Ішкі аудитті ұйымдастыру

1. Ішкі аудитті ұйымдастыру

2.1 Ішкі аудиттің  мақсаты, міндеттері және атқаратын  қызметтері

«Бақылау жүйесіндегі  аудиттің маңызы және орны» деп аталатын 1-тарауда аудиттің әр түрлі аталып, оларға қысқаша сипаттама берілгенімен, тек сыртқы аудиттің ғана мәселелері мұқият зерттелген. Бұл бөлімде аудиттің негізгі түрлері тереңірек қарастырылады.

Аудиторлық қызмет тәуелсіз аудиторлар немесе аудиторлық ұйымдар  жүргізілетін сыртқы аудит түрінде, сонымен қатар қызметі аудиторлық бақылауға алынатын ұйымның мамандандырылған бөлімшесі жүргізетін ішкі аудит  түрінде жүзеге асырылады.

Аудиттің екі түрінің  де жалпы түпкі мақсаттары көбінесе сәйкес келеді – ол бақылау.

Сыртқы аудиттің негізгі  міндеті – тексеру жүргізілген  ұйымның дайындап тапсырған қаржылық қорытынды есебінің шындыққа сәйкестігін  анықтау, оның белгілі бір кезеңдегі  қызметінің нәтижесін және қаржылық жағдайын бағалау. Сыртқы аудит кезең  сайын сырттан шақырылатын аудиторлар немесе әртүрлі аудиторлық ұйымдар  арқылы жүзеге асырылады. Аудиторлық қорытынды  есеп  негізінен жоғары тұрған ұйымдарға, акционерлерге, кредиторларға және тағы басқаларға арналған. Бұл қорытынды  есепті ішкі аудиторлар да өз жұмысында  қолданады.

Ішкі аудитті сыртқы аудитпен салыстырғанда табиғаты, мән-мағынасы, тағайындалуы мен ұйымдастырылуы өзгеше болып келеді. Ең алдымен ескертілетіні, ішкі аудит қызметі (немесе, оны кейде  ішкі ревизия қызметі, ішкі бақылау  қызметі деп те атайды) ұйым ішінде құрылған бөлімше бола отырып, оның қызметін бағалау және тексеру бойынша  жүйелі әрі күнделікті, жұмысты атқарады.

Ішкі аудиттің басты міндеті – басқару мақсатына қол жеткізуді қамтамассыз ету. Бұл үшін ішкі аудит кәсіпорын басшылыған дұрыс басқару шешімдерін қабылдау үшін жасалған талдаудың нәтижелерімен, белгілі бір бөлімшенің қызметіне баға беру мен, ұсынстармен және уақытылы дұрыс ақпаратпен қамтамассыз етеді.

Ішкі аудит – кәсіпорынға қызмет көрсету аясында жүргізілетін ішкі бақылау жүйесін талдау үшін менеджмент арқылы анықталатын қызмет. Ішкі аудиттің көмегімен бақылау және талдау іске асырылады, сонымен қатар жүйелерді жақсартуға, жетілдіруге ұсыныстар беріледі.

Оларға қызметтердің мынадай  түрлері тән:

1. Қаржылық және операциялық ақпараттарды тексеру. Бұл сыртқы аудитордың жұмысымен сәйкес келетін үнемі жалғасатын процесс.
2. Операциялардың үнемділігін, тиімділігін талдау, оның ішінде қаржылық емес бақылау да бар. Кейде оны «ақша құнының» аудиті деп те атайды.
3. Заңдар мен ережелер, менеджметтің әртүрлі сыртқы талаптары мен саясатына және басқа да ішкі талаптарға сәйкестікті талдау.

Бұл үшін:

а) активтердің қабыладнуы мен есептен шығарылуының заңды  болғанына және осы активтердің  тиімді түрде пайдаланылуы мен сақталуы қамтамассыз етілгеніне көз жеткізу  керек. Ішкі аудитор активтердің  менеджментін рұқсатына сәйкес алынуы мен сатып-өткізілуіне ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынға тиіселі  активтердің сақталуы қамтамассыз  етеліп жатқандығына сенімді болуы  керек. Мысалы, өндірістік қалдықтардың көлемі кішірейіп, қажетсіз материалдар  мүмкін болғанша қайта өңделіп, өткізіліп  жатыр;

ә) міндеттердің ұйымның  тек құқықтық операцияларына ғана қатысы бар екендігін растау.

4. Ішкі аудит қызметі  орташа және ірі кәсіпорндарда  құрылады. Кейбір жағдайларда қызметтің  осындай түрін құру заңмен  қарастырылады. Яғни, «Акционерлік  қоғамдар туралы» заңының 5-тармағының 33-бабында ұлттық акционерлік  қоғамдарда ішкі аудит қызметінің  міндетті түрде бар болуы керектігі  қарастырылған.

Ішкі аудит қызметінің жұмысы кәсіпорынның жоғарғы басшылығы  бекіткен «Ереже» деп аталатын фирмаішілік  актінің шеңберінде біліктілік, өз бетінше жұмысын іске асыра алушылық және жауапкершілік қағидаларының  негізінде құрылады.

610 «Ішкі аудит қызметінің  жұмысын қарастыру» деп аталатын  ХАС-да былай делінген: Ішкі аудит  оның қызметтерінің бірі ретінде  субьект ішінде жұмысты бағалау  бойынша құрылған қызмет болып  табылады. Басқа да мәселелермен  қоса оның атқаратын қызметтерінің  құрамына ішкі бақылау және  бухгалтерлік есеп жүйесінің  бірдейлігіне, тиімділігіне және  дұрыстығына мониторинг, тексеру,  жүргізу баға беру кіреді.

       Ішкі және сыртқы аудиторлардың арасындағы негізгі айырмашылықтар.

       Мүдделердің жалпы екендыгіне қарамастан, бұл салада түбегейлі айырмашылықтар бар.

 Ішкі және сыртқы аудиттің негізгі айырмашылықтары.

2.2 Сыртқы аудитор  және ішкі аудитке деген сенімділік 

610 «Ішкі аудит қызметінің  жұмысын қарастыру» деп аталатын  ХАС-ы ерекше қызықты, өйткені  ол аудитті қабылдаудың әртүрлі  жақтарын ұсынады.

Қазіргі кезде ішкі аудиторлардың  өзінің айналысатын қызметін бухгалтерлік есеп саласы ретінде емес, «өзінің  бет бейнесі бар» күрделі қызмет ретінде тану тенденциясы байқалуда. Өзінің жұмыс көлемі оларға үлкен  болып көрінетіндіктен, олдар өз кезегінде аудиторлық жүмыспен байланысты қызметпен қатар басқа да әртүрлі қызметпен айналысады.

Ішкі және сыртқы аудиторлардың бірлесіп атқаратын  қызметін тану. Ішкі және сыртқы аудиттің мақсаттарының әр түрлілігіне қарамастан, оларға жету жолдары көп жағдайда ұқсас келеді. Ішкі аудитордың жұмысы сыртқы аудиторлық процедуралардың мерзімі мен дәрежесіне, сипатына өзгерістер енгізу үшін қолданылуы мүмкін. Әрине, сыртқы аудитор өзінің аудиторлық пікірі үшін толық жауапкершілікті ішкі аудиторда сондай дәрежедегі тәуелсіздік бола алмайтындықтан  ғана мойындамайды.

«Ішкі аудитордың тәуелсіздігі сыртқы аудитордың тәуелсіздігінен  өзгеше болып келеді. Ішкі аудитордың тәуелсіздігі олардың ұйым ішіндегі беделімен, яғни атқаратын қызметімен және бағынуымен, сонымен қатар әділеттілігімен  анықталады. Сыртқы аудитор үшін тәуелсіз клиент-фирманың, оның басшалығы мен  иелерінің алдында қандайда бір  міндеттемелердің немесе оларға бағытталған  қаржылық қызығушылықтың жоқтығымен анықталады »

Ішкі аудитті  бағалау. Аудиттің халықаралық стандарттары сыртқы аудиторлардың аудиторлық қызметті жүзеге асырудың тиімді тәсілін жоспарлауға және жасауға көмектесуді жүзеге асыру үшін, сонымен қатар ішкі аудитордың жұмысына сүйенудің керектігін және мүмкіндігін анықтау үшін аудиттің атқаратын қызметтерін жеткілікті дәрежеде біліп-түсінуді талап етеді. Мұндай бағалау кез-келген жағдайда аудиторлық тәуекелділікке және бақылаудың жалпы саясатына аудитордың беретін бағасына ықпал етеді. Ол төмендегі факторларды ескеруі қажет.

1. Ішкі аудиттің ұйымдастырушылық  статусы. Аудитордың жоғарғы басшылыққа  кіре алу, кез-келген операциялық  жауапкершіліктен еркін болу, сонымен  қатар сыртқы аудитормен емін-еркін  түрде қатынас орната алу мүмкіндігі  болуы керек.

2. Ішкі аудиттің атқаратын  қызметтерінің масштабы және  менеджмент ішкі аудитордың ұсыныстарын  орындай ма.

3. Кәсіби мамандану дәрежесі  мен тәжірбие аспектісіндегі  ішкі аудитордың техникалық біліктілігі  – дайындау мен жалдау саясатының  бірдейлігі.

   4. Кәсіби мұқияттылық:  құжаттар және жұмыс бағдарламасы, аудит бойынша тиісті басқарма  растай алатындай ішкі аудитордың  жұмысы жоспарланған, талданған  және құжаттарда көрсетілген  деп қорытынды жасауға бола  ма.

Сыртқы аудитор құжаттарда өзінің ішкі аудитке берген бағасын  көрсетіп, жыл сайын оларды қайта  қарастырып отыруы керек.

    Бұдан басқа,  ол ішкі аудиттің атқаратын  қызметтерінің маңызды кемшіліктерін  анықтағаны туралы менеджменттке  жазбаша түрде ақпарат беріп  отыруға тиісті.

Ішкі аудитордың жұмысына сүйенуге болатын салаларда масшатб, тексеру деңгейі, таңдау әдісі, құжаттау, есептілік процедуралары мен  оны қарап шығуы бойынша алдын-ала  келісіп алу қажет. Ішкі және сыртқы аудиторлар қызмет процессінде бір-бірінің  жұмысына әсерін тигізетін фактілер туралы бір-біріне ақпарат беріп  отыру үшін үнемі қатынасып отыруы керек.

Ішкі аудитордың жұмысын сыртқы аудитордың бағалауы. Егер сыртқы аудитор ішкі аудитордың жұмысына сенімді болса, онда оған келесі процедураларды орындау қажет.

• Қарастыру керек:
• тексерілуге тиісті баптардың, сонымен қатар ішкі аудиттен алуға болатын ақпараттардың маңыздылығын; аудиторлық дәлелдеулердің толық жеткіліктілігін;
• тексерілуге жататын салалардағы болмай қалуы мүмкін емес аудиторлық тәуелділіктің, немесе алынуы қажет ақпараттың деңгейін;
• талап етілген пікір білдіру деңгейін;
• аудиторлық дәлеледеулердің толық жеткіліктілігін;
• аудиторлық қызметтерге тән кәсіби тәжірбиені.
• Келесідей мақсатпен ішкі аудитордың жұмысын тесеру және бағалау:
• олар жұмысты професионалды түрде және дайындықтың тиісті деңгейі бойынша орындалды ма, және де көмекшілердің жұмысы міндетті түрде бақыланады ма;
• жасалған қорытындыларды растау үшін жеткілікті деңгейде тиісті дәлелдеулер жиналады ма;
• бірдей қорытындылар жасайды ма, қорытынды есеп оларға сәйкес келе ме;
• ерекше жағдайлар мен өзгешеліктер қарастырылады ма;

Ішкі бақылау процедураларына, сонымен қатар ішкі аудиттің процедураларын қайта жүргізуге бақылау орнату қажеттігі туындауы мүмкін. Сыртқы аудитордың сенімділік дәрежесі құжаттарда көрсетілуі керек.

2.3 Ішкі аудиттің  құрамы

Ішкі, қаржылық, операциялық  және басқару аудитінің айырмашылықтары. Ішкі аудит бөлімінің міндеттерін анықтаған кезде оларды 3 бағытқа бөлуге болады: қаржылық, операциялық және басқару.

Ішкі қаржылық аудит алаяқтықты болдырмау және қателерді дәлелдеулермен, шоттарды зерттеумен байланысты тапсырмаларды орындауды көздейді. Оған аудиторға мөлшерден елеулі ауытқулардың маңыздылыын анықтауға мүмкіндік бере алатын ағымдғы қаржылық және басқару қорытынды есептерін қарап шығу, стандартындағы тіренділерді іздеу жатады.

Ішкі операциялық  аудит өзінің құрамына бақылау процедураларын зерттеу және олардың орындалған-орындалмағандығын анықтап-білуді кіргізеді. Мұндай зерттеу кезінде аудитор ішкі бақылау мен ішкі тексерудің кемшіліктерін, снымен қатар тиімділігін жақсартуға болатын салаларды анқтауға тырысады.

Ішкі басқару аудитіне менеджерлердің қызметтері мен ұйымның  басқару құрылымына баға беру және оған шолу жасау жатады. Оған басқарманың  тәжірбиесін қолдану бойынша  жалпы саясатты бағалау, сонымен  бірге белгіленген критерилерге сәйкес сыртқы басқару қызметін бағалау  кіреді.

2.4 Ішкі аудит  стандарттары және ішкі аудит  жүргізу әдістемесі

Ішкі аудит кезінде  орындалатын міндеттер әртүрлі  және оның мақсаттарына, тексеру жүргізіліп жатқан ұйымның түрі мен оның қызметінің сипатына байланысты болады. Мемлекеттік  ұйымдардың, коммерциялық банктердің, сақтандыру компанияларының және зейнетақы  қорларының аудиті өзіндік ерекшелікке  ие. Бұдан өзге, көптеген мәселелерді  әртүрлі тәсілдермен, әртүрлі тереңдікке, егжей-тегжейлігі және әр түрліәртүрлі критерийлерге сүйене отырып шешуге болады. Осыған байланысты аудиторлық қызметті регламенттеу мәселесі туындайды. Мәселе тиісті ережелер мен стандарттарды, сонымен қатар аудит жүргізудің нақты әдістемелерін жасаудың көмегімен  шешіледі.

Дамыған елдерде аудит  мәселелеріне, әсіресе ішкі аудит  мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Құрамына он шақты елдер, оның ішінде АҚШ, Жапония және Англия кіретін  бақылаудың жоғарғы институттарының  халақаралық ұйымы (The International Organization of Suprem Audit Institutions, INTOSAI)бар. Ішкі аудиторлар институты да (The Institution of Auditors, A) халақаралық  болып табылады. Бұл бағытта үкіметтік  ұйымдардың арнайы бөлімшелері де жұмыс  істейді. Мысалы, АҚШ-та Ішкі аудиторлар институты 1941 жылы құрылған. Ол «ант беруші ішкі аудитор» атағына ие болып, кәсіптік стандарттарды жасайды және тәжірбиелі жұмыскердің білімінің жалпы  көлемін анықтайды.

Жоғарыда аталған және басқа да ұқсас шетелдік ұйымдардың әрқайсысында аудиттің тиісті стандарттарын  шығаруға жауапты бөлімше бар.

Ресейде Президент жанындағы  Аудиторлық қызмет жөніндегі комисия  мақұлдап-бекіткен ішкі аудиттің стандарты  жасалған.

Ішкі аудиттің халақаралық  тәжірбиесінде тиісті институттар  кәсіпкерлік стандарттарды жасап  шығаруда.

Стандарттардың  мақсаты:

• ішкі аудит тәжірбиесінің негізгі принцптерін белгілеу;
• ішкі аудит саласында қызмет көрсетудің кең шеңберінің негізгі болатын концептуалдық базаны анықтау;
• ішкі аудиттің қызметін бағалау үшін негіз құру;
• ұйым ішіндегі процесстер мен жүйелердің жетілдірілуіне жағдай жасау.

Әдетте ішкі аудиттің стандарттары үш, кейде төрт топқа жинақталуы мүмкін. Осы стандарттарды үш топқа  жинақтап қарастырайық.

1. Жалпы стандарттар

1. Қызметкерлердің  біліктілігі. Бұл стандарт ішкі аудит қызметінің басшысы мен оның қызметкерлерінен өзінің міндеттерін тиімді түрде орындау үшін жеткілікті деңгейде жоғары жеке қасиеттерінің, қажетті кәсіби дайындықтарының болуын және ішкі бақылау жүйесін білуін талап етеді. Өз кезегінде кәсіпорынның басқармасы ішкі аудиттің кәсіпорын үшін өте маңызды екендігін түсіну керек.

Алдын-ала жазылған міндеттерді  орындауға мүмкіндік беретін  біліктілік деңгейін ұстап тұру үшін аудит қызметкерлерінің тәжірбиесі мен білімін тексеру, олардың  мамандану дәрежесін ұдайы жоғарлату  алдын-ала қарастырылады. Бұдан басқа  ішкі аудиттің тиімділігіне қолдау көрсету  мақсатында жасалған қорытындыларды талқылау қажет.

Алаяқтықтың белгілерін анықтау  үшін ішкі аудитордың білімі жеткілікті болуы керек. Солай бола тұрса  да, ішкі аудитордың негізгі атқаратын  қызметі аляаяқтық фактілерін зерттеу  және анықтау болып табылатын  білікті адам ретінде қарастыру  көзделмейді.

Ішкі аудитор тапсырылған  жұмысыты орындау үшін ақпараттық технологиялар  саласындағы бақылаудың негізгі  тәуекелдіктері мен мен әдістерін, сонымен қатар ақпарттық технологияларды  пайдалануға негізделген аудиторлық тәсілдерді білулері қажет.

Солай болғанымен, бірақ  ішкі аудиторларды негізгі атқаратын  қызметі ақпараттық технологиялар  аудиті болып табылатын ішкі аудитордың біліктілігін меңгеру алдын-ала  көзделмейді.

Ішкі аудитор келесі көрсеткіштерді бағалай отырып, жұмысқа өзінің кәсіби белсенділігін таныту керек:

• аудиторлық тапсырманың мақсаттарына қол жеткізу үшінқажетті жұмыс көлемін;
• кепілдік берілетін мәселелерге қатысты мәнділігін немес маңыздылығын, қатысты күрделілігін;
• өздеріне қатысты кепілдік берілетін мәселелердің мәнділігін немес маңыздылығын, салыстырмалы күрделілігін;
• корпаративті басқару мен бақылауды, тәуекелдіктерді басқару процесстерінің тиімділігін және бірдейлігін;
• маңызды қателіктердің, кемшіліктердің немес заңдар мен нормативтік актілердің, ішкі процедуралардың орындалмауының ықтималдылығы;
• болашақ пайдамен салыстыра отырып, аудиторлық кепілдіктерді беруге кеткен шығындарды.

Жұмысқа деген кәсіби белсенділікті  таныту шеңберінде ішкі аудитор аудиттің компьютерленген әдістерін және мәліметтерді талдаудың басқа да әдістерін пайдалану мүмкіндігін  қарастыруға міндетті.

Ішкі аудитор ұйымның  ресурстары немесе қызметіне, мақсаттарына әсер ете алатын маңызды тәуекелдіктердің бар болуына дайын болу керек. Сонда да, аудиторлық кепілдіктерді  беру кезінде жүзеге асырылатын процедуралар, типті олардың жеткілікті кәсіби деңгейде жүргізілгендігіне қарамастан, барлық маңызды тәуекелдіктердің анықталуына  кепілдік бермейді.

2. Тексерудің обьектілері  мен мақсаттары. Ішкі бақылаудың обьектілері кәсіпорын қызметінің әрбір түрі үшін анықталуы керек. Олар логикалық жағынан негізделген және белгілі бір мөлшерде толық болуы қажет.

Бұл стандарт тексеру обьектілері  осы компанияның оперцияларымен байланыстыруды талап етеді. Барлық қыржы-шаруашылық операциялары блоктарға (циклдарға) топтастыруы керек. Блокатар ұйымының қызметінің барлық түрлерін қамтып, кәсіпорынның құрылымы мен  оның бөлімшелерінің атқаратын қызметтерімен  сәйкес болуы керек. Блоктар әртүрлі  тәсілдер бойынша жіктеледі. Мысалы, келесі блоктарды бөліп көрсетуге  болады:

Компания басшылығы. Бұл блок компанияның саясатын жасауды, сонымен бірге жоспарлауды, оның қызметін ұйымдастыруды, ақпартты жинау мен өңдеуді қамтиды, сондай-ақ оларға ішкі аудиттің атқаратын қызметтері де жатады.

Операциялық блоктар  – олар өзінің негізгі міндетінің орындалуын қамтамасыз ететін кәсіпорын қызметінің түрлері.

Қарстырылып отырған стандартты орындау үшін әрбір блоктың шеңберінде көбінесе ұйымның жоспарымен анықталатын  бақылаудың мақсаттарын анықтау  қажет. Бұл мақсаттарға төмендегілер кіреді:

• Ұйымның негізгі миссияларына сәйкес келетін өте дәл,

үнемді және тиімді операцияларды  жүргізуге ықпал ету;

• Активтердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету (ұрлықты, шектен

тыс шығындарды, алаяқтықты және басқа да теріс пиғылды істерді  болдырмау);

• Басшылықтың директивалары мен еределерін, заңдарды

сақтау;

• Ұйым қызметінің жағдайы туралы сенімді ақпарат алу және

осы мәліметтерді кезең сайын  жасалатын қорытынды есепте көрсету.

Ішкі аудит өз міндеттерін  орындау үшін ол қызметтің жетекшісі  жоғарғы басшылырдың алдында  есеп беру керек. Ішкі аудиттің көлемін  анықтау, жұмысты жүргізу және нәтижелер  туралы қорытынды есеп ұсыну процессіне үшінші тұлғалардың араласуына жол  бермеу керек.

Ішкі аудитор өз жұмысын  адал атқарып, мүдделер қайшылығынан аулақ  болуы керек.

Егер тәуелсіздік немесе әділеттілік кері әсерге ұшыраса  немес ұшырайын деп жатса, бұл  жайында ақпаратты тиісті тұлғаларға жеткізу керек.

3.Тексерудің әдістері. Ішкі бақылау әдістері алға қойылғанмақсаттарға қол жеткізу үшін тиімді және өнімді болуы қажет.

Бақылаудың әдістері ретінде  алға қойылған мақсаттарға қол жеткізу  мүмкіндік беретін әртүрлі процедуралар танылады. Стандарт осы әдістердің тексерідің жоғарғы дәрежедегі сенімділігін қаматамассыз етуін талап етеді. Оларадың құрамына аудитті ұйымдастырыудың  жоспары (оның ішінде міндеттерді бөлу) және бақылаудың қауіпсіздік шаралары кіреді.

2. Арнайы стандараттар

1. Құжаттау. Ішкі бақылаудың жүйелері және барлық келісім-шарттар, операциялар және басқа да маңызды оқиғалар құжаттарда көрсетілуі тиіс. Бақылау кезінде құжаттар жеңіл түсіндірілетіндей болуы керек.

Стандарт төмендегілердің  жазбаша көрсетілуін талап етеді:

а) кәсіпорынның ішкі бақылауының  мақсаттарының, оның әдістері мен қолданылатын есеп жүйелерінің;

б) кәсіпорынның қаржы-шаруашылық операцияларының барлық маңызды  аспектілерінің және басқа да маңызыды оқиғалалрдың;

 Ішкі бақылау жүйелерінің  құжаттары блоктары мен кәсіпорынның  тиісті обьектілерінің сипатын  басқараманың директиваларын, әкімшілік  және есеп саясатын қамту керек.  Келісім-шарттар және маңызды  оқиғалар бойынша рәсімделген  құжаттар нақты және толық  болуы керек , сонымен қатар  ақпараттың көздерін бейнелеуі  керек. Бұл стандартты орындауы  үшін ішкі бақылау әдістерін,  операцияларды, құбылыстарды құжаттау  компания басқармасы мен аудиторлар  үшін операцияларды бақылау кезінде  толықққанды және маңызды болуын  талап етіледі.

2. Шаруашылық операцияларын  тіркеу. Шаруашылық операциялары мен басқа да маңызды оқиғалар белгіленген тәртіп бойынша тіркелу және тиісінше жіктелуі керек.

Бұл стандарт операцияның  өмірлік циклына, бүтін бір процесске  қолданылады және оның кұрамына шаруашылық операцияның орындалуы мен қатар  есеп мәліметтерінің тіркелуі, сонымен  бірге оған рұқсат етілу кіреді.

Арнайы стандарт келісіп  алған мақсаттар мен шарттар  негізінде ресурстарды пайдалану  мен беру, айырбастау бойынша компания басқармасының шешімдерімен байланысты. Бұл – нақты шаруашылық операцияларының  орындалғандығының кепілдемесі.

3.Міндеттерді  бөлу. Шаруашылқ операцияларын орындау, тіркеу, авторизациялау және оларды ағымдағы бақылау процессіндегі жауапкершілік пен басты міндеттер қызметкерлер арасында бөлінуі қажет.

Қателіктер немесе жоғалулар  тәуекелдігін, немесе оларды іздеп  таппау тәуекелдігін төмендету үшін бір адамның ғана шаруашылық операцияларының  барлық басты аспектілерін бақылауына жол бермеу керек. Бұдан басқа, бақылаудың тиімділігіне кепілдік беру үшін басты  міндетті қызметтермен жауапкершілікті  қызметтердің тобына жүктеу қажет. Негізгі  міндетті қызметтерге шаруашылық операцияларын  мақұлдау авторизациялау және оларды тіркеу жатады.

4. Қадағалау. Ішкі бақылдаудың мақсаттарына қол жеткізу үшін тұрақты және жоғарғы дәрежеде мамандандырылған қадағалау жұмысы қамтамасыз етілуі керек.

Бұл стандарт төмендегілерді талап етеді:

• Қызметкерлердің міндеттері мен атқаратын міндетті

қызметтерінің арасындағы нақты  өзара қатынасты, әр қызметкердің есеп беруін;

• әрбір қызметкердің жұмысының қажетті деңгейде жүйелі

түрде тексерілуін;

• жұмыстың талапқа сай орындалып жатқанына кепілдік беру

үшін оның қиынсәттерінде жұмыс істеуге рұқсат беруді.

5.Активтерге және олардың есебіне қол жеткізуді тек өкілетті қызметкерлерге ған жүктеумен шектелу қажет. Кезең сайын қолда бар активтерді тексеріп отыру тиіс. Тексерудің жиілігі активтердің «осал тұстарына» байланысты.

Ресурстарға қол жеткізе  алуды шектеу концепциясының негізгі  – оларды авторизацияламай пайдаланғандығы  тәуекелділікті төмендетуге жағдай жасау. Активтерге қол жеткізе алуды  шектеу ресурстардың осал тұстарына  және жоғалту тәуекелдігін түсінуге байланысты, бұл екі факторда кезең  сайын бағаланып отырулары қажет.

3.Аудиторлық қорытынды  есеп беру стандарттары.

Ішкі аудит нәтижелері бойнша есеп беру. Бұл стандарт тексеруден кейінгі кезеңге жатады. Ол басшылықтың  төмендегілерді талап етеді:

• Аудиторлық тексерудің нәтижелерін уақтылы бағалау;
• Аудиторлырдың ұсыныстыры бойынша кемшіліктерді

түзеп, жетілдіругк бағытталған шараларды анықтау мен қабылдау;

Ішкі аудит қызметінің жетекшісі жоғарғы басшылардың  алдында ішкі аудит қызметінің мақсаттары, міндеттері мен өкілеттіктері, сонымен  қатар жұмыс жолдарының орындалуы  туралы кезең сайын есеп беріп  отыруы керек. Қорытынды есептің  құрамына сонымен бірге маңызды  тәуекелділіктер, бақылау мәселелері және корпаративтік басқару жөнінідегі ақпарат, жоғарғы басшыларға қажетті  басқа да мәліметтер кіреді.

Аудиторлар өздерінің  аудиторлық қорытындылары мен ұсыныстары үшін жауап береді. Басшылыққа аудиторлық қорытынды есеп бойынша қабылданған  шешімдердің әрбіреуі бойынша кезең  сайын баяндама тапсырылады.

Ішкі аудит қызметінің жетекшісі ішкі аудиттің барлық аспектілері  қамтылатын және оның тиімділігі тұрақты  түрде қадағаланып отыратын шеңберде сапаны арттыру мен кепілдік беру бағдарламасын жасап, оны жүзеге асырып отыруы керек.

Ішкі аудитті  жүргізу әдістемесі

Аудиттің әдістемесі жоғарыда қарастырылған стандарттардың ішінде ең бастысы болып саналады. Аудит процессі бірнеше негізгі кезеңдерге бөлінуі мүмкін. Төменде аталған кезеңдер кез-келген аудиторлық тексеруге, оның ішінде ішкі аудитке де (оның ерекшеліктерін есепке ала отырып) тән:

• Алдын-ала жоспарлау;
• Тәуекелділікті бағалау;
• Аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасын жасау;
• Аудитті жүргізу;
• Аудиттің нәтижелерін құжаттық рәсімдеу және бағалау.

Алдын-ала жоспарлау. Алдын-ала жоспарлаудың құрамына тесеру жүргізіліп жатқан обьект жөнінде толық мәлімет алу, аудиттің обьектісіне қолданылатын нормативтерді және есеп стандарттары, құқықтық міндеттемелерді талдау, аудиттің негізгі тәуекелдіктері мен міндеттерін алдын-ала анықтау, басқа да аудиторлық құрылымдар тарапынан қажетті көмекті бағалау кіреді. Аудиттің обьектісі жөнінде толық мәліметтер алу үшін аудиторлар алдымен осы обьект жайлы тұрақты ақпараттарды зерттейді.

Тәуекелдікті  бағалау. Аудиторлық тексерудің жоспарлау мен мен оларды жүргізу үшін қажетті ресурстарды анықтаудың негізі болып табылатын кәсіпорынның қандайда бір бөлімшесіне тән тәуекелдіктерді жүйелі түрде бағалау процессі. Мұндай бағалаулар ішкі аудиторлық қызметтің басшыларына аудиттің қандай да бір обьектісінің «тәуекелдігін» есепке ала отырып тексерулерді жоспарлауға мүмкіндік береді. Аудиттің обьектісін алдын-ала зерттеу мәліметтері, оған қолданылатын нормативтер мен бухгалтерлік есеп процедуралары арқылы аудиторлар ең басты тәуекелдіктерді анықтайды және осы тәуекелдіктерге анықтайды және осы тәуекелдіктерге сай келетін аудиттің міндеттерін қалыптастырады. Тәуекелдікті бағалаудың қажетті алғы шарты болып аудиттің обьектісінің сипаттамасын алу саналады. Обьект жөнінде құжатталған ақпараттың массиві операциялардың әртүрлі типетрін, ақпараттық аламсуларды ішкі бақылау сауалдарын, жұмысқа тартылған қызметкерлерді, қолданылып жүрген бухгалтерлік есеп шоттарын қамтиды.