұрақ туындауы мүмкін. Иә, мемлекеттің де, оның органдарының да бұзылуы мүмкін түрлі құқықтары мен заңды мүдделері бар. Оларды Конституция, заңдар және өзге де нормативтік құқықтық актілер қорғайды, олардың орындалуын сот қамтамасыз етуге тиіс.

Кейбір зерттеушілер сот билігінің азаматтардың Конституциялық және өзге салалық құқық субъектілігін  шектеу сияқты функциясы да бар деп  есептейді. Бұл функция алдыңғы  функцияның заңды жалғасы болып  табылады. Азаматтардың құқық субъектілігін  шектеу заңдарға қатаң сәйкестікте  жүргізіледі. Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтары  конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен  бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын сақтау мақсатына  қажетті шамада ғана және тек заңмен шектелуі мүмкін деп белгілеген. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдары  туралы заң теледидар бойынша  эротикалық фильмдер көрсетуге шектеулер  белгілеген. Конституция саяси себептер бойынша азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қандай да бір түрде шектеуге жол бермейді (39-бап). Демек, сот азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектейтін заңды қолдану кезінде бүкіл елдің аумағында әрекет ететін тиісті конституциялық ережелерге сүйенуге тиіс. Егер сот қолданылатын нормативтік құқықтық актілердің конституциялылығын тексермейтін болса, онда сот конституцияға қарсы шешім шығаруы мүмкін. Конституциялық Кеңес Қазақ КСР Кодексінің жауапкершілікке тартылатын тұлғаның істі қарастыру міндетті түрде қатысуын, және шақыру бойынша келуден бұлтарған жағдайда мәжбүрлеп келтіруді көздейтін 261-бабының үшінші бөлімі адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым көрсететіні туралы қаулы қабылдады.

3. Сот жүйесі

ҚР Президенті 1995 жылғы 20 желтоқсанда «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі мен  судьялардың мәртебесі туралы»  Конституциялық заң күшіне ие Жарлық қабылдады. Ол бес жыл қолданыста болып, елдегі сот жүйесінің аяғынан  тұруында оң рөл атқарды. Қоғамдық реалиялар  сот жүйесінің Конституцияда  негізі қаланған идеялардың негізінде  және оларға сәйкес одан әрі жетілдіру қажеттігін алға тартты. Президенттің тапсырмасы бойынша ҚР Жоғарғы Соты соттар туралы заңның жобасын әзірледі. 2000 жылғы 25 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Заң қабылданды. Аталмыш заңның негізгі мақсаты елдегі сот-құқықтық реформаны одан әрі дамыту болып табылады. Заңның қағидалары мемлекеттік билікті тармақтарға бөлу принциптерін анағұрлым толық жәнен дәйекті іске асыруға, тежегіштер мен қарсы салмақ жүйесін пайдалана отырып, олардың өзара әрекетін күшейтуге бағытталан. ҚР әділ сотын тек Конституцияда аталған сот органдары – сот алқалары, деке дара судьялар жүзеге асыратын болады. Соттардың пленарлық мәжілістеріне әділ сот атқару құқығы берілмейді.

ҚР сот жүйесі Конституцияға және аталмыш конституциялық заңға сәйкес құрылатын ҚР Жоғарғы  Сотынан және жергілікті соттардан  тұрады. ҚР Жоғарғы Соты және жергілікті соттар біртұтас сот жүйесін құрайды. Сот жүйесінің біртұтастығын  төмендегі факторлар қамтамасыз етеді:

Конституцияда, «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі  туралы» Конституциялық заңда, процессуалдық  және өзге заңдарда барлық соттар мен  судьялар үшін ортақ әділ сот принциптері  белгіленген.

Сот билігі заңдарда белгіленген, барлық соттар үшін біртұтас сот өндірісі нысандарында жүзеге асырылады.

Барлық соттар Конституцияның 4-бабында айтылатын  Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығын қолданады.

Конституция және «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі  туралы» конституциялық заң барлық судьялар үшін біртұтас судья мәртебесін бекітті.

Заңды күшіне енген  сот кесімдер (шешімдер, үкімдер  және т.б.) республиканың бүкіл аумағында  мемлекеттік органдар, лауазымды  тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер, мемлекеттік  емес ұйымдар, азаматтар, шетелдіктер  және басқалары үшін орындауға міндетті.

Барлық соттар тек республикалық бюджеттен  қаржыландырылады. Бұл бір жағынан  сот жүйесінің біртұтастығын  нығайтады, ал екінші жағынан – сот  билігіне атқарушы билік органдарының тарапынан ықпал ету мүмкіндігін  жоққа шығарады.

Аудандық және оларға теңестірілген соттар жергілікті соттарға жатады. Аудандық соттарға қалалық, ауданаралық, мамандандырылған сот  – әскери гарнизон соты, экономикалық, әкімгерлік, кәмелетке толмағандардың істері бойынша және басқа соттар теңестіріледі. Аудандық және оларға теңестірілген  соттарды (әрі қарай – аудандық соттар) уәкілетті органның ұсынуы бойынша Президент түзеді, қайта  ұйымдастырады және таратады. Ұсыну  Жоғарғы Соттың Төрағасымен келісіледі. Президент бірнеше әкімшілік-аумақтық бірліктерде бір аудандық сот немесе бір әкімшілік-аумақтық бірліктерде бірнеше аудандық сот түзе алады. Аудандық соттар үшін судьялардың жалпы санын да сондай-ақ Президент уәкілетті органның ұсынуы бойынша бекітеді. Әрбір аудандық сот үшін судьялар санын аталмыш сот төрағасының ұсынысының негізінде уәкілетті орган белгілейді.

Аудандық сот  төрағадан және судьялардан тұрады. Егер штат бойынша аудандық сотта бір судья көзделген болса, онда ол осы сот төрағасының өкілеттіктерін жүзеге асырады.

Аудандық сот  бірінші инстанция соты болып  табылады және оған соттық бағыныштылыққа жатқызылған сот істері мен материалдарын  қарастырады, сот статистикасын  жүргізеді, заң көздеген басқа өкілеттіктерді жүзеге асырады. Аудандық соттың төрағасына белгілі бір міндеттер: сот судьяларының сот істерін қарастыруын ұйымдастыру, сот кеңселігіне жалпы басшылық етуді жүзеге асыру, азаматтарды  қабылдау жүргізу, судья лауазымына кандидаттардың сынақ мерзімінен өтуін  қамтамасыз ету секілді және басқа  міндеттері бар.

Облыстық соттар да сондай-ақ жергілікті соттарға жатады. Облыстық соттарға республика астанасының  қалалық соты, қалалық, республикалық  мәндегі қаланың соттары, мамандандырылған соттар (Республика әскерлерінің әскери соты және басқалары) теңестіріледі. Облыстық және оларға теңестірілген соттарды (әрі қарай – облыстық соттар) уәкілетті органның ұсынуы бойынша  Республика Президенті түзеді, қайта  ұйымдастырады және таратады. Осындай ұсыну Жоғарғы Соттың Төрағасымен келісіледі. Облыстық соттар судьяларының жалпы санын да сондай-ақ Президент уәкілетті органның ұсынуы бойынша бекітеді. Әрбір облыстық сот үшін судьлар санын аталмыш сот төрағасының ұсынысының негізінде уәкілетті орган белгілейді.

Облыстық сот  төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан тұрады. Облыстық соттың органдары: қадағалау алқасы; азаматтық  істер алқасы; қылмыстық істер  алқасы; соттың пленарлық отырысы  болып табылады.

Заңда облыстық сот  екінші инстанция соты болып табылады деп атап айтылмайды, ол өзіне соттық бағыныштылыққа жатқызылған сот  істері мен материалдарын қарастырады  деп көрсетіледі. Қазақстан Республикасыныі  Қылмыстық іс жүргізу кодексінде (ҚР ҚІЖК) облыстық соттардың соттық бағыныштылығы көзделеді. ҚР ҚІЖК 397-бабында  аудандық және оларға теңестірілген  соттардың үкімдеріне апелляция  немесе кассация тәртібінде облыстық және оған теңестірілген соттарға шағым немесе қарсылық беріле алады деп жазылған. Демек, облыстық сот апелляциялық, сондай-ақ кассациялық инстанция болып табылады. Заң көздеген жағдайларда облыстық сот бірінші инстанция соты ретінде істерді қарастыра алады. Бұл облыстық соттың ерекшеліктерінің бірі. Оның келесі бір ерекшелігі сот практикасын зерделейтін және оны жалпыландыру нәтижелері бойынша облыстың соттары әділ сот атқарған кезде заңдылықты сақтау мәселелерін қарастырады. Облыстық соттың өкілеттіктерінің үшінші ерекшелігі облыс соттарының әкімгерлерін құруға байланысты. Облыстық сот облыс соттары әкімгерлерлінің қызметін бақылауды жүзеге асырады.

Жоғарыда аталғандай, облыстық соттың жанында органдары  – облыстық соттың азаматтық істер  алқасы мен қылмыстық істер алқасы бар, оларға алқа төрағалары басшылық етеді. Облыстық соттың қадағалау алқасына сот төрағасы басшылық етеді. ҚР Конституциясына  сәйкес, облыстық және оларға теңестірілген  соттардың төрағаларын, алқа төрағаларын  республиканың Жоғарғы Сот Кеңесінің  ұсыныстамасы бойынша республика Президенті сайлайды (2-тармақ, 82-бет). Әрбір алқадағы судьялардың саны сот төрағасының  ұсынуы бойынша пленарлық отырыста белгіленеді. Алқалардың мүшелерін  қалыптастыру рәсімдерінде өзгешеліктер бар. Қадағалау алқасы жыл сайын  пленарлық отырыста судьялардың  жалпы санының дауыстарының көпшілігімен құпия дауыс беру арқылы сайланатын аталмыш облыстық соттың судьяларынан тұрады. Ал азаматтық істер алқасы мен қылмыстық істер алқасының дербес құрамын облыстық соттың төрағасы соттың пленарлық отырысында талқылаудан кейін белгілейді. Облыстық соттың төрағасы екі алқаның мамандандырылған құрамдарын құра алады.

Облыстық соттың төрағасы мен алқалардың төрағаларына ерекше өкілеттіктер берілген. Облыстық соттың төрағасы әділ сотты жүзеге асырады және облыстық соттың жұмысын  ұйымдастырады. Судья ретінде төраға алқалары сот істерін қарастыруға  төрағалық етуге құқылы. Облыстық соттың төрағасы ретінде төраға сот  судьяларының сот істерін қарасытруын  ұйымдастырады, қадағалау алқасына басшылық етеді, облыстық соттың пленарлық  отырыстарын шақырады, оларға төрағалық  етеді, сот статистикасын жүргізуді, сот практикасын зерделеуді қамтамасыз етеді, азаматтарды жеке қабылдауды жүргізеді, алқалардың төрағалары мен  облыстық соттың судьяларына, аудандық соттардың төрағалары мен судьяларына  қатысты тәртіптік өндірістер қозғайды, заң көздеген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Алқа төрағалары да сондай-ақ судьяның және алқаның  жұмысын ұйымдастырушының функцияларын жүзеге асырады. Судьялар ретінде олар алқалардың отырысында төрағалық етеді. Басшылар ретінде олар алқа судьяларының сот істерін қарастыруын қамтамасыз етеді, сот төрағасына мамандандырылған құрамды алқалардың құрамын қалыптастыру бойынша ұсыныстар енгізеді, заң көздеген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Облыстық соттың жанында негізінен ұйымдастырушылық сипаттағы ерекше өкілеттіктер берілген облыстық соттың пленарлық отырысы  функцияларын атқарады. Облыстық сотттың  пленарлық отырыстары қажеттілікке орай, бірақ кем дегенде бір  жылда екі рет өткізіледі. Пленарлық  отырыстың жұмыс тәртібі оның өзі бекіткен регламентпен айқындалады. Пленарлық отырыстар алқаның  сандық  құрамын белгілейді және қадағалау алқасының құрамын  судьялар сайлайды, алқалардың төрағаларының  ақпаратын тыңдайды, сот практикасын  талқылайды және оны жалпыландыру нәтижелері бойынша облыстың соттары әділ атқарған кезде заңдылықты сақтау мәселелерін  және басқа да мәселелерді қарастырады.