Радионың ерекше қасиеті
ЖОСПАР
Кіріспе.......................
I.Радиодағы диалог құрудың
өзіндік ерекшеліктері.........
II. Бейнелеу және айқындаушы
құралдар ..............................
III. Көркем хабарлардың
жанрлық тіл кестесі.......................
VI. Көркемдік шығарма
– радиоочерк....................
Қорытынды.....................
Әдебиеттер тізімі........................
Кіріспе
Радионың ерекше қасиеті — тыңдарманына психологиялық әсері, немесе эмоциональдығы. Адамның есту қабілетіне құрылған радио тыңдарманның қиялы мен сезіміне де өзгеше әсер етеді, басқа БАҚ құралын еш қайталамайды. Адам табиғатынан естіген жағдайларды көрініс ретінде елестетіні белгілі. Оның үстіне, көбіне көшпенді-отырықшылықты кәсіп еткен қазақ үшін оның өзіндік тарихи жетілу эволюциясы мен дәстүр-салты бар, ол ұлттық гендік қорымызда сақталып, ұрпақ арқылы атадан балаға беріліп келеді. Дала абыздары том-том кітапқа пара-пар дастандарды жатқа оқып, ауызша ұрпағына жеткізген, жаңа ғана дүниеге суырып салу жолымен келген күйді екіншісі сол заматта қағып алып, қайта тартып беру үрдісі қалыптасқан. Күйшіден домбырашының абыройы биік болған деседі. Яғни, күйді шығарған адамнан, оны бұлжытпай орындап, ары қарай насихаттап, таратқан адамның жауапкершілігі жоғары дегенді аңғартса керек.
Жаһандану мен нарық жағдайында адамдар тұрмыста болсын, жұмыс орнында болсын күрделі мәселелермен бетпе-бет кездеседі, әр түрлі қайшылықтарды тез шешуіне тура келеді, соның қатарында стрестік жағдайларды бастан өткізеді. Яғни, әр адамның эмоционалды көңіл күйі мен күш-қайраты да өзгеріп отырады. Мысалы, жұмыстан шаршаған адам үйіне жеткенше, көлік тауқіметін, жол нашарлығын, қала жағдайындағы кептелмелерді, қызмет көрсету мәдениетінің төмендігін көрді дейік. Үйде де бәрі қолайлы болмауы мүмкін. Бір сәт көңілін аулау үшін, теледидар қараса, онда да тосын оқиғалар, бітпейтін тауқіметтер, бет жыртысқан адамдар, көлгірсіген саясаткер мен жүйкеге тиер жарнамалар, қантөгіс фильмдер мен бітпес көбікті сериалдар. Мұндай жағдайда адамның жүйкесіне үлкен салмақ түседі, сезімі тежеледі, көңіл хошы төмендейді, өмірге құштарлығы бәсеңсиді. Міне, осы көңіл ахуалын өзгерте алатын, эмоциялық тепе-теңдікке жеткізетін күштің бірі — радио. Радио табиғатынан агресшіл емес, керісінше жұмсақ та жағымды, жайлы. Радиоақпарат көбіне оптимистік болып келеді, өмірлік жақсы тонус қалыптастырады. Әлеуметтік психологтар тосын қайғылы оқиғаның телевизиямен салыстырғанда радиодан естілгенде санаға жұмсақтау жететіндігіне назар аударған. Өйткені, телеақпарат жүйкеге тікелей әсер етсе, радиодан естілген жаманат хабар психологиялық қорғаныс факторына тап келетін көрінеді. Мұның өзі радионың өзіндік табиғатын сақтай отырып, телевизия сияқты пәрменді құралмен қатар өмір сүре алатындығына көз жеткізеді.1
I. Радиодағы диалог құрудың өзіндік ерекшеліктері
Радиожурналист ең алдымен өзі хабарлап отырған ақпараттың оқиғаның маңыздылығын, шынайылығын сезініп, түсінуі қажет, сонда ғана оның айтқаны сенімді шығады.Тыңдаушыларды хабарға тартудың бір жолы – студия қонағымен еркін сұхбаттасып, шынайы әңгіме айтуға жетелеу.
Ауыз екі сөйлесудің негізгі пішіні – диалог, яғни нақты бір проблеманы шешудің жолдарын бірлесе іздестіріп жүрген немесе бұл бағытта білетін ақпараттарымен ой бөлісуді көздеген екі немесе бірнеше адамның әңгімесі.
Радиодағы диалог құрудың өзіндік ерекшеліктері бар, яғни сөйлеуші адам мен тыңдаушы арасын кеңістік бөліп тұрады, тікелей байланыс жоқ. Бірақ журналист тыңдаушылардың назарын өзіне аударып, белсенді тыңдаушыларды ойша елестетіп, алдын-ала оның реакциясын бақылап, ойын түсініп, әңгіме барысында туындайтын сұрақтарды біліп, екеуара әңгімелесіп, бетпе-бет отырғандай әсерде ақпараттардың берілу ретін, логикалық шешімдердің жүйесін құрып алады. Радиоәңгімені диалогтың, яғни ауыз екі сөйлеу стилінің элементтерін қолдану арқылы шынайы, әрі тартымды етіп құруға болады, ауыз екі сөйлесудің мақамын пайдалану, сөздердің құрылу тәртібін бұзу, адам сөйлеп отырып қажетті сөзді таппаған жағдайда немесе ойланған кезде қолданатын сөз арасындағы кідірістерді табиғи қалыпта қолдану.
Диалогта ой дамып, қозғалыста болғаны жөн, әр түрлі көзқарастар мен дәйектемелердің жан-жақтылығынан ойлар туындап, әңгіменің бар мазмұны өз мәнінде ашылғаны дұрыс.
Радиожурналист ең бастысы сөз құдіретін бағалайтын, сөздің адам ойының негізгі көрсеткіші екенін түсінетін маман болуы, әрі ол “Сөздің асыл болуы ұнауымен. Сөз көңілге сипат жағының келістілігімен, мағына жағының күштілігімен жағатынын, сөз көркемдігі әуезділігінің әдемілігі мен кестесінің келісті болуынан екенін” әрқашанда көңіліне түйіп жүруі керек.
Радиода журналистің бар ойын, пікірін, сезімін жеткізу құралы тек қана сөз десек, онда ауыздан шыққан әрбір сөзге жете мән беріп, тілдің құдіретін жан-тәніңмен сезе білуің қажет. Ал ол үшін Ахмет Байтұрсынұлынша айтсақ: “Тілдің міндеті – ақылдың аңдауын аңдағанша, қиялдың меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай білетін адамы табылса, тіл шама-қадырынша жарайды. Бірақ тілді жұмсай білетін адам табылуы қиын. Ойын ойлаған қалпында, қиялын меңзеген түрінде, көңілдің түйгенін түйген күйінде тілмен айтып, басқаларға айтпай білдіруге көп шеберлік керек”. Радиожурналистің өнімі – радиоға жазылған хабарлары,яғни радиоға дайындалған материал.Радиохабарлардың басты компаненттері – жанды дауыс,оқиғаның суреті, және музыка болып табылады.Демек жанды дауы, радиоматериалдардың жаны,өзегі іспетті.Ол қандай хабарларды болмасын деректі,танымды етеді.Радиожурнаистің мәндеті дыбысты жазып алу ғана емес,соны тыңдаушысының көз алдына елестету эффектісі өте қажет.
Сөйлеушінің сөзін магнитті пленкаға жазып алу процесінде журналистке үлкен творчествалық шеберлік қажет,адамдармен тіл табысып,оларды сөйлете білу үлкен өнер.Кейіпкердің ой өрісін,тындырған ісін,тұрмыс – тіршілігін,әзіл – қалжыңын, оның өзіндік сөйлеу стилін, қысқасы сол адамның табиғи болмысын өмірдегі өз қалпында тыңдаушы қауымға әңгімелей отырып жеткізе білу – радиожурналист үшін басты міндет.Танысатұрып қалтаңа салынған портативті магнитафонды қосып,түймеңді ұстаған болып минимикрафонды қосып қойып әңгімеге тарту мен әжептеуір көлемді келген репортерді алдына қойып,сорайған микрафонды аузына қойып әңгімеге тарту дегеннің айырмасы жермен көктей.Бұл жерде жақсы,ыңғайлы техниканың маңызы зор.Творчествалық сапар барысында тілші сан алуан адамдармен кездеседі.Олардың мамандығы,ой - өрісі, жеке басының қасиеттері әртүрлі.Мақсат – сол адамдармен тіл табысып,түрлі тәсілдер арқылы қайткенде микрафон алдында сөйлесу.Ауызбен – ауыз еркін сөйлетіп алған адамның даусын тыңдау дегеннің өзі бір ғанибет.Ол неғұрлым табиғи жақын,таныс болып шығады.
Дайын,жазылып берілген текспен сөйлеткен деген радиожурналистке жат нәрсе.Дауыс текссіз табиғи болған сайын хабардың тыңдаушы жүрегіне жол табары сөзсіз.Объктіні зерттеу,ол туралы білу талап етілетін журналистен.Тапқырлыққа қоса тіл байлығы,шешендік өнер өте қажет элементтердің бірі.Орыстың ұлы ғалымы, химик, географ, физик, математик, философ,ақын, әдебиет зерттеушісі Ломоносов шешендік сөзді ғылым ретінде зерттегн екен. Өзінің тілдік байлығын,сөздік қорын қалай жақсарту керек дегендер осы тәсілдердің бірін пайдаланса,сөйлей білу,сөз мәдениеті деген қамамалды еркін ала отырып деректі-көркем тілдегі әдиби туынды шығарады. Кәсіби шеберлік дегніміздің өзі не.Оған кәсіп иесіне тән қанадй крийтерилерді жатқызуға болады.2
Кәсіп-еңбек қызметінің негізгі бір саласы.Ал шеберлік-белгілі бір кәсіп бойынша өз сін жетік меңгеу,сол салада терең ізденіп,өзін жан жақты дамыту арқылы кәсіп иесінің жоғары сатыға көтерілу,биік белестен көріну.
Әлбетте,қазақ радоижуранлистикасыныың алтын діңгегі қасиетті қара шаңырақ-Қазақ радиосында өз ісінің үздігі атанған әйгілі директор Ә.Байжанбаев сынды майталман маандардың болғаны белгілі.Ал қазіргі радиожуранлистикада эфирдегідикторлық оқуды журанлисттік жүргізу алмастырды.
Мемлекет саясатымен ұлттық идеология екеуі-егіз ұғым.Жүргізуші өз мемлеетінің азаматы,өз ұлтының өкілі,оның журанлистік көз қарасынан отаншылдық рух,ұлттық намысы айқын аңғарылып тұруы-шарт.Мұның өзі тікелей эфирдегі кәсіби шеберліктің бір тетігін тілден көрініс табады. “Мемелкеттік тілді блу,оның дамуына үлес қосу-сол мемекеттің тұратын кез келегн азаматтың қасиетті парызы”.Ал эфирдегі шығып сөз бостандығын иеленіп,қалың бұқараға үн қататын төртінші билік иелерінің тікелей міндеті-мемлекеттік мүдде мен ұлттқ идеологияның ұштастыра отрып,тіл сясатын жүргізу. “Идеология-күшті қару.Ол біраз уақыттан кейін қараның өзін ақ қылып жібереді.Тәуелсіз Қазақстанның журанлистикасы мемлектке,ұлттық зияны тиетін әңгімелерді кейде білместікпен,кейде біле тұра қиямпұрыстықпен айтады.
Микрафон алдында отырып,қиынан қыстырып әңгімені сабақтап әкететін радиожуранлисттің ұшқыр ой,ұтқыр сөзі-оның кәсіби шеберлігінің биік өлшемі ғана емес,тәжірибенің айнасы. “Кәсіби шеберлік дегеніміз-тынымсыз ізденіс”
II. Бейнелеу және айқындаушы құралдар
Радиохабардың бейнелеу құралдары аз зерттеліп жатқанымен, талас пікірлер аз емес. Мысалға алғашқы кезде оның дыбыстық эффектілерін тым асық бағаласа, келесі зерттеушілер бейнелеуші құралдардың барлығы бірдей деп дәлелдеуге тырысты. /А.А.Музыря/. Ал, Ю.Д.Баранеевич сөз бен музыка-негізгі, шулар-қосалқы құралдар деп қарастырады.
Біздіңше, радионың бейнелеу құралдарын шатастырмау үшін екі топқа бөліп қараған жөн. Бірінші топқа - құбылыстың акустикалық көшірмесі сөз бен шу және музыка кіреді. Бұлар - табиғи бейнелеу құралдары. Екінші топқа - техникалық бейнелеу құралдары: түрлі монтаж, жаңғырық, сөзді жылдамдату, баяулату т.б. жатады. Радиожанрларын зерттеуші В.Н. Ярошенко да осы бағытты ұстайды.
Мәселен, сөз бен монтажды қатар қоюға болмайтындығын дәлелдеудің қажеті шамалы. Өйткені, олардың табиғаты да, радиохабарындағы орны мен ролі де екі бөлек, ерекше. Сол сияқты бейнелеу құралдарының да қызметі бірдей емес. Мысалы, радиоочерктің идеясын тек музыка мен шу арқылы толық жеткізу мүмкін емес. Олар сөзбен байланыста ғана міндетін атқара алады. Яғни өзінің түрлі дыбыстық эффектілерімен негізгі идеяны толықтырып, дамытып отырады. Сонымен, бұл бейнелеу құралдары /музыка мен шу/ сөзге бағыныңқылы.3
Дәлелдеу үшін екі команданың арқан тартысы жарысынан жүргізілген репортажда бейнелеу құралдары қалай қызмет бөліскендігіне тоқталайық. Хабардың басында репортер немесе диктор түсініксіз шуларды ұғындыратын қажетті сөздерді айтады. Әрі қарай оның фонында естіліп тұрған шулар сюжет желісін жалғастырып кетеді. Ондай кезде комментарий беру де міндет емес. Қайта тартыс кезіндегі табиғи шу арқылы “көріп”, тамашалап отырған тыңдаушының елестету творчествосы іске қосылады. /Егер осы жарысты телевизиядан берсе, көрініс нақты болғандықтан көрерменнің қиялы, фантазиясы өз-өзінен сейіліп, жұмыс істеуді қояды, ой еріншектігі басады. М.Баринов/. Жарыстың аяқталғанын оркестр орындауында туш жеткізеді.
Бірақ қай команданың жеңгенін, қандай жүлде алғанын репортердің сөзінсіз анық білу мүмкін емес. Ендеше, радиохабарындағы музыка мен шу автор идеясын өз бетінше толық жеткізе алмайды. Тіпті олардың түсініксіз дыбыстар жиынтығы ғана болып қалуы әбден мүмкін. Олай болса, радиода да негізгі рольді адамдардың қатынас құралы - сөз орындайды. Ал, музыка мен шу тек сөзбен байланысты ғана өз міндетін атқара алады екен.
Радиохабарды есту арқылы қабылдайтын болғандықтан, мәтіннің немесе сценарийдің айтылатын әңгімеге, сөйленетін сөзге айналу процесіне аса зор мән беріледі. Яғни “радиохабарының бастан-аяқ ойдағыдай тыңдалуы үшін тек мазмұнды болуы жеткіліксіз. Себебі, маңызды деген материалдың өзін бірқалыпты дауыспен (монотонды) оқу адамның логикалық ойлау жүйесін іске қосқанымен, сезіміне әсер етпейді, әрі адамның логикалық пайымына, сезіміне жазбадан гөрі сөз күшімен, үн тілімен әсер ету оңайырақ та, мүмкіндік те мол”. Ал “адам дауысының ырғақтарын, үн реңдерін мәтінге толық түсіру мүмкін болмайды. Немесе қағазға жазылған сөз өзінің қосымша бейнелеуші құралы – үннен айырылады, сол арқылы мазмұны да кемиді”(З. Паперный). Сондықтан мәтінді ауыз екі тіл стиліне бейімдей отырып жазып, баяндап отырған жайттың мазмұнын ашатын, айтылатын ойды нақты айшықтап суреттейтін негізгі деген сөз тіркестерін іріктеп қағаз бетіне түсіріп, әрі айтылатын әр сөздің ауызша айтқандағы әсер ету деңгейі бірінші кезекте ескерілуі қажет.
Бейнелеу және айқындаушы құралдар әдебиетте танымдық мақсатта қолданылса, радионың табиғатынан келіп туындайтын тілдің немесе сөздің әсер ету, әрі сендіру, дәлелдеу құралы екенін зерттеуші дәл көрсеткен. Радиодағы баяндау тәсілі жанды, көркем болуы керек, тыңдаушыға бейнелі сөзбен әсер ету қажет деген пікірлер де айтылды. Бейнелі сөздің адам ойын өткір, әрі мәнді етіп жеткізудегі және ой нанымдылығын күшейтудегі ролі айқындала бастады.
Бейнелеу құралдарының тиімділігі оның бір ойды, бір пікірді дәлелдеу бағытында жүйеленіп берілуінде. Ал бұл талаптар жазушы қауымнан қырағылықты, тәжірибені, ең бастысы жазу шеберлігін қажет етті.
Радиожурналистиканың өзгешелігін айта келіп М.Зарва эфирден берілетін сөзге талапты басқа қырынан қояды: “ауызекі сөйлеуге негізделген радиожурналистика оқырмандар мен тыңдаушылардың ой-өрісін жетілдіріп қана қоймай, оның жан дүниесін қозғап, біліктілік пен сезімталдыққа тәрбиелеуі керек” дейді. 4
Бұдан шығатын қорытынды, радиожурналист бейнелеу құралдарының қыр-сырын жетік меңгеріп қана қоймай, радионың өзгеше акустикалық ерекшеліктерін жақсы білуі тиіс.
Радиохабарлар тыңдаушылардың есту қабілетіне негізделіп жасалатындықтан дыбыстың өзіндік сипатын зерттеу хабар берудің озық, әрі жетілген түрін қалыптастыруға, дамытуға мүмкіндік беретіні сөзсіз.
Бейнелі сөздің адам ойын өткір, әрі мәнді етіп жеткізудегі және ой нанымдылығын күшейтудегі ролі айқындала бастады. Журналистиканы қайта бағдарлау тұрғысынан келгенеде журналист батыл да бейім,табан астыанн әлдені ойлап тауып,қиынан қиыстырып,қисынын тауып алатын сегіз қырлы бір сырлы әмбебап әрекет иесі болуы тиіс.Ендігі жерде,журанлист эканомикалық теорианы игеру құқығына икемделуде, себебі,ол өз материалынынң тұтынушылыға жетуіне мейлінше мүдделі.Демек, журналистің жетекші ролі бірінші кезекке шығады.Бірақ,солай бола тұрса да тікелец эфрдегі шығармашылық тұтастықты журанлисттің жалғыз өзі жүзеге асыра алмайтынаы белгілі.Ал ұжымдық үйлесім мәнісі түсіндіру үшін тікелей эфирде кімдер қызмет ететініне тоқталып өткен жөн.
Тікелей эфир қызметкерлерін басқа барлық редакция ұжымдарындағы сияқты міндетті жауапкершілік тұрғысынан басқарушы топ,атқарушы топ ретінде екігі бөлуге болады.
Әдетті, қалыптасқан тәртіп бойынша бас редактор,директор,үйлестіруші редактор нұсқаушылық, ұйымдастырукшылық қызметтерді ретке келтірсе, жүргізуші журанлисттер, тілшілер, аудармашылар, узыкалық жүргізушілер, дыбыс инженерлері өз тарптарынан орындаушылық қызмет атқарады.
Жалпы радиожурналистикадағы жұмыс процесін эфирге дейінгі,эфир кезіндегі деп екіеге бөліп қарастыратын болсақ,эфирге дейінгі жұмыс процесі ұжымдық үйлесім үлесіне тимек.
Шығармашылық тұтастық пен ұжымдық үйлесімді жүзеге асырудың ең басты критерийі кадр мәселесіне келіп тіреледі.Бұқаралық ақпарат құралдарына қызмет ететін басқарушы топ, атқарушы топ өкілдері үшін де ең алдымен журанлисттік қабылет,кәсіби білім деңгейі қажет.Ал қазіргі заман талабы тұрғысынан журанлмтика мамандығы бойынша жоғары блім міндетті түрде талап етілетіндігі өте құптарлық мәселе.
“Біз өмір сүріп отырған кезең-ақпарат ғасырында,сол ақпаратты өңдеу мен оны елге жеткізудің бар салмағы мамандарға түсетіні белгілі”.
Жалпы радиожуранлст өз ойын стилистикалық тұрғыда дұрыс жеткізе білу үшін эфирлік материалдарды әзірлегенде,өңдегенде эфирді жүргізгенде тілдің барлық мүмкіндіктерін белсенді түнрде пайдалануы қажет.Сонымен қатар,радиодағы журналисттік шығармашылықтың өзіне тән ерекшеліктерін меңгеру тиіс.Және де ол қоғамдағы радиожуралистиканың қоғамға ролі мен орны журналистиканың құқықтық негізгілері,радиохабар техникасын туралы мәселелерінен хабардар болуы тиіс.Тікеей эфирге шығудың өзіне тән ерекшеліктері мен әдіс-тәсілдерін принципті негізде үйреніп,біліп алу үшін сол жылдары Қазақ радиосының Ақпарат Бас Редакциясын басқарған А.Солдатенко мен осы Редакция журанлисті б.Табылдиев Мәскеуге барып тжірибе алмаып қайтты.1987 –1988 жылдары қазақрадиосында “кері байланыс”деген термин пайда болды.Өйткені тыңдаушылардың тікелей қарым-қатынас жақсарды.Телефон арқылы реадкцияға келіп түскен ақпараттың бәрі дерлік яғни,студияның телефоны берілмейтін ,негізінен,редакция телефон ұсынылып,таңертеңгі 10,00-ден кешкі сағат 18.00-оператор арнйы кезекші болатын.
Дәл осындай тікелей эфирге қызу дайындықты Қазақ радиосының Ақпарат Бас редакциясы 1988 жылдың қараша айынан бастады.Күн сайын таңертеңгі сағат 6.00 де бір кешкі 21.00+де бір 10 минуттан небәрі екі мәрте эфирге жаңлықтар деген ұсынатын бұл ұжфмға тікелей эфир орасан зоршығармашылқ мүмкіндіктер тудырды.Бұрын сол теңіз теңеіз тамшысындай 10 минттық ақпаратты директорлар ғана оқитын.Оның ішінде небәрі 1-2 минуттық дыбыстық жазбалар,яғни журанлстер даярлаған сұхбат,репартаж жанырындағы кадырлар берілетін.Сондықтан да редакция ұжымы таспаға түсірілетін ондай айтулы оқиғаға бірінің алдын бірі кесіп өтпей,өз ретімен кезекпен баратын.Өйткені жаңалықтар легніде өзі жасаған материалды ұсыну-қа йжуранлист үшін де үлкен мәртебе.Эфирден үні естіледі.аты аталады.Ал қаншама журанлст сол кездеде эфирдің сыртында жасырын жұмыс атқарып жүретін.Ал тікелей эфирге даярлық ең алғаш Мәскеуге барып тәжірибе алмаып келегн журналисттер қазақ тілінде Қайрат Мұсақұлов,орыс тілінде Болат Жұмағалиевтің кешкі сағат 21.00-дегі микрафон алдында оқулармен басталды.Ол кезде тек жалаң жаңалықтарды оқылады да арасында дыбыстық жазба беріледі.Алғашқы кездері басында,аяғында және ауа райын оқыған кезде музыка берілетін болды.Соның бәрі алдын ала әзірленіп сценарилік мәтінге “Музыка,жүргізуші,музыка,ауа райы”деп арнайы белгі соғылатын.Сол кездегі “Соңғы хабарлар”деп аталатын ақпарат бас реадкциясының жаңалықтар желісін эфирге алып шығатын режисер Б.Түлкібаевжұмыс процесіндегі ыждахаттылық пен жауапкерілікке бірінші күнне мән берді. Қазақстан радиожурналистикасындағы ресми сипаттағы әуе толқуынатұрақты түрде берілген тікелей эфирді.Қазақ радиосыныңАқпарат бас редакциясы тұңғыш рет өмірге әелді.Екі сағаттық эфирдің арнайы “сеткаы”,кестесі әзірленді.Деректі құжат ретінде эфрлік сетканың Қазақ радиосының мұрағатында ақталған нұсқасы пайдаланды:
III. Деректі -көркем хабарлардың жанрлық тіл кестесі
Радиохабарлардың түрлері бар,радиожанрлар бар және радио пішіндер бар екені белгілі. Мұның бәрін хабар дайындау барысында журналистердің өздері жіктеп отырады.Сонымен бірге хабарлардың сипатына қарай тіл қолданыстары да түрліше болыпкеледі.Мәселен радиохабарлар түрлері: қоғамдық саяси хабарлар,мәдени хабарлар,музыкалық хабарлар,әдеби – драмалық хабарлар,жаңалық хабарлар т.б. 5
Ал радиопішіндер : радіожурнал, радиокөпір,
радиоүндесу, радиоойын, радиодиспут т.б.
Сондай-ақ радиожанрлар: радиоочерк, радиофельетон,
радиосұхбат, радіорепортаж, радиокорреспонденция,
Бұлардың бәрінде өзіндік тіл қолданыстары бар.Мәселен ақпараттық хабарларда тіл бояулары қанық болмайды.Бұған керісінше көркем хабарларда тіл бояуы барынша пайдаланылады.Жанрларға да осындай қасиеттер тән. Радиозаметка телегравтық стильде келсе,радиоочерк күрделі сюжет тік стильде әрі әдеби тіл қолданылады.Радиозаметка фактлер мен оқиғаны қысқаша хабарлаумен қарапайым тіл де хабарланса,радиоочеркте көркем тіл кестесі қолданылады,суреттеледі. Әсіресе әдеби- драмалық хабарлар мен музыкалық хабарларда тіл б? кіл әрімен,нәрімен бейнеленіп бері леді.Сөздің эстетикалық мәніне Назар аударылады.Жоғары талам көрініс береді.Радиопъессалар,басқа да радиоқойылымдар да кейіпкерлер өмірі,тұлғасы образды түрде жеткізілеі.
Жанрдың ішінде радиоочерк пен радиофельетон көркем тілі қажет етеді.Талап пен талам қатар өріледі. Тілдік бейнелеу құралдары жанр табиғатына сай шығуы тиіс. Астарлы да, нәзік мағаналы сөздер қолданылуы мүмкін. Мұның өзі хабардың қызықты шығуына ықпал етюді. Сондықтан осы жайларды ескере отырып,хабар түрлері мен жанрдлардың жаратылысына орай тіл бояуларын орынды пайдалану міндеті туындайды. Радиохабарламаларға дауыс немесе дыбыс ырғағына байланысты өз ерекшелігі мен қолдану міндеттері туындайды. Себебі, қандай тілде болмасын,электронды ақпарат құралдарында сөйлеген сөздің ауызша бояу реңі әр қилы болып келеді. Міне осы жағдайларды ескере отырып, радоижуранлисттер өздері жүргізетін хабарлардың ролін дұрыс атқара білу керек.Бұл ретте тілдің үндестік заңын ескеру қажет.Әрбір сөздің буындарында немесе дыбыстарында өзіндік айтылу үйлесімі болуы тиіс.Мәселен алдыңғы буын мен кейінгі көршілес әріптерімен қосылып айтылатын кездерінде осы үйлесімідклік шарттарын ескермеуге болмайды.
Сондай-ақ бірнеше сөздің де белгілі бір екпінмен дауыс ырғағымен құйылып,төгіле жарасымды тұүрде табиғи айтылуы микрафондағы сөздерде ерекше қызмет атқарады.Мұның өзі беріліп отырған хабардың тыңдаушыға әсерін күшейтеді.Сондықтан дауыстың жоғары төмен,баяу не тез айтылуының радиохабар үшін мәні бар.Сол дауыс рығыында байланысты ауызша сөздің бейнеленіп естілуі пайда болады.Мұны аталмыш салада істейтіндер көңіл-күйге әсері бар деп бағалайды тартымдылық үшін қажет деп есептейді. Қалыптастырған сөз тіркестері адамның ауызша сөзіне немесе жазбаша сөзге ерекше әсер береді.Ол бейнелеу сияқты көркемділік рол де атақарады, астарлы мағына да береді. Экспертивті түрде айтылыды, көңіл-күйге әсер береді. Фразелогилық тіркестердің өз алдына бүтін мағынасы болады.
Мысалы: “Көзді ашып-жұмғанша”, “қас пен көздің арасында”, “тайға таңба басқандай”, “тонның ішкі буындай” т.б.
Мұндай сөздің әдебитте , публистикада жиі қолданылады. Жазушылар мен журанлисттер әртүрлі жанрларда пайдаланып отырды. Радиохабарларда фразеологиялық тіркестерді ауызша сөздермен тіркетерді әсерлеу үшін,мәнерлеу үшін енгізген.
Келесі бір халық жасаған көркем сөздер мақал-мәтелдер болып табылады. Алдымен мақалдарға тоқталатын болсақ,бұл да фразеология қатарына жатын оралымдар. Себебі, мұнда да тұрақты тіркестер болғанымен, өзіндік құрылыстар мен мағынасы жағынан фразалық тіркестерден ерекшелігі де бар.Мақалдар бір немесе бірнеше жол болып та,өлең секілді шағын бір оралымды қамту мүмкін.Мұндай сөздер де халықтың ауызша тілі арқылы, ауыз әдебиеті арқылы дүниеге келіп қалыптасқан. Мақалдар да халықың өмір тәжірибесінен туған, замандар бойы елеп-екшелеп даналық, өсиет-өнерге толы мән-мазмұн жатады.Онда әртүрлі толымды ойлар, терең де,жан жақты ұлағатты, тәрбиелілік астарлар байқалады, қорытындылып жаслады. Мақалдар-көркем сөздер болып табылады. Ол мәдени сөздер блумен бірге, эстетикалық талғамды білдіретін мағыналық сөздер. Аз сөзебен көп мағына берудің үлгісі осы мақаладардан танылады.
Мысалы: “Білекті бірді жығады,білімді мыңды жығады”, “Еңбек етсең ерінбей,тояды қарның тіленбей”, “Тұз астың дәмін келтірсе,мақал сөздің сәнін келтіреді”,т.б.
Мақалдар айтуға ықшам,жеңіл блоуымен бірге,адамның көкейінде бірден жатталып қалуға ыңғайлы бьлоып кеоледі.Оның астарлары да,ауыспалы мағынасы болы мүмкін.Жазушылар мен журанлисттер мақаладарды өз материалдарына көп пайдаланады.Ол көркем ой беруге таптырмайтын сөздер.Кейде ол тиянақтау мен тірек,қорытынды жасау үшін публистикада қолданылады.6
Тағы бір айтар нәрсе-қанатты сөздер.Бұл сөздер де тапқыр,өткір,дәл анық сөздер.Қанатты сөдер екпінді әрі ұшқыр ойлы болып келеді.
Журналистикада мәтелдер де, қанатты сөздер де кездеседі. Радиохабарларда мұндай сөздердің айрықша қызмет сипаты бар. Бұлар хабардың тілін көріктендіреді, мазмұнын күшейтеді.Сөзге, текке салмақты мағына береді. Тыңадушыға ой салады. Ойға, сезімге әсер етеді.Сөздің ішкі қуатын ашады.
VI.Көркемдік шығарма – радиоочерк және оның түрлері
Радиожурналистиканың деректі-көркем жанрлары радионын табиғатын танытып, оның тек бқұаралық ақпарат кұралы ғана емес, үлкен өнер саласы екенін көрсетуге мүмкіндік береді. Дыбысталатын тіл көдіретімен деректі-көркем туындылардын жасауына жол ашты. Өйткені, жанрлардың бұл тобы радиожурналистика мен радиодраматургияның үйлесімі мен үндестігі аясында дүниеге келетін радиотуындыларды қамтиды. Олардың құрылымы деректі және әдеби-көркем элементтердің синтезімен, өзара бірлесіп әрекет етуімен сипатталады.
Радиожурналистиканың деректі-көркем жанрлары -радиоочерк. радиофельетон, деректі драма, радиокомпозииия.
Радиоочерк - ақпаратты, талдамалы жанрлар функциясын атқара отырып. Қамтитын тақырыбынын ауқымына, бейнелейтін нысанасын теренінен дүйектеу дәрежесіне қарай деректі-көркем жанрларна келіп топтасады.
"Алқашында радиоочерк газет жанрларының сөйлеу тіліндегі байланысы ретінде қабылданды. Кейін оған талап күшейіп, тіпті, тікелей әсер алу, дауыс ырғанының нанымдылықы сақталған жағдайда автордық очеркті жай оқып шыққанының өзі белгілі бір оң нәтиже беретін болды" деп мәлімдейді зерттеуші М. Барманқұлов. Осы кітап авторы радиоочерк жанрының тарихы негізіне былайша тұжырым жасайды: Очерк жанрының радиоңа бейімделуі біртіндеп жүзеге асты. Деректі жанр акустика әлеміне келіп әдеттен тыс ортаға бейімделді. Жалпы радиоочерктің қалыптасуы ескі бағытта жүрді. Біріншіден, радиоочерктің тілі әдеби-көркем тілге біртіндеп жағындай берді. Екіншіден, очерктің құрылымына радионың табиғатына тән қосымша элементтер келіп қосылды. Бұлар бейнелі, жанды сөзбен етене ұштаса отырып, очерк жанрының мүмкіндіктерін кеңейтті, оны жаңа бейнелеу құралдарымен байытты Радиоочерк жанры 30-жылдардың соңына қарай қазақ радиосынын эфирінен ресми түрде беріле бастады".
Радиоочерктің негізгі нысанасы адам, проблема, кейде оқиға болып табылады. Оның ең басты ерекшелігі - кейіпкердің немесе оқиға куәгерінін деректі-жанды үлгімесі. Сондықтан да, радоочерк шынайы дерекке, толыкқанды дәйекке құрылады. Өйткені, оның кейіпкері нақты үмірдегі адамның өзі. Сол тұрғыдан алғанда радиоочерк өнер туындысы. Көркем шығарма болып есептеледі.
Жанрлың даму тенденциясына байланысты радиоочерктің үш тармағын талдап айтқан жөн.
1. Алғашықда радиоға тән сипатта
емес, жалпы журналистиканың
2. Тыңдаушыға қалай естілетіні
ескеріліп, музыкамен көркемделетіні
есепке алынатын арнайы
3. Дыбысталатын көркем мәтінмен бірге кейіпкердің накты әңгімесін таспаға түсіріп алып қоса беретін жанды дерекке құрылған шын мәніндегі шынайы радиоочерктер эфирге шықты, яғни, радионың табиғатына тән радиожурналистиканың дерек-көркем жанры сипатында құрылымдыкқ ерекшеліктері мен айқындалған толыкқанды радиоочерк қалыптасты.
Радиоочерктің жанрлық элементтері: журналистің микрофон алдындағы жанды әңгімесі, дыбыстық деректерінде таспаға түсіріліп алынған оқиға кейіпкерінің өз сөзі, дәйекті деректер мен мәліметтер, жеке адамның тұлғасын сомдау, көркем шегініс пен көркем ойдан қосу, музыка және дыбыс эффектілері.
Бейнелейтін нысанына қарай радиоочерк үш түрге бөлінеді: жолсапар, проблемалық және портрепгтік.7
1. Жоясапаррадиоочерк. Онда журналистін іс-сапар кезінде күрген-білген фактілері, құбылыстары, оқиғалары туралы адамзат тағдырындаңы сан қилы сәттер жайлы алған әсері, түйген ойы баяндалады. Жолсапар радиоочерк ел мен жер, әлем аясында жасалатын радиосаясат. Ол журналистің болмысты тану және сол тұрғыда түйгендерін тыңдарманға жеткізу әдісі ретінде жүзеге асады.
2. Проблемалықрадиоочерк. Мұнда
заман ағымындағы. күн тәртібіндегі
проблема негізгі нысанаға
3. Портпреттік очерк. Бұл радиоочерктің кең таралған, әйгілі түрі. Өйткені, ол жеке адамның тағдырына, оның өмірі мен еңбек жолына, бастан өткерген қиындықтары мен қол жеткен табыстарына арналады. Дыбыстық сипаттағы деректер мен көркем образдар негізінде жеке тұлғаның жанды сөзбен сомдалған портреті жасалады.
Әлбетте, радиоочерктің үш түрге бөлінуі шартты қисын екенін ескеру қажет. Өйткені, проблеманың адамңа, адамның проблемаға қатысты болмауы, іс-сапар кезінде адамңа, проблемаға байланысты мәселелердің ұшыраспауы мүмкін емес. Бірақ, кез келген тақырыптын негізгі аспектісі болады. Очерк түрлеріне тән белгілер де содан келіп туындайды,
Радиоочерктің сәтті шығуы журналистің алдын ала жасалған әзірлігіне байланысты. Бұл ретте очерк объектісін қажетті деңгейде зерттеудің маңызы ерекше. Зерттеу нәтижесінде очерктің құрамдас бөліктерін, көркемдік желісін. жалпы біртұтас композициясын ойластыра алады. Радиоочеркті жазу процесі күндерге, айларға, тіпті, жылдарға созылуы мүмкін. Өйткені. автор адамнын жеке тұлға ретіндегі өмірлік белестерін, оқиғаның даму барысын белгілі бір уакытаралығында зерттеуі мүмкін. Қазіргі таңда радиоочерк жанры өкінішке орай өте сирек кездеседі. Эфирдегі дүниенің бәрін айыруға тырысатын қазіргі заманғы радиожурналистер ақпаратты, содан соң талдамалы жанрдан әрі аса алмайды. Негізінде, заманның айтулы оқиғалары мен талантты тұлғалардың өмірі мен еңбегі турасындағы дыбыстық деректерді деректі-керкемтуындыларды Алтын қорда сақтау үшін очерктің үш түрін де қолданыс аясына енгізу қажет-ақ.
Радиофельетон. "Бұл - қоғамдық құрылыста кездесетін зиянды құбылысты ащы әжуаға айналдыратын жанр. Ондағы мақсат жақсы сценарий жазумен қоса, жанрдың акустикалық табиғатынан туындайтын өзіндік ерекшеліктерді дұрыс игергенде ғана жүзеге асады. Радиофельетонның объектісі біздің әлеуметтік өмірімізге, тұрмыс-тіршілігімізге, әдет-ғұрпымыз бен салт-санамызға сай емес. жалпы ілгері дамуымызға кедергі болатын жағымсыз фактілер", - деп зерттелген. Арқау болатын фактілердің сипатына қарай радиофельетондар деректі және деректі қойылымды деп екіге бөліп қарастырылады. Біріншісі — таспаға түсірілген жазбалардан, яғни белгілі бір нақты айғақтан тілшінің, яғни, автордың өзі оқитын мәтіннен тұратын деректі радиофельетон. Екіншісі - эфир сахнасында әртістердің орындауымен жасалатын және типтік деңгейде жинақталған фактілерге негізделетін деректі-қойылымды радиофельетон".
- Радио.Оның шығу тарихы
- Радиопасные объекты
- Радиопередающие устройства
- Радиопередающие устройства
- Радио Попова и патент Маркони
- Радиоприемник «Нева»
- Радиопротекторы
- Радиолокация на казахском языке
- Радиометки в промышленной энергетике
- Радиометрическая съемка с использованием термолюминесцентных детекторов при поисках месторождений нефти и газа
- Радиометрический контроль
- Радиометрическое обогащение руды
- Радиометрия объектов ветеринарного надзора
- Радионуклиды в народном хозяйств
