Сабақтың тақырыбы: Кепкен жапырақтардан аппликация жасау

Сабақтың тақырыбы: Кепкен жапырақтардан аппликация жасау. 
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды табиғатты сүюге, аялауға және де табиғат материалдарынан көптеген жұмыстар жасауға болатынын үйрету.

Сабақтың  оқу-тәрбие мақсат-міндеттері:

• Табиғи материалдарымен жұмыс істеу туралы мағлұмат беру;
• Оқушыларды табиғи материалдармен жұмыс істеуге үйретутабиғи метериалдардан ойыншықтар дайындауға білімдерін дамыту;
• Жұмыс орнын дайындауға дағдыландыру;
• Табиғатты аялауға тәрбиелеу;
• Еңбексүйгіштікке, ұқыптылыққа, тиянақтылыққа тәрбиелеу;
• Сәндік талғамын, ойлау қабілетін дамыту.

Қолданылатын  көрнекіліктер: жаңғақ (шағын көлемді), ағаш жапырақтары, сабақтары, жұмыс үлгілері; (ермексаз,желім, қайшы, қағаз, төсеніш тақтайша, қол сүртетін сүрткіш ).

Сабақтың барысы:

1. Әңгімелесу.

а) Жазғы мезгілде бәрімізде көбелекті көрдік қой.

- Көбелектер неге ұқсайтын еді?

Көбелектер әдемі  гүлдерге ұқсайтыны рас па?

б) Ертегідегі гномдар көбелектерді өте жақсы көрген болатын, оларды күні бойы тамашалап, қызықтайтын.Көбелектер сондай әдемі, оларды гүлдерге теңеген болатын. Күз келгеннен кейін көбелектер ғайып болып кетеді. Сол кезде гномдар күзгі жапырақтардан көбелек жасауға кіріседі. Қыстың ұзақ мезгілінде, кепкен жапырақтан жасалған көбелек оларға жазды еске салып тұрды. Жұмыстарын аяқтағаннан кейін, гномдар өздерін жазғы бақта жүргендей сезінді. Жаз бітті, бірақ жаздың кереметі олармен қыстың аязды күндері де жандарында қалды. Олар қатты зеріккенде немесе жазды сағынғанда сол дайындаған жұмыстарына қарап отыратын.

Біз де сіздермен  бірге керемет жасап шығарамыз  – жапырақтардан көбелек жасаймыз.  

 

2. Жұмыстың жасалу жолы.

а) Түсіндіру.

Көбелектің жапырақтарына  төрт жапырақ аламыз. Кеудесіне жіңішке  ұзын жапырақ керек. Мүлдем кішкентай  жапырақ көбелектің басын жасау  үшін керек болады. Жапырақтарды қатты  қағаздың бетіне қоямыз. Енді негізгі  жұмысқа кірісуге болады. Жапыраққа  желім жағып, қағаздың бетіне абайлап  жапсырамыз. Осылай барлық жапырақтарды желіммен жапсырамыз. Болғаннан кейін  дайын жұмысымыздың бетіне қатты  қағады жауып, үстін кітаппен бастырып қоямыз. Бірнеше минуттан кейін жұмысымыз  дайын болады

б) Өзіндік  жұмыс.

Жұмыс алдында қайшы  және желіммен жұмыс жасау ережесін айтып кетеміз.

Жұмыс барысында  тәртіпке, тазалыққа қарап отырамын. Көмек керек болған жағдайда көмектесемін.

в) Жаттығу.

Бүгін біз көбелек  болып, баққа барамыз. Көбелек қанаттарын қағады: жоғары-төмен. Гүлді көріп, жақындап ұшып келіп отырады. Гүлдің балауызын  ішіп болып, беті қолын жуып алып, әрі  қарай ұшып кетеді. Ал біз жайлап орындықтарымызға отырамыз.

3. Қорытынды.

Қорытынды көрме  ретінде өтеді. Балалар өздері жақсы  ұқыпты орындалған жұмыстарға баға береді.

4. Үй тапсырмасы.

Келесі сабаққа әкелетін заттардың тізімі жазылған парақтар таратылады: Жаңғақ, ағаштың жіңішке сабақтары, ермексаз, қатты қағаз.

 

Пәні:  Сәндік қолданбалы өнер. 
Сабақтың тақырыбы: Көктем мерекесіне сыйлық.  «Гүлдерден панно жасау» 
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға панно жасауды үйрете  отырып,сәндік қолданбалы өнердің жаңа түрімен таныстыру,аналар мейрамына қарсы өз қолдарынан сыйлық жасату. 
Білімділігі: Оқушылардың білімін жүйелендіру,шеберлік деңгейін арттыру арқылы әсемдік пен сұлулықты бағалай білуге үйрету.. 

Дамытушылығы: Оқушылардың жұмысты орындаудағы ептілігін дамыту,алған білімдерін өз беттерінше қолдана білуін қадағалау. 
Тәрбиелігі: Оқушылардың көркемдік танымға,жұмысты орындау кезінде ұқыптылық пен дәлдікке, жасалатын бұйымға ынтамен қарауға,біткен бұйымды талдап,сәндік талап қоя білуге  тәрбиелеу. 
Сабақтың типі: жаңа білім беру.    Сабақтың түрі:  тренинг сабақ. 
Сабақтың әдісі:   практикалық жұмыс,сұрақ-жауап,жұмбақ шешу,жаңа техникамен жұмыс.

Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері, сызу,өсімдіктану.

Сабақтың көрнекілігі: Сабақ тақырыбы, панно түрлері, қағаздан жасалған гүлдер,қауіпсіздік ережесі, сұрақ жасырылған  конверт.

Сабаққа қажетті  құрал-жабдықтар:гуашь бояуы,қылқалам,карандаш,жұмыртқа ұясы,қайшы,желім,түсті қағаз. 

Сабақтың барысы;

а)Ұйымдастыру кезеңі;

ә)Оқушылар назарын сабаққа аудару.

Балалар  5 орталық бойынша жұмыс жасайды.

1.«Еңбек»орталығы.                         4. «Пікір алысу»орталығы.

2.«Ғылым»орталығы.                       5. «Мақал-мәтел»орталығы.

3. «Өнер»орталығы.

І.«Еңбек»орталығы.

*Сабаққа қажетті құралдарын тексеру,еңбекке дайындау.

*Сабақ ережесімен таныстыру,бірін-бірі тыңдау,ойын ашық айту.

*Сабаққа жақсы қатысып отырған оқушыларды  бағалау.

ІІ. «Ғылым»орталығы.Жаңа тақырыпты түсіндіру.

-Балалар,бүгінгі сабағымызды Абай атамыздың өлеңімен бастаймыз.

Талап,еңбек,терең ой

Қанағат,рақым,ойлап қой,

Бес асыл іс көнсеңіз.

Осы өлең жолдарының әрбір сөзінің астарына үңіліп,талқылап көрейік.

-Еңбек түбі –береке,

-Көптің түбі-мереке.

-Ал мереке,туған күн кештерінде гүл сыйлау қалыптасқан дәстүріміз.

Панно өнер туындысы.Мәдени орындар мен үй ішін  көркемдеу үшін жасалады.

1.Икебано-жасанды гүлдер мен табиғи материалдан  жасалған панно.

2.Түрлі-түсті қағаздан жасалған панно түрлері де болады.

3.Матадан,лентадан жасалған гүлдер панносы.

Панноның жобалау  кестесін  тауып көрейік. 

 

ПАННО-1.Материал  қымбат емес.

2.Төзімді сапалалы.

3.Әдемі дизайн.

4.Ерекшелігі мол.

5. Жасалуы көркем.

6.Тез табылады.

7.Экономикалық шығын.

8.Бұйым мөлшері ерекшелігіне сай. 

 

балалар, бүгін біздер табиғи материалдардан «Құмырадағы гүл» композициясын құрастырамыз. 
Табиғат байлығы алуан түрлі. Табиғи материалдардан тамаша кәдесыйлар жасап үйренуді ары қарай жалғастырамыз. Біз бүгін цитрусты жемістердің қабығы мен жапырақтарынан әртүрлі материалдардан «Құмырадағы гүл» композициясын құрастырамыз. 
 
Композиция (латын сөзі – kompositio – құрастыру, тәртіпке келтіру) – көркем шығарманың құрылысы. Көркем әңгіме не поэма, не роман, қайсысын оқысақ та әр алуан сюжетке құрылады. Сюжет дегеніміз - шығармадағы адамдардың бір - бірімен байланысы, қарым - қатынасы, күрес - тартыстары, шығармадағы оқиғалардың дамуы болып есептеледі. Ендеше оқиға қалай болса солай суреттелмейді. Белгілі бір тәртіппен дамиды. Бір оқиға себеп болса, екіншісі оның нәтижесі. Адамдар арасындағы қарым - қатынас күрес - тартыстар тек кездейсоқ емес, өмір шындығы, өмірге екі түрлі көзқарас, екі түрлі мінездің түйісуі екендігі аңғарылады. Оқиғаның белгілі бір мезгілде болғандығы көрсетіледі. Шығармада кездесетін оқиғаның осылар тәрізді әр алуан бөлшектердің қалауын тауып жазушы асқан шеберлікпен қиюластырып, бір бүтін нәрсе етіп шығарады. Міне осыны шығарманың композициясы - құрылысы деп атайды. 
Композиция (құрылыс)- көркем шығарманың барлық түріне қатысы бар ұғым. Ал сюжет тек оқиғалы шығармаларға ғана қолданылады. Ал еңбекке баулу пәнінде композиция дегеніміз - бұл түрі, түсі әртүрлі безендіру элементтерін, бөліктерін бір - бірімен сәйкес үйлестіріп орналастыру. Енді қауіпсіздік ережесін еске түсірейік. 
Қауіпсіздік ережесі 
1. Желімді пайдаланған кезде жұмыс орнына целлофан немесе қағаз төсе. 
2. Желімді қылқаламмен көп іліп алма. 
3. Қылқаламды арнаулы орынға қой. 
4. Қайшымен ойнауға болмайды. 
5. Инені киіміңе шаншыма. 
6. Инені арнаулы орында сақта. 
7. Құралдармен ойнама. 
8. Біреуге үшкір затты ұсынғанда ұшын өзіңе, сабын кісіге қаратып бер. 
 
Жұмыстың орындалу реті. 
1. Бір түсті мата дайындап, оған өлшемі 1см кем қатырма қағазды қойып артық бөлігін қайырып желімде. 
2. Матаның тең ортасынан бормен тік сызық түсір. Құмыра мен гүлдің орнын белгіле. 
3. Апельсиннің қабығын біркелкі болатындай етіп, үзбей кесіп ал. 
4. Кесілген қабықты раушан гүлінің түріне келтіріп ора. 
5. Гүлді матадағы белгіленген орынға тігіп, ағаш жапырақтарын жапсыр. 
6. Түсті қағаздан құмыраның пішінін қиып, белгіленген орынға желімде. 
(Оқушылардың жасаған жұмыстарынан шағын көрме ұйымдастырылады.

 

Как сделать панно из цветов своими руками ? В окружающем мире много красоты. Достаточно присмотреться повнимательнее и ветка дерева может стать весьма оригинальным произведением искусства. Просто нужно проявить фантазию и вложить в работу сою любовь. 
Рассмотрим пример изготовления панно из цветов. В первую очередь, нам нужно подготовить спилы или срезы сухой древесины. Для этого подойдет береза, липа, сосна и прочие породы деревьев. Чтобы получить срез, необходимо распилить ветки пилой с мелкими зубьями. Если пилить ветки под острым углом, то получим удлиненные срезы, а если  под прямым углом – то выйдут круглые срезы.  
Середину цветка сделаем из круглых спилов, а лепестки и листья – из удлиненных. Лицевую сторону срезов шлифуем с помощью наждачной бумаги. Неотшлифованной стороной спилы будем приклеивать к фону – так они будут держаться крепче. Для получения стеблей можно взять веточки деревьев или кустарников, лучше всего с почками. Подготовленные части нашего  будущего панно можно также обжечь, используя паяльную лампу, а потом порыть их лаком.

Чтобы изготовить вазу для панно из цветов, отпилим часть ветки, расколем ее пополам ножом вдоль волокон и приклеим к фону, покрыв затем лаком. 
Для фона панно можно использовать фанеру подходящего цвета. Соединяем композицию, используя все свое воображение и фантазию. Можно сделать букет цветов в вазе, выложенной из мелких камешков или арбузных семечек. При этом каждая семечка или камешек намазывается клеем с обратной стороны, приклеивается и прижимается на несколько минут к основе. После высыхания клея, готовую композицию можно покрыть лаком 
Вазу можно и не делать, тогда цветочную композицию можно создать в виде цветущего куста. В этом случае листья и ветки располагаем таким образом, чтобы они как-будто растут снизу, к примеру, из-под коряги или нескольких плоских камешков. 
 
Также можно сделать необыкновенный букет, морской пейзаж или даже выдумать из подручных засушенных материалов и ковыли для птиц. Также  в качестве материалов, кроме растений и цветов, для панно подойдут бобовые ( можно взять, например, цветную фасоль или горох), семена, злаки, перья птиц и прочие предметы, которые мы встречаем вокруг себя. Каждый человек может проявить свою собственную фантазию, которая всегда  уникальна. В зависимости от проявленной фантазии, мы можем получить самые различные панно из цветов – сложное и простое, грустное и смешное. Но, как и каждый человек, все они будут неповторимы и не похожи друг на друга.

 

 

 

 

Кактус

Марина Корнеева-Евтеева 

 Кактус подумал, что,  раз он колючий, 
  Значит на свете он самый могучий. 
  Все, с кем отныне он будет встречаться, 
  Им непременно должны восхищаться. 
 
  Вот пролетела над Кактусом Пчёлка, 
  Хочет присесть, но лапкам так колко! 
  Пчёлка обиделась и улетела- 
  Даже знакомиться не захотела. 
 
  Юная Пальма росла по соседству. 
  Знал её Кактус с раннего детства. 
  Пальма - совсем ещё крошка-малышка, 
  А у неё есть подружка Мартышка. 
 
  Хочется Кактусу тоже подружку, 
  Чтобы почаще шептала на ушко, 
  Глазки невинно прикрыв от смущенья, 
  Милые сердцу слова восхищенья... 
 
  Толстый, капризный, заносчивый Кактус 
  Явно завысил свой личностный статус: 
  Он был уверен,что ствол его сочный 
  Дамам внушает восторг долгосрочный. 
 
  Впрочем, красавицы так не считали: 
  Кактус сторонкой всегда облетали. 
   
 
  Только однажды с ним что-то случилось. 
  Гнев поменяла Фортуна на милость: 
  Кактус зацвёл.И цветок его дивный 
  Стал источать аромат эксклюзивный. 
 
  С радостью бабочки,мушки,стрекозы 
  ВИлись вокруг удивительной розы. 
  Даже капризная Райская птица 
  С неба к цветку пожелала спуститься. 
 
  Кактус взошёл на вершину блаженства, 
  Сам себя счёл образцом совершенства. 
  Мыслил: зачем ему бабочки-мушки? 
  Райскую птицу возьмёт он в подружки! 
 
  Райская птица раскинула крылья, 
  Землю осыпала радужной пылью, 
  Глазом сверкнула и массою тела 
  Сверху на Кактус решительно села. 
 
  Бедный цветочек испуганно сжался, 
  Сник и на Кактусе не удержался. 
 
  Кактус напыжился:птица-Царица 
  Лично к нему на макушку садится! 
  Вот и пришло настоящее счастье; 
  Гостья сейчас им начнёт восхищаться... 
 
  Только внезапно от милой подружки 
  Он получает клевок по макушке, 
  Два подзатыльника лапой когтистой. 
  Голос её зазвучал серебристо, 
 
  Но в ситуации той экстремальной 
  Лексика Птицы была НЕФОРМАЛЬНОЙ! 
 
  Время прошло - призадумался Кактус, 
  Несколько снизил надменности градус, 
  Очень старался вести себя тихо, 
  Ведь по соседству взошла...Кактусиха!

 

 

 

 

В мире не было более бескрайней пустыни как эта. И такой она  казалась пустынной, что смотря на неё становилось немного страшно.  
Но это только на первый взгляд, однажды ступив на неё, ты уже не сможешь покинуть этот мир, эту пустыню.

Когда наступают сумерки  она оживает...и ты слышишь шорох змей, пение ночных птичек, шуршание растений...Закрой глаза, прислушайся.. 
Слышишь? Это же вдалеке раздается песнь любви. Вот такая была наша пустыня. 
Я расскажу про одного жителя этого бескрайнего мира, потому что мне он очень нравится, и я с ним подружилась. 
Это большой зеленый КАКТУС. Он был так красив и добр, что жители пустыни его очень любили. И так хорош собой и весел, что несмотря на его 
иголки бабочки, пчелки, маленькие змейки тянулись к нему. А КАКТУС их поил живительной влагой. И все было хорошо, одни получали влагу, а Кактус  
внимание и тепло. 
Но однажды что, то случилось с КАКТУСОМ и стал он засыхать..ни кто понять не мог..что же произошло? наверно кто то его обидел? или много сил у него 
забрал? 
Так бы и погиб КАКТУС, но в пустыню заползла кобра. Она знала что надо делать, обвила его со всех сторон и он напиваясь ее яда оживал, но не думал он 
что надо это делать аккуратно, но так КАКТУСУ хотелось быть здоровым, что он забыл об осторожности и был одурманен. 
Все кричали..Проснись..Оглянись, ведь так красиво в мире..Тут налетел вихрь и сорвал Кобру с Кактуса..прошел дурман..и опять все краски заиграли для него. 
Однажды на рассвете зашелестело, что то и КАКТУС заметил липовый Листочек, он накололся на его иголку. Листочек так дрожал. 
Он был напуган и истощен 
Почему бы мне о нем не позаботиться?- подумал Кактус. И стал напевать песенку и поить своим соком Листочек. А Листочек так был напуган, что сильно дрожал. 
Но тепло и ласка КАКТУСА сделали свое дело. Листочек раскрылся и стал трепетать от счастья. Но счастье недолго продолжалось. 
Видимо не весь яд вышел из КАКТУСА..он стал какой то отрешенный, застывший. А Листочек трепетал на иголках и все ждал, пока Кактус вновь станет собой, когда приголубит  
Листочек и напоит его нектаром.

 

Изготовление аппликации

1. Для фона возьмите  лист жёлтой бумаги формата  А4.

2. Сложите лист  зелёной бумаги пополам. Приложите  к линии сгиба трафарет и  вырежьте по 4-5 штук каждой детали (рис. 1, 2).

3. Из красной  бумаги вырежьте колючки для  кактуса — очень тонкие полоски  длиной 1,5-2 см.

4. Возьмите одну  самую большую деталь кактуса,  смажьте клеем половину её  наружной стороны, положите на  неё 4-5 иголочек и сверху приложите  половинку следующей части кактуса.  Получился нижний отросток кактуса  (рис. 3).

5. Аналогично склейте  все одинаковые по размеру  детали, вкладывая между ними  иголки.

6. Аналогично склейте  все оставшиеся элементы. Получилось 5 отростков кактуса с иголками.

7. Приклейте отростки  к фону, соединив их между собой.

8. По трафарету  вырежьте 4 красных цветочка (рис. 4).

9. Сложите каждый  лепесток вдоль пополам — лепестки  поднимутся вверх (рис. 5).

10. Приклейте готовые цветки  к отросткам кактуса.

Сказка про КактуС)))  Действующие лица:Девочка-Глупышка, КактуС.Жила была девочка-глупышка...  и жил был КактуС...  Девочка очень любила солнце и лужи.... потому что в них отражались звезды и небо... которые она так любила...   Кактус любил свой фиолетовый горшок...   Девочка любила своих друзей, громкую музыку и шумные вечеринки...  Кактус любил воду... 2 раза в неделю...   Девочка иногда грустила... и плакала, пока её никто не видел...  Кактус впитывал в себя каждую каплю влаги...  Девочка вела веселый образ жизни...  Кактус все время наблюдал одну и ту же картину...Зал подруги Девочки-Глупышки...  Девочка собралась один раз вместе с друзьями у своей подруги... предвкушая сумасшедшую вечеринку...  Кактус тогда думал, что все буде спокойно и его не будут трогать...  Девочки веселились...   Кактус разглядывал трещену на потолке....  Девочка глупышка немного развеселившись... решила подойти танцевать поближе к телевизору... на котором стоял кктус...  Кактус с интересом наблюдал за движениями этой девочки...  Девочка закрыла глаза и приблизила свою руку к нкактусу...  Кактсу чуть не выпрыгнул из своего фиолетового горшочка...  Девочка сказала.. "ой, какой миленький.. какие у него колючки" и ..... обняла кактус своей ручкой....  Бедный кактус в этот момент весь скукожился.... и хотел залезть в свой ФИОЛЕТОВЫЙ горшочек..  Девочка с этого дня обожает кактусы... и считает их смыслом счастливой жизни.. точнее даже символом этой самой жизни...  А кактус... ну а что кактус...))))) кактус, он и в Африке кактус))))  Мораль всей сказки: Купите себе кактус на подоконник... и будьте счастливы!!)))

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Лиро-эпостық жырлар ғашықтық жырлар - лирикалық әрі эпикалық шығарма. Оқиға желісі бірін-бірі құлай сүйген екі жас арасындағы махаббатқа құрылады. Көпшілігінің оқиғасы сүйгеніне қосылуды аңсаған, жастарға ескі салт-сана қарсы тұрып, мерт қылумен аяқталады. Лиро-эпостық жырларларда халықтың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, көңіл-күйі көбірек суреттеледі. Оларда реалистік және романтикалық көріністер сабақтаса келіп, реалистік әдіс басым жатады. лиро- эпостық жырларда кейіпкерлер батырлар емес, карапайым адамдар. Екі жастың бір -біріне деген сүйіспешілігін жырлайтын эпостарда, негізінен, махаббат отына жанған қыз бен жігіттің қосыла алмай, трагедияға ұшыраған тағдыры баяндалады. Әдетте, олардың бақытына кедергі болатын нәрсе -ата- аналардың қарсылығы немесе қызға ғашық басқа жігіттің жауыздығы , иә болмаса екі рудың араздығы болып көрсетіледі. Ғашықтық жырлар көркем фольклордың даму барысында батырлық эпостан кештеу қалыптасқан, бірақ бұл қаһармандық жыр мүлде өшіп, оның орнына романдық эпос келді деген сөз емес, Эпостың бұл екі түрі көп уақыт бірге , бір -бірімен байланыса, қатарласа дамыған. Ұқсастықтары да аз емес. Олардың жалпы поэтикалық сипаты ұқсас. Айталық, сюжеттік құрылымдардың бір типті болып келуі, образдар жүйесіндегі біркелкілік, өлең құрылысы мен бейнелеуіш құралдардың біртектілігі секілді белгілер эпостың екі түрінде де кездеседі. Ғашыктык жырлар көп вариантты болып келеді Оның себебі көп замандар бүл жырлар ауыздан- ауызға тарап, біреуден біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп баспаға іліккен. ^[1]

Лиро-эпостық жырлардың түрлері

Қазақ Лиро-эпостық жырлары негізінен екі түрге бөлінеді:

1. Қазақ халқының төл туындылары - "Қозы Көрпеш - Баян Сұлу", "Қыз Жібек", "Айман-Шолпан"; "Күлше қыз", "Құл мен қыз", "Мақпал қыз", "Есім - Зылиха"
2. Шығыс әдебиеті негізінде назира гөйлік дәстүрде жазылған қиссалар "Мұңлық - Зарлық", "Сейфілмәлік", "Бозжігіт", "Таһир - Зуһра", "Жүсіп - Зылиха", "Шәкір - Шәкірат", т.б.

Лиро-эпостық жырларында тұрмыс-салт жырларының айтыс, жоқтау, жар-жар, жұбату, жұмбақ айтыс, қоштасу, сыңсу сияқты түрлері өте жиі кездеседі. Қазан төңкерісіне дейін Лиро-эпостық жырларын жинап, жариялауда орыс ориенталистері В.В.Радлов, И.Н.Березин, Г.Потанин, т.б. көп еңбек сіңірді. Лиро-эпостық жырларды С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Қоңыратбаев, М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, т.б. ғылыми тұрғыда зерттеп, еңбектер жазған.

Мақпал төсек  мамықтан,

Алтын иек, ақ тамақ,

Көтеріп басын сөйледі'".

Қазақ халық ауыз әдебиетінің алып қазынасы Жібек пен Төлегеннің махаббаты, адалдығы

суреттелетін - "Қыз Жібек" жыры. Төлегенге өз сүйгені - Жібекпен қосылуға әкесі

батасын бермейді. Тоқсан көштің ішінен сүйгенін іздеп жүріп тапқан Төлегеннің Жібекке

махаббаты адал, ақ. Бірақ махаббатта жолы болмаған Төлеген Бекежан қолынан  қаза

болады. Қазақтың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі  Қыз Жібек жырында толық көрініс  табады.

Бұл лиро-эпостық жырда көптеген әйел бейнелері беріледі. Бірақ халықтың әсемдік

мұратына сай келетін Жібек  бейнесі ең қанық бояулармен суреттелген.

Бұл жырдағы Жібек бейнесі былай  суреттеледі:

"Қыз Жібектің құрметі,

Жиһаннан асқан сәулеті,

Ләйлі-Мәжнүн болмаса,

Өзгеден артық келбеті....

Өзі он төрт жасында-ай,

Кебісінің өкшесі

Бұхардың гауһар тасындай,

Ақ маңдайы жалтылдап,

Танадай көзі жарқылдап,

Алтын шашбау шашында-ай.

Қыз Жібектің ақтығы

Наурыздың ақша қарындай,

Ақ бетінің қызылы

Ақ тауықтың қанындай,

Екі беттің ажары

Жазғы түскен сағымдай ...

Оймақ ауыз, құмар көз

Іздеген ерге табылады-ай.

Өткірлігін байқасаң.

Ұсталар соққан кетпендей.

Нұр тұқымын еккендей,

Екі ауыз сөз сөйлескен

Мұратына жеткендей".

41

Келтірілген үзінділер қазақтың өткен заманда әсемдік туралы түсінігі қандай

болғандығын тануға мүмкіндік береді.

Қазақтардың ауызша-поэтикалық шығармашылығында, әсіресе эпос пен ертегілерде, көп

құбылыстар қиял-ғажайып образдармен толықтырылған, бірақ, бұған қарамастан, халық

ауыз әдебиетінің туындыларының мазмұны шынайы болмыстың көрінісі болып табылады,

өйткені, Н. Шамота әділ көрсеткендей, "ең бай қиял, ең дамыған елестету, өз

формаларымен тірі өмір формаларын еске салмайтын болса, ештеңені жасауға

мүмкіншілігі болмайды".

41

Қыз Жібек

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Қыз Жібек пен Төлеген

Қыз жібек -қазақтың ең көне мұраларының бірі, лиро-эпостық дастан. «Қыз Жібек» жыры - аңыз емес, тарихи оқиға, кейіпкерлері өмірде болған адамдар. Жырдың негізгі кейіпкерлері - Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын сүйген ғашықтар, бірақ әке батасынан аттап кеткен Төлегеннің өлімі мен Жібектің қайғылы тағдыры талай жанарларға жас үйірілтпей қоймайды. Жібек бейнесі - сұлулық пен әсемдіктің нышаны, қазақ халқының мақтанышы, рухани ескерткіш.

Тарихы

Қыз Жібек.

'Қыз Жібек–лиро-эпостық жыр. Шамамен XVII-ғасырда жазылған. Жыр нұсқалары арасында айырмашылық аз. Тұңғыш рет Е.А. Александров Мұсабай ақыннан жазып алып, мазмұнын орысшаға қара сөзбен аударған (1880). 19 ғасырдың екінші жартысында татар мұғалімі Фалиолла Тухватуллин Зайсан өңірінен “Қыз Жібек” жырын жинап, 1894 жылы Қазанда бастырған. Сондай-ақ Жүсіпбек Шайхысыламұлы Қазан қаласында 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 ж. қазақ тілінде жариялаған. “Қыз Жібектің” Тухватуллин жинаған нұсқасы 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 ж. басылып шығып, 1958 жылы “Қазақ эпосы”, “Казахский эпос” жинақтарында, 1963 жылы “Қыз Жібек” деген атпен қазақ, орыс тілдерінде жарияланды, 1988 жылы орыс тілінде жеке кітап болып шықты. Қазір ҚР Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың бірнеше нұсқалары сақтаулы. Оның ішінде Қ.Мырзағалиев, Ә.Дәнікеров, Ж.Қалмағамбетов, Е.Рақметов, Р.Мәзқожаев нұсқалары бар. “Қыз Жібек” жырында қазақ халқының өмірі, тұрмысы, кәсіп-тіршіліктері, салт-санасы, елдік, ерлік істері, ар-ожданы мен арман-мақсаты қызғылықты әрі көркем жырланады. Жыр мазмұнында Базарбай байдың Төлеген атты ұлы 14 жасқа толғанда өзіне жар іздеп, 210 сұлудың арасынан Сырлыбай ханның Жібек атты қызын ұнатқандығы айтылады. Үш ай Сырлыбай ханның елінде болған Төлеген өз еліне бармақ болып сапарға шығады. Бірақ Жібекті қызғанып, жол тосқан Бекежан қапыда Төлегенді өлтіріп, қазасын Жібекке өзі келіп естіртеді. Сол үшін Бекежан өлім жазасына кесіледі. Жырдың 2-бөлімінде хабарсыз кеткен Төлегенді іздеп шыққан інісі Сансызбай қалмақ ханы Қоренді өлтіріп, Жағалбайлы елін жаудан азат еткендігі айтылады.^[1]

Мазмұны

"Қыз Жібек"  жыры екі бөлімнен тұрады. Бірінші  бөлімінде Төлегеннің Жібекке  үйленуі әңгімеленсе, екінші бөлімде  Жібектің Сансызбаймен қосылғаны  баяндалады. Екі бөлім - екі оқиғаны  жырлайды, бірақ сюжет біреу: жігіттің  үйленуі. "Қыз Жібек" эпосын  махаббат гимні деудің әбден  жөні бар. Оның нағыз көркем  туындыға айналу процесі жүріп  жатқан кезде, яғни ХVІ-ХVІІІ  ғасырлардағы қазақ қоғамында  жеке бастың, сезімнің бостандығы, махаббат еркіндігі туралы мәселе  мұндай деңгейде ашық айтыла  бермеген, ескі рулық заманның  неке мен отбасына қатысты  ежеқабыл, қалыңмал, көп әйел алу,  әмеңгерлік сияқты салттары үстем  болған. Солай бола тұрса да, "Қыз  Жібек" жырының шығуы сол  дәуірдің өзінде-ақ халықтың идеал туралы эстетикалық пайым-түсінігінде белгілі бір дәрежеде өзгеріс болғанын айғақтайды. Төлегеннің де, Жібектің де өзіне лайық жар іздеуі, сүйіспеншілікпен үйленуді көздеуі - сол кезеңдегі жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін аңғартады. Жырдың ел арасында кең тарағанының бір себебі осында болса керек.^[2]

Төлеген - қазақ эпосы, тіпті бүкіл қазақ фольклоры үшін жаңа кейіпкер. Ол Қозы Көрпештен де өзгеше. Қозының бейнесінде батырлық қасиет көп. Ал Төлеген - нағыз лирикалық кейіпкер. Ол бай болуды, батыр болуды көксемейді. Оның арманы - өзіне лайықты сұлуды сүю, соны өзіне өмірлік жар ету. Жыршы да осыны айтады: "Батырлық, байлық кімде жоқ, Ғашықтық жөні бір басқа". Демек, сол кездің қоғамында осындай ой-пікір болған, яғни ел ішінде махаббатты - өте таза, бәрінен ерекше, биік сезім, оны кез келген адам біле бермейді деген ұғым қалыптасқан. Нақ осындай ерекше сезім Төлегенді әкесінің бата бермегеніне қарамастан алыс жолға жалғыз аттандырады. Төлеген үшін өмірдің мәні де, сәні де - махаббат, махаббат үшін күресіп, өмір сүру, сүйгеніңе үйлену. Сондықтан да болу керек, оның мінезі де, істері де әдеткі эпостағыдай емес. Ол аң да ауламайды, мал да бақпайды, жастайынан ерлік мінез де танытпайды, батырлық өнерді де үйренбейді. "Періште сипатты ұл" боп тууының өзі - оның ерекше сұлу болатынын білдіреді. Демек, ол батыр болмайды: Төлеген кәдімгі батырларша "сағат сайын" өспейді, бозбала кезінде ешбір ерлік іс-әрекет жасамайды. Есесіне он екі жасында өзіне пара-пар сұлу қыз іздей бастайды. Он алты жасқа толғанда ат тұяғы жететін жерді түгел шарлап шығады. Қыз Жібек туралы ести сала ол еш ойланбастан жолға шығады.

Төлеген

Егер Қозы Көрпеш қалыңдығының ауылына жалғыз аттанып, көп қиындық көріп, ұзақ жүріп  жетсе, Төлеген қасына бірнеше нөкер  ертіп, "жылқыдан екі жүз елу  жорға алып, бірнеше күн жол  жүріп, Шекті деген елге келіп, шатырды  тігіп, жорғаларын жайып салып, жұртқа жар салады". Байқайтынымыз - Төлеген  алыс елге шаршамай-талмай, еш қиналмай, аз-ақ күнде жетеді. Оның қызды таңдауы  да өзгеше. Қызын көрсеткен әрбір  адамға бір жорғадан береді. Тіпті, Төлегеннің өзі Жібекке құда түседі. Бұл да - оның ерекшелігі. Оның құда түсу әдісі де айрықша. Алдымен жұртқа жорға таратып, Шекті еліне "мырзалықпен" танылады да, Қаршыға арқылы Жібекті  көруге мүмкіндік алады. Бұл жерде  Төлеген тағы бір мінез көрсетеді. Ол Қаршығаның сөзіне сеніп қана Жібекке  іңкәр болмайды, мақтаулы қызды өз көзімен көргісі келеді. Яғни, Төлеген қызға сырттай ғашық болғысы келмейді, қызды өзі сынап, өзі тілдесіп қана бағаламақ. Міне, жастайынан өзіне тең қызды іздеген Төлеген мұнда да сол әдетінен таймайды.

Көркем шығарма  болғандықтан жырда Төлеген мен  Жібектің бір-біріне деген сүйіспеншілігі бірден ашылмайды. Жібекке деген  Төлегеннің ынтықтығы сатыланып көрсетіледі. Ең алғаш Жібек туралы ол өз елінде жүргенде естіп, сұлуды іздеп шығады. Содан соң Жібек жайында Қаршығадан қанығып, оны көруге асығады. Сөйтіп, Қаршығаға ілесіп, көштің соңына түседі. Көш үлкен, аяғынан басына дейін баруға тура келеді. Жол бойы бірінен бірі әдемі он үш қызды көреді. Әрқайсысын Жібек екен деп жақындағанда, Қаршыға "Жібек емес" дейді.

Көш алдына қараса,

Бір қыз кетіп  барады,

Жанасалай сұлудың

Қасына жетіп келеді,

Төлеген мырза көреді,

Көш алдында сұлудың

Он қыз нөкер  қасында,

Өзі он бес жасында.

Ақ маңдайы жалтылдап,

Танадай көзі жарқылдап,

Алтын шашбау шашында.

Қырық нарға жүк  арттырып,

Қымқап зерлі кілемді

Жүк үстіне жаптырған.

Қазыналы қырық  нарға

Жібектен арқан  тарттырған.

Әсемдіктің бәрін  де

Бұл жиһаннан арттырған.

Дүрия бешпент бел  ЩЕЩЕН амысалып

Бұл дүниені кең  салып,

Алтынды қамшы қолға  алып,

Абжыландай толғанып,

Бұралып кетіп барады,

Жын соққандай теңселіп,

Осы екен, деп Қыз  Жібек,

Жетіп келді қасына,

Базарбайдың Төлеген.

Артынан келді Қаршыға:

"Жібек емес" деген соң,

Онан да өтіп жөнеген.

Тау басында қарағай,

Төлегеннің мінезі

Болып кетті баладай.

Осындай болып әр жерден

Он бір қыз өтті сәулетпен

Бәрі де қалды  жарамай.

 

Жырда қыздардың  келбеті өте шебер суреттелген, оларды көрген Төлеген енді тезірек  Жібекті көруге ынтығады. Қаршығадан озып, Жібектің күймесіне бұрын жетеді. Бірақ Жібек онымен "сөйлесуге  намыстанады". Тек Қаршығаның үгітінен кейін ғана Жібек "бетін бір  ашып, жарқ етіп көрініп, амандасты  да, қайтадан бетін жауып, пәуескенің қақпағын түймелеп, жатып қалды", - дейді жыршы. Жібектің ғажайып көркін көрген Төлеген: "Жиһанда бұл сипатты  әйел көргенім жоқ еді, енді мұны алайын!" - деп шешеді. Осы сәттен бастап Төлеген  енді белсенділік көрсетеді.

Жырдағы Қыз Жібек  көркінің сипатталуы:

Қыз Жібек

 

Қыз Жібектің құрметі,

Жиһаннан асқан  сәулеті,

Ләйлі-Мәжнүн болмаса,

Өзгеден артық келбеті.

Үш қызы бар қасында-ай,

Өзі он төрт жасында-ай,

Кебісінің өкшесі

Бұхардың гауһар тасында-ай,

Ақ маңдайы жалтылдап,

Танадай көзі жарқылдап,

Алтын шашбау шашында-ай.

Қыз Жібектің дидары -

Қоғалы көлдің құрағы,

Көз сипатын қарасаң -

Нұр қызының шырағы,

Дүри гауһар сырғасын,

Көтере алмай тұр  құлағы,

Бой нұсқасын қарасаң

Бектер мінген пырағы.

Қыз Жібектің ақтығы

Наурыздың ақша қарындай,

Ақ бетінің қызылы

Ақ тауықтың қанындай,

Екі беттің ажары

Жазғы түскен сағымдай,

Білегінің шырайы

Айбалтаның сабындай.

Төсінде бар қос  анар

Нар бураның санындай,

Оймақ ауыз, құмар  көз

Іздеген ерге табылды-ай.

Өткірлігін байқасаң

Ұсталар соққан кетпендей.

Нұр тұқымын еккендей,

Екі ауыз сөз сөйлескен

Мұратына жеткендей.

Тірісі түгіл Жібектің

Өлігіне адам қайырылып

Бетінен келіп өпкендей.

Қыз Жібекті Төлеген

Ақылменен танып  тұр,

Көз мейірі қанып  тұр,