Радиация. 2

ЖОСПАР:

 КІРІСПЕ:

1 Ғарыштық сәулелердің технологиялық және биологиялық эффектілері

1.1Технологиялық әсерлесу

1.2Биологиялық әсерлесу

1.3Ғарыштық сәулелерден туатын радиациялық доза

1.4Моделдеу, мониторинг және Жер атмосферасындағы бөлшектер ағымын болжау.

2Радиaция

ҚОРТЫНДЫ

 ҚОЛДАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 Жыл өткен сайын  адамдардың радиоактивті сәулеленумен  зақымдануы көбеие түсуде. Өйткені  жыл сайын атом электр станциялары  салып, олар іске қосылып жатыр.  Сондай-ақ неше түрлі тездеткіштер (ускорительдер) сыналып, атом  бомбалары жарылып жатыр. Олардан  қаншама радиоактивті сәулелер  бөлініп шығып, адамзат баласына  неше түрлі зиян келтіріп, әлі  де келтіруде. Сондықтан да  адамзат баласын радиациядан  қорғау осы кездегі кезек күттірмейтін  өзекті мәселеге айналып отыр.ағаштарды  радиациядан қорғау үшін неше  түрлі киімдер тігуді қажетті  етеді. Олардың құрамында қорғасын  болады. Ол гамма сәулесін тұтып  қалып, адам денелеріне сәулені  артпайды.

 Космостан келетін  космостық сәулелерден практика  жүзінде адамзат баласының қорғануға  ешқандай мүмкіндігі жок. Ол 1000км  атмосфералық қабаттан лезде  өтіп кетеді де жер шарына  түгелдей таралды. Космонавтарды  да космос сәулесін қорғау  оңай шаруа емес екендігін өмірдің өзі көрсетіп отыр.

 Әлем ғалымдарының  болжаулары бойынша 21 ғасырдың  алғашқы ширегінде планетамызда  энергетикалық қордың тапшылығы  сезілу қаупі бар, оның шикізатына  деген талас күшеюде. Мұндай  адамзат цивилизациясына төңген  экологиялық қауіп-қатер ең жоғарғы  мемлекетаралық деңгейде мойындалып  отыр. Тіпті, экологиялық апаттың  туындауы ғылыми-техникалық прогрестің  «даму» құбылысына деген көзқарасты  дүдәмалдыққа әкеліп отыруы жер-жерде  байқалуда. Сөйтіп адамзат құндылығының  кейбір шкалаларын қайта қарастыру  қажеттілігі пайда болуда.

 Бүгінгі таңда иондаушы  сәулелердің антропогендік көздері  көптеп табылуда. Олар қоршаған  ортаны ластаумен қатар әртүрлі  биологиялық кері нәтижеліктің  басты себепкері болуы әбден  мүмкін.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Ғарыштық сәулелердің технологиялық және биологиялық эффектілері

   Радиация кезкелген электроника мен технологиялық қоңдырғыларға және тірі жанның жасушаларына әсер етеді. Радиация деп электромагниттік толқын (фотон), бейтарап нейтрон, электр зарядталған энергетикалық бөлшек (электрон, протон,гелий ионы, альфа бөлшек д.а., кез келген химиялық элемент ионыдарын (бұдан былай оларды ауыр иондар д.а.) түсінеміз. Радиацияның әсерінен атмосфера құрамы өзгеруі мүмкін. Әсіресе ионизация ұшақтарға қатты әсерін тигізеді, өйткені электромагниттік толқындардың таралу шарттарын анықтайды. Күн жүйесінің басқа жағынан келетін ғарыштық сәлелердің үздіксіз ағымы және өтпелі ағымдар, сондай-ақ Күннен шыққан ағымдар, егер қалың атмосфера мен Жердің магнит өрісі болмаса, технологиялар мен адам өміріне үлкен қауіп төңер еді. Ғарыш райының құбылмалы шарттары, айнымалы радиоактивті қауіп тудырады.

  Табиғи ғарыштық радияция аясын екі компонентаға бөлуге болады: планета магнитосферасындағы радиациялық үйекте ұсталып қалатын бөлшектер және экстра-планеталы бөлшектер ұясы, құрамында электрон, протон, және барлық периодты таблицадағы химиялық элементтердің ауыр иондары. Экстра-планеталы компонента ғаламдық ғарыштық сәлелердің бөлшектер ағымынан (ҒҒC) және Күннің энергетикалық бөлшектерінен (ЭБ), күннің жарқырауларынан пайда болатың, содай-ақ тәжден лақтырылған массалардан (ТЛМS )тұрады.

  Бұдан былай олардың технологиялық қоңдырғыларға және тірі тіршілікпен әсерлесуін, сонымен қатар жалпы қолданылатын компьютер моделдері мен экстра-планеталы радиацияны бақылап, болжайтын нейтронды мониторлардың рөлін қарастырамыз

  Технологиялық әсерлесу

  Биологиялық әсерлесу

  Моделдеу, Жер атмосферасындағы бөлшектер ағымын бақылау мен болжау

1.1Технологиялық әсерлесу

  Тура зиян келтірудің әртүрі бар, энергетикалық бөлшектердің ғарыш кемесіне және ұшақтарға тигізетің зияндылығы:

   Энергетикалық бөлшектер  атомдарды иондап, кристалды тор  ішінде тасымалдайды. Мысалы, жердің  атмосферасынан тыс, орналасқан  ғарыш кемесінің күндік панельі,  энергетикалық бөлшектердің ығысу  эффектісінен жұмыс істеу қабілеттілігін  жоғалтады. Күннің энергетикалық  бөлшектеріне қатысты үлкен оқиғалар, бірнеше күнге созылған, дал сондай  қопарылыстар тудырады. Мұндайлар  ғаламдық ғарыштық сәлелер жылында  туады. Көбінде негізгі себеп  – ионизация, борт электроникасының  жұмысын нашарлататын. Тефлонның  механикалық пен электрлік изоляциялау  мүмкіндігі өзгеруі мүмкін, егер  материал қатты сәулеленсе, сондай-ақ  жылуды реттейтін бояуда өзреруі  мүмкін. Осының бәрі қоңдырғының  қажетке жарау мерзімін азайтады. Жеке жағдайда , бір ғана ионизациялаушы  бөлшек, микроэлектронды қоңдырғыға  өтетін, зияның тигізеді. Электрон-тесік  құраған жұп, энергетикалық бөлшек  әсерінен, электр тармағын бұза  алады. Бұзылудың жеке жағдайы  негізінен, бірінші ретті ғарыштық  сәулелердің ауыр иондары мен екінші ретті атмосферадағы пайда болған бөлшектер тудырады. Олар борттағы компьютерлерге қате бұйрықтар беруді генерациялай алады, ол кезде реле, кірістегі белгілерге жауап бере алмайтын, аномаль жағдайда болады. SEE-нің ең жаман жағдайы – жандырып жіберу, ол паразитті электр тоғының қайтымсыз зыянкестігі.

   Энергетикалық электрондар  да түрлі бұзылулар тудырады, олар ғалым кемесіне кіргенде, өзінің энергиясын электр зарядына  ауыстыра отырып, бір сәтте , разряд  пайда болуы мүмкін, ол датчик  пен құралдарға, әсер етіп, материалдарды  эрозияға ұшыратады. Кіру тереңдігі  мен зиян келу аймағы бөлшектің  энергиясына тәуелді. Мұнымен  күресудің жолы, ол құрылғылардың  материалдарын қарастыру, яғни  түрлі зиянкесті бөлшектерге  қарсы тұра алатын болуы қажет.  Ұсынылған қорғаныс түрі, бөлшектердің қарқындылығының ұзақ мерзімдік болжауларына байланысты, соның ішінде Күн оқиғалар санына, яғни Күн цикылының фазасына байланысты. Дәлдік пен болжау, жеке спутниктердің шарттарын анықтау үшін пайдасы тиер еді. Бірақ ғарыш райы, әсіресе бөлшектер ағымы үнемі ауысып тұрады, кейбір қиын периодтарда ғарыш кемесін ұшыру, сияқты, қимылдарынан қашқан жөн.

  Ғарыштағы үйектік ендікке тек қана энергетикалық бөлшектер әсер етіп қоймайды, Жер атмосферасында пайда болатын, оның күйін өзертетіңдіктен екінші ретті бөлшектерде, Жердің магнит өрісімен қорғанысы аз болатын үйек аумағында, ықпал етеді. Энергиясы төмен көптеген протондар, жер бетінен 50-70 км үйектегі ионосфераны иондайтын. Бұл эффект үйек малақайының жұтылуы д.а. (РСА), себебі күшейтілген ионизация - күшейтілген төмен жиілікті электромагниттік толқындардың жұтылуына әкеледі. Мұндайлар төмен жиілік ұшу аспаптарымен байланыста қолданылады. Азаматтық ұшақтар ұшу биіктігін, өткен 2005 жылғы қантарында болған, Күн оқиғаларында, бақылау станцияларымен байланысты үзбеу үшін, төмендеткен болатын. Жердің магнитосферасы үнемі қорғаныс құралы бола алмайды. Оның өзі қауіп туғызуы мүмкін. Күн желі жүйеге үздіксіз энергия тасымалдайды, оны жарылыс « магни-тосфералық субдауыл» д.а. түрінде шығарады. Электронды ағым магнитосфера аймағында, осы оқиғалар кезінде пайда болған, байланыс спутниктерінде ғарыштық разрядтар тудырады. Мұндай оқиғалар Күн белсенділігі аса үлкен болмаған кезде, Күн желі, тәж тесіктерінен жылдам ағыммен келетін, ерекше Жер магнитосферасына энергияны көп береді.

1.2Биологиялық әсерлесу

Энергетикалық бөлшектер адам денсаулығына потенциалды қауіп әкеледі, өйткені олар организм жасушаларын бұзуы мүмкін: бөлшек жасушамен әсерлесіп, өзінің энергиясының бір бөлігін береді, жасушаны құрайтын молекула электрондарымен әсерлеседі. Бұл әрекет нәтижесі бөлшектер түрі мен энергиясына байланысты (протон, ион, электрон, нейтрон, фотон). Кез келген моллекуллаға тигізген зияндық, әсіресе ДНК, болашақ ұяшықтарға әсер етуі мүмкін. Ұяшықтың құрылымы мен даму бағытындағы бөлінулеріне де зиянды. Өз кезегінде жасушаның дұрыс функцияламауы мүшелер мен өзі құрайтың тканьдердің өзгеруіне әкелуі ғажап емес.

Зақымдалан жасуша өзін қалыпқа келтіре алады. Егер олай істей алмаса – ол өледі. Егер шамадан тыс жасуша өлетін болса, тірі организм мүшесі өзінің қалыпты жұмысын тоқтатады.

Егер жасуша толық қалыпқа  келе алмаса, санаулы рет қана бөліне алса, онда өзі тудырған зақымдарды жасушаларға беріп жіберуі мүмкін. Тағыда осындай жасушалардын дұрыс жұмыс істемеуінен, ағзаға үлкен зиян келеді. Бұзылған жасушалар, қалайда тірі қалатын, рак жасушаларын көзі болуы әбден мүмкін.

   Сондықтанда, ғарыштық радиация өмір сүретін тірі организмдер үшін, екі түрлі қауіп төңдіреді:

1 Жоғары радиациялық  доза – денсаулық пен адам  өміріне негізгі қауіп төндіруші.  Бұл жер магнитосферасынан тыс,  ғарыштық ұшудағы адам өмірінеде  қауіпті. Сондықтан, Күн жарқыраулары  Ай мен Марсқа ұшып барудағы  ең үлкен қауіп. 1972 жылдын 4 тамызында,  Аполлонның Айға ұшу периодында, үлкен күн оқиғасы болды. Егер ол ұшу іске асыруды дамыту кезенінде болмағанда, бұл оқиғаның қайғылы ақыры болар ма еді? Сондықтан астронавтын қауіпсіздігі, болашақ ғарыштық ұшулар үшін негізгі мәселе.

Төмен радиациялық доза мүмкін ешқандай жылдам нәтижелі қауіп төндірмеседе, ұзақ сәулеленуге ұшырау қауіпті. Ғарыштық топтар мен ұшақтар, Жердің атмосферасында, радияция аясы жоғары, бірнеше рет ұшып өтетін, осы жағдайда болады.

   Карта радиациялық дозаларды көрсетеді, ол Ресейдің МИР станциясында Nausicaa эксперименті, CNES француз ғарыш агенттігінің, 1989 жылдың қазан айында, Күн оқиғаларының күшейтілген радиациялық әсері кезінде түсірілген. Шеңбердің диаметрі доза мөлшерін береді. МИР орбитасы, 420 км биіктікте, Жер экваторына қарағанда, енкіштігі 510 , Канаданың үстіндегі магнит үйегінің және Австралияның Тынық мұхитынын үстінен станциясы жүргізілген. Сол жерлерде алынған радиациялық доза, басқа ендіктерден әлдеқайда көп, магнит өрісі әлсіз оңтүстік Атлант мұхитың ескермегенде. Онда радиациялық дозалардың ұлғайуы Күн оқиғаларына байланысты өзгермейді, онда Жердің магнит өрісімен циркуляцияланатын бөлшектер әсерінен ұлғаяды.

1.3Ғарыштық сәулелерден туатын радиациялық доза

Адам денсаулығының эффектісі, радиацияға ұшырағаннан кейінгі, тек  қана ткань жұтқан энергияға ғана байланысты емес (бөлшектер ағыны  неғұрлым күшті болса, соғұрлым энергия көп жұтылады), ол бөлшектердің түрлілігіне , энергиясына және жұтқан мүшеге байланысты. Мысалы: ренттген сәулесі энергияны біртекті енгізеді, ол кезде нейтрондардың жұту энергиясы жайылтпаушылық танытады, ядроның тканьмен әсерлесуіне байланысты. Нейтрондар энергиясы жоғары протонға қарағанда, көбірек зиян келтіреді, электрон немесе гамма-сәуле. Радиациялық доза, ғарыш станциялар бортындағы қызметкерлердің және ұшқыштардын алатын, әр уақытта, бақылауда болуы керек. Радиациялық ая төмен болсада олардын жинақталған радиациялық дозасы бақылануы қажет. Ұзақ уақыт сәулеленудің жинақталған эффектісінің, төмен радиациялық аядағы, өлшем бірлігі – Зиверт (шведтін физигі, 1896-1966, Рольф Зиверт) д.а. Ол барлық радиациялық дозаның біріктірілген көрсеткіші, яғни адамның әрбір мүшесінің жұтқан радиациясының қосындысы. Бөлшектердің түрі мен мүшелердің сезімталдығына тәуелді.

   Кейбір радиациялық дозаның мысалдары.

   Жердегі табиғи доза, қоршаған радио-қызметтерге байланысты, орташа деңгейде жылына 2,4 мЗв., әртүрлі мемлекеттер үшін қатты өзгереді. (аймаққа/орналасқан орындардың спецификасына тәуелді). Теңіз деңгейінде ғарыштық сәлелердің үлесі шамамен жылына - 0,3 мЗв.

Медициналық рентген зерттеулері  кезінде алынатын радиациялық дозаның  шамасы 0,1 ден бірнеше ондаған  мЗв-ке дейін тербеледі, рентген  түріне байланысты. Кәдімгі доза, трансатлантикалық ұшып өту уақыт аралығында ғаламдық ғарыштық сәлелерден алынған 0,05 мЗв. Бұл Күн оқиғасының арқасында, бір шама өсуі мүмкін. Ұшақ экипажындағы тұрақты ұшқыштардың жылдық жинақталған, дозасы бірнеше мЗв. Авиакомпанияның заңды түрде тексеруді талап ету мүмкіндігі бар, яғни ұшақ экипажы кез келген жұмысшы сияқты, 5 жылда 100 мЗв., ал бір жылда алатын дозасы 50 мЗв. – тен аспайтындығы туралы. Экипаждың жүкті әйел мүшесі, денедегі сәби сезгіштігі өте жоғары боғандықтан, олардың радиацияға ұшырау қаупі басым болғандықтан, жүктіліктін аяғына дейін алатын дозасы 1 мЗв-тен аспауы керек. МИР станциясында өлшенген радиациялық дозаның максимал мәні, ең үлкен шеңберлермен картада көрсетілген, олар 2 мЗв/сағатқа тең. Марсқа бағытталған ғарыштық сапар нәтижесінде, ғаламдық ғарыштық сәлелерден алатын доза, шамамен 1Зв. Мұнда негізгі Күн оқиғаларынан алынатын доза ескерілмегенде, ол болса бұдан әлде қайда көп, және адам өміріне қауіпті, егер қажетті қорғану шараларын қолданбаса. Көңіл аударыңыз! Зиверт радиациалық деңгейі төмен сәулеленмен, адам денсаулығына қаупін бағалайды (стохастикалық эффект), онда 1 Зв шамасы туралы айтудың ешқандай мағнасы жоқ.

1.4Моделдеу, мониторинг және Жер атмосферасындағы бөлшектер ағымын болжау.

  Компьютер коды

    Күрделі ғарыш кеңістігінің талдауы мен оның ғарыштық жүйелерге әсер етуі, эмпирикалық немесе квазиэмпирикалық әртүрлі ұйымдардың моделіне әкелді, көбінде бір-біріне тәуелсіз. Ғарыштық сәлелерге қатысты - ең белгілісі – «ғарыштық сәлелердің микроэлектроникаға әсері» (CREME) моделі, НАСА дамытқан. Оған ғарыштық кеңістіктін ақпаратты жүйесі (SPENVIS) арқылы кіруге болады, ESA –ның байланыстырушы звеносы. Бұлардың екеуіде Интернет арқылы достық интерфейсті көрсетеді.

   Ғаламдық ғарыштық сәлелердің моделі, периодты таблицадағы, сутектен бастап, уранға дейінгі элемент спектрлері, бөлшектер ағымында бар екендігін болжайды, және энергиясы 1 ден 10 000 МэВ/нуклон екендігін. Энергия- бөлшектер ағымының спектрінің энергияны беретін сызық спектіріне түрленген (LET), ол микроэлектроникаға ғарыш кеңістігінен туатын қауіпті бағалайтын шешуші параметр. Бұл SEU –дың шамасын есептеудегі негізгі қадам.

  SPENVIS интерфейсін пайдаланудың тиімділігін LET спектрі үшін,

 ғарыштық кеңістікті елестету және SEU мөлшерін есептеу, 2005 жылдың 14 мен 18 шілде аралығындағы иллюстрацияда көрсетілген

p>

   Нейтронды мониторларды пайдаланып бөлшектер ағымын бақылау мен болжау

    Нейтронды мониторлардың көрсеткіштері – экстрапланеталы радиацияны бақылау мен болжаудың негізгі кілті:

   Энергиясы төмендерден бастап, ондаған, жүздеген МэВ, бөлшектердің ауқымды Жерге келуінің, пайдалы белгілерін бірнеше минут ішінде қамтамасыз етеді. Егер рұқсат ету мүмкіндігі жоғары, нақты уақытта, нәтижелермен қамтамасыз ететін бірнеше станциялар жүйесі бар болса.

Нейтронды мониторлардың  көрсеткіштері ғарыш кеңістігіндегі радиация бөлігін, атмосфера аумағында, әртүрлі биіктікте есептеу мүмкіндігін  береді. Ғаламдық ғарыш радиациясының  плазмамен, гелиосферадағы магнит өрісімен, планетааралық ұйтқулар өзгергенде, болатын әрекеттесулердің негізгі  ақпаратын НМ көрсетеді. Спутниктерге қарағанда нейтронды мониторлар мұндай ұйтқуларға ұшырамайды.

   Атом электрстанцияларының қызметкерлері немесе рентгенмен жұмыс істейтін аурухана дәрігерлері сияқты, ұшақ экипажының әрбір мүшесі радиациялық сәулеленуден тексерулері қажет (мемлекеттік заңға сәйкес). Нейтронды мониторлар ғарыштық сәулелер ағымын бақылау үшін, кейіннен радиациялық дозаға айналатын, эмпирикалық модельді пайдалану үшін керек нәтижелермен қамтамасыз етеді.

2Радиaция

 Адамзат баласы жер  бетінде пайда болған кезден  бастап, табиғи радиоактивті заттардан  қажетті дозасын алып отырған,  әсіресе, радиоактивті сәулені  жерден алады. Қалған бөлігі  космос сәулесімен келеді. Жылына  адам 200 мР радиация қабылдайды. Жер  шарының әрбір аймақтарында тұратын  халықтар әр түрлі мөлшерде  радиация алады. Жылына жалпы  алғанда 50-ден 1000 мР радияция  қабылдайды.

  Кесте иондалған сәулеленудің табиғи қайнар көзі

 Негізгі қайнар көзі  Жылдық орта дозасы Доза%

 Бэр 36

 Космос (теңіз деңгейіндегі  сәулелену) 30 0,10 15,3

 Жер (қатты қабат,  су, құрылыс материалдары) 50-30 0,5-1,3 68,8

 Адам денесіндегі радиоактивті  элементтердің мөлшері 30 0,30 15,1

 Басқадай көз қоры 2 0,02 1

 Жылдық орташа доза 200 2 -

   Мемлекеттердің кейбір құжаттарында радияцияның нағыз мөлшері белгіленген. Халықаралық деңгей бойынша қазіргі кезде адамдарға радияциялық доза 0,1 бэрден аспауы керек. Профессионал мамандар дайындау оқу орындарына ППД-ның (предельно допустимая доза) 5 бэрден аспауы тиіс, иондалған сәуле тарататын аймақта да тұратын адамдардың ағзасында радиацияның мөлшері 0,5 бэр болуы мүмкін.

70 жыл өмір сүрген адам  радияциялық қайнар көздерінен 14-15 бэр алуы мүмкін. Бұл көрсеткіш  ағзаларға онша қауіп төңдіре  қоймайтыны анықталған. Жер шарында  тіршілік ететін әрбір адам  өзінің өмір сүру кезеңдерінде  жылына 250-400 м бэр радияция алатыны сөзсіз.

 

Кесте жасанды радиоактивті элементтердегі сәулелену (жылдық доза мөлшері)

 Қайнар көзі Жылдық  дозасы Табиғи радиацияның бір  бөлігі

 Мбэр Мзе

 Медициналық аспаптар (флюорография – 370м бэр, тістің  рентгеографиясы – 3 бэр, өкпе  рентгеографиясы 2-8 бэр) 100-150 1,0-1,5 50-75

2000км биіктігі 12км ұшақтармен  ұшу жылына 5 рет 2,5-5 0,02-0,05 1,0-2,5

 Телевизор көру (күніне 4 сағат) 1 0,01 0,5

 АЭС 0,1 0,001 0,05

 ТЭЦ (тас көмір жағатын) 20км қашықта 0,6-0 0,006-0,06 0,3-3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қортынды:

 Табиғи ортаны ластаушы  заттар әр түрлі болып келеді. Ол заттар өзінің табиғатына, шоғырлануына және адам организміне  әсер ету уақытына қарай әр  түрлі жағымсыз нәтижелер туғызады.

 Қазіргі кезде ауаны  ластайтын заттардың 150-ден астамы  белгілі. Бұл заттар ауада күн  сәулесінің әсерімен бір-бірімен  реакцияға түсіп, жаңа қосындылар  түзеді.

 Радиациялық ластанудың  баска ластанудан көп айырмашылығы  бар. Қысқа толқынды электрмагниттік  сәуле шығару мен зарядталған  бөлшектерді бөліп шығаратын  тұрақсыз химиялық элементтердің  ядросы — радиактивті нуклидтер.  Міне, осы бөлшектер мен шығарылған  сәулелер адамның организміне  түскенде жасушаларды (клеткаларды)  бұзады, соның нәтижесінде түрлі  аурулар пайда болады.

 Радиациялык ластанудың  негізгі көздері — альфа, гамма  және бэта, сиякты радиоактивті  сәулелер. Ионданған сәулелер адам, жануар организмдерінде ақуыз,  фермеш жоне басқа да заттардың  өзгеруіне, яғни сәуле ауруының  дамуына әкеліп соғады.

 Сәуле ауруы өзінен  алынған сәуленің мөлшерше қарай  ауыр және созылмалы болып  бөлінеді. Адамдар екі-үш рет сәуле  алғанда ауыр сәуле ауруына  ұшырайды, ал аз мөлшерде адам  ұзак уакыт сәуле ауруына шалдығады.

 Қабылданған мөлшеріне  карай сәуле ауруы төрт түрлі  дәрежеде болады: 1-дәрежесі жеңіл  түрі — 100-200 рентген мөлшерінде; 2-ші дәрежесі орташа — 200-300 рентген; 3-ші дәрежесі ауыр —  300-500 рентген мөлшерінде: 4-ші дәрежесі  өте ауыр — 500 рентгеннен астам  мөлшерде сәуле алған кезде  болады.

 Сәуле ауруы төрт  кезенде жүреді: бірінші кезең-  сәуленің организмге әсері оның  мөлшеріне карай болады. Оның  ең алғашкы белгілері: әлсіздік, бас айналу, бас ауру, жүрек айну, қүсу, іш өту, терінің бозаруы,  қан қысымының секірмелі болуы,  естен тануы. Екінші кезең —  бірінші кезеннен кейін уакытша  аурудың жағдайы жақсарады. Бұл  кезеңді латентті кезен, яғни, жағдайдын жақсы болып көріну  кезеңі деп атайды. Алған радиация  мөлшері көп болса, бұл кезең  қысқа болады да екі күннен  үш жетіге дейін созылады. Әлсіздік, терлегіштік, тәбетінің төмендеуі,  ұйқысынын бұзылуы байкалады  жәнс қанда өзгеріс болады. Үшінші  кезең — өте жоғары мөлшерде  сәуле алғанда сәуле ауруының  асқыну кезеңі басталады. Аурудың  температурасы көтеріліп, ішіне  қан құйылады, жаралар пайда болады, бадамша безі асқынып, баспа  ауруы пайда болады. Үш-төрт жетіден  кейін шаштары түседі, қан үюы  бүзылады да жүқпалы аурулар  дами бастайды (өкпенің кабынуы,  дизентерия, іш өту, каннын бүзылуы,  т.б.). Төртінші кезен — сәуле  ауруыньщ жеңіл түрі, бұл осы  кезеңде ауру жазыла бастайды. Ауыр түрі болса, онда адам  бірінші кезеңде өліп кетеді. Орташа және ауырлау түрінде  адамның жазылуы бірнеше айға  созылып қан азаяды, қан кысымы  көтеріледі және организмнің  әлсіздігі байкалады.

 Радиактивтік ластану  өткен ғасырдың 40-шы жылдары уранның  ыдырау реакциясы ашылғаннан  бастап пайда болған. Атом энергиясын  американдықтар соғыс максатында, ал 1945 жылдан бүрын Кеңес дәуірінде  оны бейбіт максатка пайдалана  бастады. Атом энергиясын пайдалану  кезінде сактандыру шаралары  коса жүргізіледі. Өйткені, атом  қондырғылары жұмыс істеу кезінде,  адам өміріне қауіпті радиактивті  шлак түзіледі. Ал оны залалсыздандыру  оңай шаруа емес. Радиактивті  калдықтарды теңізге, мұхитқа,  өзенге тастауға рұксат етілмейді.  Әрине, бұл жағдай кейбір капиталистік  елдерде сақталмайды. Мәселен,  Ирландия жағалауы қазір ядролық  үйіндіге айналған. Жыл сайын  мүхит түбіне радиактивтік қалдықтар  тасталып жатыр. Көптеген дамыған  елдерде атом өнеркәсібі кәсіпорындарында  белгіленген санитарлык нормаға  дейін радиактивті заттардьң  концентрациясын азайтатын тазарту  қондырғыларын салынған. Қалдықтар  баллондарга салынып цементтеледі  де, арнаулы жерлерге тасталады.  Чернобыль апаты айналадағы орта  мен халықтың денсаулығына қатты  әсер еткен, атом энергиясындағы  ешуакытта болмаған апат. Чернобыль  апаты кезінде атмосфераға 50 МК  радиактивті заттар шығарылған  және ауданы 3000 км болатын жерге  таралған.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер

1. Оспанова Г.С., Бозшатаева  Г.Т. Экология «Алматы» 2009

2. Төлеубаев Б.Ә. Радиациялық  экология жайлы қысқаша таным  «Павлодар 2008»

3. Ж.Ж.Жатқанбаев Экология  негіздері «Алматы» 2003

4. Янтекс

5. Молахметов З.М. , Ғазалиев  А.М., Фазылов С.Д., Экология негіздері  «Қарағанды» 2002