Шоқан Уәлиханов – шығыстанушы ғалым

Жоспар

І. Кіріспе. Ш.Уәлиханов өмірбаяны.

ІІ. Негізгі бөлім. Шоқан Уәлиханов – шығыстанушы ғалым.

1. Қазақтың тұңғыш ғалымы және демократ интеллегенті – Шоқан
2. «Шоқан Уәлиханов шығыстану әлеміне құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыға келген...»
3. Шоқан мұрасы – халық қазынасы

ІІІ. Қорытынды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе

Ш.Уәлиханов  өмірбаяны

Шоқан Уәлиханов 1835 жылы, Көкшетау облысы, Сырымбет тауына жақын Қошмұрын деген жерде  туған. Шоқан - Абылайдың шөбересі. Өз әкесі - Шыңғыс, қарт әкесі - Уәлихан. Абылай тұқымдары өзара хан-сұлтандық тізгінге тартысқанда, Шыңғыс - орыс еліне арқа сүйеген адам.

 Шоқан  балалық шағында өзінің туып-өскен жері Көкшетау, Сырымбетте өзінің ата-анасының қолында тәрбиеленеді. Мұсылманша оқып хат танып, кітап оқи алатын халге жетеді. Бірақ мұның білім болып жарытпайтындығына көзі жеткен әкесі Шыңғыс Сотников деген бір оқымысты адамның кеңесі бойынша, Шоқанды 1847 жылы Омбыдағы Кадет корпусына оқуға береді.

 Шоқанмен  бірге оқыған оның жолдастары: «Шоқан Кадет корпусына кірген  кезде орыс тілін білмейтін  еді, бірақ зерек еді, әсіресе, оның ерекше көзге түсетін өнері - сурет салғыштығы еді», - деп жазады. Алайда, ол алғашқыда орысша білмесе де, өзінің зеректегі арқасында орыс тілін тез үйреніп, өзі шамалас оқушылардан анағұрлым озық шығып отырады. Өткір, алғыр, ізденгіш, талапты, зерек Шоқан сабақты жақсы үлгеріп, өз бетімен де әртүрлі кітаптарды көп оқып, өз класында озық қатарда саналады. Сол оқушы кезінің өзінде-ақ Пушкин, Гоголь, Лермонтов, т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, тағы басқаларды үзбей оқиды. Сонымен қатар, сол кездегі әдебиетпен танысып отырады, «Современник» журналын үзбей оқып, әлеумет өмірінің және әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жатқандығын аңғара алатын өз кезінің саналы кітап оқушысының бірі болды.

  Бұрынғы басылған кітап, еңбектерде Шоқанның туған жылын 1837 жыл деген мәліметтер кездеседі. Бірақ соңғы зерттеулер бойынша, Шоқанды 1835 жылы ноябрьде туды деген қорытындыға келіп отыр. Шоқанның негізгі зерттеушілерінің бірі академик Ә.Марғұлан бұл туралы бұлжытпай мойындатарлық екі дәлел келтіреді. Біріншісі, Шетелдер министрлігінің архивінде сақталған дата да, екіншісі - Шоқан Уәлихановты орыстың географиялық қоғамының толық мүшесі етіп сайлардағы өзі толтырған анкета. Сондықтан мұнан былай осы Шоқанның туған жылы туралы датаны шексіз дәлелденген деп санауымыз керек. 

 Шоқанның  оқушылар арасындағы айнымас  жақсы досы болашақ үлкен оқымысты, этнограф Г.Н.Потанин болған. Бұл  екеуі оқуды бітіргеннен кейін де шын дос болып қалады. Бұлардың өмірі мен еңбектерін зерттеушілердің қайсысы болсын бұл жайға ерекше тоқталып, атап көрсетіп отырады. Шоқан 14-15 жасында-ақ өзінің оқытушылары мен мектеп бастықтарының көңілін аударып, болашақ ғалымдығының ұшығын сол күнде-ақ көрсете бастайды. Бұл туралы Г.Н.Потанин былай деп жазды: «Шоқан білім жағынан тез өсті. Өзінің бірге оқыған жолдастарынан білімі озық болды... Кадет корпусының бастықтары 14-15 жасында-ақ Шоқанға болашақ зерттеуші, яки болашақ ғалым деп қарайтын... Ол кезде Шоқан көп оқитын. Бұл көп оқуы оның сыншылдық қабілетінің артуына себепші болды. Оның адамгершілік жөніндегі және кейіннен өзінің мамандығы болып кеткен шығыс филологиясы жөніндегі пікірлері бізді таңғалдыратын еді»1.

 Шоқанның  оқып жүрген кезіндегі өзінің  міндетті сабақтарынан тыс терең шұғылданып, көп оқыған еңбектері сол кездегі саяхатшылардың өмірі мен ісі туралы жазылған еңбектер болады. Мұның өзі Шоқанға үлкен әсер етеді. Ол саяхатшы болуды, ең алдымен Орта Азияны кезіп шарлауды, оны зерттеуді арман етеді.

 Шоқан  1853 жылы өзімен оқитын жолдастарынан  бір жыл бұрын Омскідегі Кадет корпусын бітіріп, офицер атағын алып шығады. Кадет корпусының соңғы курсында әскери ғылымнан оқылатын мамандық сабақты оқуға Шоқанның мүмкіншілігі болмайды. Өйткені басқа ұлттың адамы болғандықтан, оның ол курста сабақ тыңдауға правосы жоқ еді. Сөйтіп, оқуды бітіріп шыққаннан кейін офицер атағын береді де, сол жылы 25 мартта Батыс Сібірдің генерал-губернаторының адъютанты етіп тағайындайды. Осы қызметті атқара жүріп, Шоқан өзінің оқу-зерттеу жұмыстарын тастамай, ұдайы ізденумен болады. Әсіресе Орта Азияның тарихына, оның географиялық, этнографиялық жақтарына көп көңіл бөледі.

 Ол 1856 жылы қырғыз елін зерттеу  мақсатымен құрылған экспедицияға қатысады. Экспедицияны Хоментов басқарады. Шоқан экспедициямен қырғыз елінің көп жерін аралайды, халықтың тұрмыс-салтымен жақсы танысып, қырғыздың атақты эпосы «Манастың» мазмұнын жазып алады, кейін осы эпосты орыстың даңқты ғалымдарына бірінші рет таныстырушы да Шоқан болады. Бұл сапарында ол қырғызбен шектес Ұлы жүз қазақтарының мекендеп отырған жерлерін, олардың шаруашылыққа жайлы-жайсыз жақтарын жақсы зерттеп, елдің әдет-ғұрпымен, тұрмысымен, ескіден қалған әңгіме-ертегі, жырларымен танысып, оларды да жинай жүреді2.

 Сол  экспедициядан қайтқаннан кейін, 1856 жылдың август айында Шоқан  орыс өкіметінің Құлжадағы сауда-саттық жұмыстарын басқаратын арнаулы өкілі болып тағайындалады. Қытай еліндегі арнаулы өкіл болып жүрген кезінде ол Қытай елінің тарихын, тілін, этнографиясын зерттейді.

Ол Құлжада 3 ай тұрып, Омскіге қайтып келеді. Мұнда  келгеннен кейін шығыс тарихын  терең зерттесем, ол үшін білімді  молайтсам деген оймен әскери жұмысты тастап, Петербургке оқуға бармақ болады. Шоқанның бұл ойын 1856 жылы 5 декабрьде Ф.М.Достоевскийге жазған хатынан, Достоевскийдің оған қайырған жауабынан анық көруге болады.

 Шоқанның  бұл ойын атақты географ П.П.Семенов-Тянь-Шанский де мақұлдайды. Ол Шоқанның Петербургке барып, университеттің шығыс факультетіне түсуіне кеңес береді. Шоқан өзінің ғылыми еңбегінің, зерттеулерінің және орыс ғалымдарының оған көңіл аударуларының арқасында, 1857 жылы 20 жасында орыстың императорлық географиялық қоғамының толық мүшесі болып сайланады.

1857 жылы  Шоқанды қырғыз еліне әртүрлі  материал жинауға жібереді. Ал 1858 жылы Қашқарға жөнелтілген экспедициямен  бірге көп тапсырмалар беріп, оны Қашқарияға жібереді. Ол 1858 жылдың 27 сентябрінде Қашқарияға барып, 1859 жылдың 11 мартына дейін сонда болады. Ол жердің жаратылысы, этнографиясы, тарихы, экономикалық және саяси тұрмыстары жөнінде көп материалдар жинап, өзіне тапсырылған міндеттерді толық орындап қайтады. Сол 5-6 айдың ішінде ұйғыр тілін үйренеді, шығыс тарихы жайында сирек кездесетін кітаптарды қолға түсіріп алады. Қысқасы, аз уақыттың ішінде көптеген ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізеді. Шоқанның бұл экспедиция кезінде жинаған материалдары патша өкіметінің сол кездегі сыртқы саясатына және соғыс мақсатына пайдалануы үшін аса құнды мәліметтер берді, сонымен қатар Орта Азияның әлі мәлімсіз, зерттеліп жетпеген түкпір-түкпірін білу, тану ісіне көмектесті, география ғылымына зор еңбек боп қосылды.

             Шоқан Қашқар экспедициясынан  қайтқан соң, 1860 жылы март айында  Петербург қаласына келеді. Мұнда  келгендегі негізгі мақсаты - оқып, білімін толықтыру болады. Ол күн-түн демей оқып, үлкен  оқымыстылардың лекцияларына қатысып,  өзінің білімін көтереді. Сонымен  қатар, ғылыми жұмыстар да жүргізеді.  Әскери министрдің тапсыруы бойынша,  Кіші Бұхара мен Қырғыз Ыстықкөлінің картасын жасайды және императорлық география қоғамының ғылыми жұмыстарымен танысып, оларға қырғыздардың этнографиясы, географиясы, тарихы, тұрмыстары жайлы көп мәліметтер береді. Сөйтіп, ол бұл жолы өзінің «Алты шардың жай-жапсары», «Жоңғар тарихы» және қырғыз жайындағы басқа да біраз ғылыми еңбектерін баспаға әзірлейді. Осымен бірге сол кездегі әлеуметтік-саяси мәселелерді көбірек жазатын журналдарды үзбей оқып, айналасында болып жатқан тартыстар мен әлеумет өмірінің ағымын толық түсінуші, саяси көзі ашық білімпаздардың бірі болып саналады.

             Шоқан Петербургте көптеген ірі оқымыстылармен, жазушылармен танысып, пікір алысады. Өз кезінің озат пікірлі ірі адамдарымен достық қарым-қатынас жасауы Шоқанға көп нәрселерді аңғартады.

             1861 жылы ескі өкпе ауруы қайта  қозғандықтан, Шоқан елге оралады,  бірақ елге келгеннен кейін  де Петербургтегі пікірлес достарымен  хат арқылы хабарласып отырады. 1862 жылы Шоқан Атбасарға аға сұлтан болғысы келеді. Ондағы мақсаты - елге шектен тыс әкімшілік қысымын көрсетіп, зорлық-зомбылық істеп, парақорлыққа салынып, жүгенсіз кеткен жергілікті өкімет орындарына қарсы шығу, сөйтіп, қиянатшыл әкімдердің тепкісінде отырған бұқараға жәрдемін тигізу болады. Бірақ Шоқанның бұл ойы іске аспайды. Қазақтың бай-феодалдары, Омскідегі патша өкіметінің ұлықтары қарсы шығып, Шоқанды аға сұлтандыққа бекіткізбей тастайды.

             Шоқан бұл жылдарда да ауылында қарап жатпайды. Өзінің дағдылы әдеті бойынша, ғылым ісімен шұғылданып, халықтың ауыз әдебиетін жинау, зерттеу жұмыстарын жүргізеді.

             «Бақсылық туралы», «Қазақтың  шежіресі», «Қазақтың Ұлы жүзінің ертегі, аңызы туралы» атты еңбектерін жазады. Шоқан өзінің осындай істері, ғылыми еңбегі, ақыл-кеңесі арқылы бұқараға әсер етіп, оларды жаңалықпен таныстырмақ болады. Бірақ сол кездегі қазақ даласын қоршаған қараңғылық қай жағынан болсын Шоқанға бөгет жасайды. Әйтсе де, Шоқан өзінің алған бағытынан қайтпай, Омск, Петербургтегі достары Достоевский, Майков тағы басқалармен хат арқылы байланыс жасап, қазақтың әдет-ғұрпы, ауыз әдебиеті туралы жазылған еңбектерін бастырмақшы болып, баспаға дайындайды.

             1863 жылы Омскінің генерал-губернаторы  Дюгамельдің шақыруы бойынша,  Шоқан Омскіге келіп, 1864 жылға дейін сонда болады. Сол кезде Омскіде қазақ елін басқару, билеу жүйесіне өзгерістер кіргізу жөнінде құрылған комиссия болатын. Шоқан комиссия жұмысына көмектесу үшін шақырылады. Бұл комиссияның жасаған жобаларын сынап, Дюмагельге Шоқан өз жобасын ұсынады және оның бұл ұсынысы қабыл алынады. Бұл жылдары Шоқанның өте шұғылданған мәселесінің бірі - көшпелі қазақтардың мал жайылымдарын қайткенде дұрыс пайдалану деген мәселе болады. Ол жөнінде Шоқан «Қазақтың көшіп-қонуы туралы» деген мақала жазады. Қысқасы, бұл кезде де Шоқан ғылыми жұмыстан қол үзбейді.

             1864 жылы 24 мартта Ташкент қаласын  алуға аттанған Черняевтың шақыруы бойынша, Шоқан Әлиеатаға (қазіргі Жамбыл қаласына) барады. Бірақ Ташкентке шабуыл жасау кезінде Черняевпен келісе алмай, сол жылдың жазында Верный (қазіргі Алматы) қаласына келеді. Одан кейін Жетісу қазақтарының бір бөлігін басқарушы Тезек төренің ауылына барып, осы кезде Тезектің қарындасына үйленеді. Мұнда да Шоқан өзінің дағдылы ғылыми жұмысын тастамайды. Жетісу қазақтарының өмірін зерттей бастайды. Албан, дулат елдерін басқару мәселесіне үлкен өзгерістер кіргізу туралы жоғарғы орындарға ұсыныстар жасап, ірі-ірі мәселелер жөніндегі өз пікірін генерал-губернаторға білдіріп отырады.

1864 жыл  мен 1865 жылдың арасында Шоқанның  денсаулығы күн санап нашарлап, көкірек ауруы асқына береді. Ақырында, 1865 жылдың күзінде сол аурудан қайтыс болады. Сүйегі Алтын-Эмель маңындағы Кошен-Тоған деген жерге қойылады.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Негізгі бөлім

Шоқан Уәлиханов  – шығыстанушы ғалым

Қазақтың тұңғыш ғалымы және демократ интеллегенті - Шоқан

 Қазақ  тарихында өз кезіндегі әлеумет  өмірінің әр алуан мәселелеріне  зор көңіл бөліп, оларды терең  зерттеп, сол дәуірдегі мәдениетті  елдердің алдыңғы қатарлы демократ  интеллегенттерінің пікірлерімен  өрістес, солардың көзқарастарына  жақын пікірлер айтқан қазақтың  тұңғыш ғалымы және демократ  интеллегенті Шоқан болды. 

             Біз жоғарыда Шоқанның жас кезінен-ақ ғылымға бейім, әртүрлі мәселелермен шұғылданғыш, іздемпаз оқушы болғанын айттық. Оның болашақтағы демократиялық пікірлері де сол шәкірттік кезінен-ақ қалыптаса бастайды. Шоқанның демократиялық идеясының да бір тамыры осы Кадет корпусында оқып жүрген кезінде жатқан сияқты.

             Г.Н.Потаниннің айтуынша, «Кадет  корпусы ол кезде Сібірдегі  таңдаулы оқу орындарының бірі болды». Демек, Шоқанның бойына біткен табиғи талант, ізденімпаз қасиетінің үстіне, оның сол кездегі «таңдаулы оқу орнында» оқуының мәні де зор болғаны сөзсіз. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың» дегендей, Шоқанның он жасынан бастап тәлім-тәрбие алған оқытушыларының жас Шоқанға, оның ғылымға талпынуында болсын, келешектегі демократиялық идеясының қалыптасуында болсын еткен әсері аз емес.

             Шоқан оқушы кезінің өзінде-ақ  оқытушыларымен тығыз байланыста  болып, олармен әрдайым пікірлес болған. Потаниннің айтуынша, Шоқанның ой-пікіріне көбірек әсер еткен оқытушылары Гонсевский және Костылецкий екен.

             Г.Н.Потанин Шоқанның оқушылық  кезін еске түсіре келіп: «Гонсевскиймен жақын болып, пікір алысуларының арқасында Шоқан сол кездегі саяси көзқарастармен танысты. Бұл оның жолдастарына, соның ішінде маған, қолға түспейтін кітап тәрізді болатын. Бізден жасы кіші болса да, өзімізбен салыстырғанда ол үлкен сықылды еді де, біздер оған қарағанда, бала тәрізді едік. Өзінің бізден артық білетіндігін, не бізден білімі жағынан жоғарылығын білдіруге тырыспаса да, жолдастардың арасында болатын жай әңгімелердің өзінде-ақ оның білімінің бізден артығы танылып қалатын. Жалпы жолдастарына, соның ішінде маған, ол еріксіз «Европаға ашқан терезе» сықылды болды», - дейді.

             Шоқанның «Современник» журналын  оқып, Россияда күнбе-күн болып  жатқан саяси ағыммен таныс болуы да жоғарыда айталған Гонсевскийдің әсері болса керек. Кадет корпусын бітіріп шығып, губернаторға адъютант болып істеп жүрген кезінде де Шоқанның Омскідегі жоғарғы интеллегенттердің ортасында болуы оның болашағына үлкен әсер етті. Потаниннің айтуы бойынша, оның саяси бетінің айқындалуына тағы бір әсер еткен адам С.Ф.Дуров болады.

  Дуров  - Петрашев ағымының беделді адамдарының  бірі, өз кезіндегі Россияның саяси-әлеуметтік құрылысын, оның төрешілдік сүйегіне сіңген аппаратын, мәдениет жағынан артта қалушылығын қатты сынап, демократиялық және социалистік идеяны көпшілікке таратушы адам болған. Оның әр алуан ісі, үгіт-насихат жұмысы, шығармалары өзінің жолдастарына да, онымен қарым-қатысы болған басқа адамдарға да үлкен әсер еткен. Сондықтан да патша үкіметі Дуровты Сібірде айдауда болған жерінен босатылғаннан кейін Омскіге жер аударған. Дуров пен Шоқанның үлкен дос және көп мәселелер жөнінен пікірлес болғандығын оның өз сөзінен де байқауға болады. Г.Н.Потанинге Дуровты сырттай таныстырғанда Шоқан: «Ол - толық білімді және жаны жақсы адам ...», - дейді. Осы екі ауыз сөздің өзінен де Дуровқа оның қалай қарағандығын аңғаруға болады.

             1854 жылы Шоқан атақты жазушы  Ф.М.Достоевскиймен танысып, екеуі  өмір бойы дос болып өтеді. Достоевский де жоғарғы айтылған петрашевшіл үйірмеге қатысқандығы үшін төрт жылдай Омскі абақтысында отырып, 1854 жылы Семейге жер аударылған. Шоқан Достоевскиймен жақындасып, ұлы талант, ірі суретшінің өмірге көзқарасын түгел қолдамаса да, жазу тәжірибесі, өмірді бақылау әдістерімен жақсы танысады. Кейін Петербургке барған кезінде Достоевскиймен таныстығының Шоқанға үлкен пайдасы тиеді.

             Шоқанның Потанин, Дуров, Гонсевский, Костылецкий, Достоевский, Майков  сияқты орыс халқының алдыңғы  қатарлы жазушы, ғалымдарымен жақын  дос, сырлас, мұңдас болғанын және  олардың Шоқанды шын жүректерінен  жақсы көріп, қатты бағалағанын Г.Н.Потаниннің, Н.Ядринцев, тағы басқалардың еске түсірулерінен көруге болады. Мысал үшін Ф.М.Достоевскийдің 1850 жылғы хатынан бір үзінді келтірелік.

             «... Сіз, - дейді Ф.М.Достоевский, - мені  жақсы көремін деп жазыпсыз. Ендеше мен туралап айтайын, мен сізді жанымдай жақсы көремін. Мен Сізді жақсы көргендей, еш уақытта да, ешкімді де, керек десе туған аға-інімді де жақсы көрген емеспін, мұның себебін құдай білсін...»

             Сонымен қатар бұл кез бүкіл  Россияда қоғамдық ой-сананың  үлкен оянған кезі еді. Патшалық  құрылысты сынға алу, әртүрлі  саяси тілектер қойып, қарсылық  білдірушіліктің көбеюі тек қана  орталыққа тән нәрсе емес, орталықтан алыс жерлерге де шарпуы тиген еді.

             Бұл кез атақты демократ жазушы Салтыков-Щедриннің, Чернышевскийдің әңгіме, мақалалар жазып, ұлы майданның тартысына түскен кезі болды. Олардың дабылы Омскіге де жетіп жатты. Шоқан болып жатқан саяси тартыстармен газет, журналдар арқылы танысып отырды.            

  Ол  кезде айдаудан қайтқандардың  бәрі де, тіпті декабристер де, петрашевшілер де Омск арқылы қайтып жататын. Омскіге бұлардан басқа да жаңа адамдар келе бастады. Омскідегі Кадет корпусына Чернышевскийдің досы Лобановский келді. Шоқан онымен де танысады. Мұның үстіне Шоқанның Петербургте болған жылдары Россияда крепостниктік правоны жою-жоймау мәселесі қатты қолға алынып, ол мәселенің айналасында күрестің қызу жүріп жатқан кезі болды.

             Россияның әлеуметтік өміріндегі әр алуан өзгерістер, күрес-тартыстар, орыстың революцияшыл ұлы демократтарының озат пікірлері Шоқанға қатты әсер етті, дүниеге көзқарасын өзгертті. Шоқанда байқалатын демократиялық идеяға бой ұрудың негізгі бір сабағы осында десек, екінші сабағын қазақ халқының, әсіресе оның езілушілерінің ауыр халі мен қиын жағдайларын көре білуінде деп ұғуымыз керек.

             Қай кезде болсын демократтық бағытқа тән негізгі ерекшелік - өз халқының езілушілерін сүю. Халықтың көпшілігімен қоян-қолтық келіп, олардың мұң-мұқтажын көре біліп, солардың жоқшысы, жаршысы болуды арман ету. Езілуші бұқараның ауыр тұрмысын жеңілдетуге қолынан келген бар мүмкіншілігін жұмсау. Шоқанның өмірі де, жазған еңбегі де осыны дәлелдейді.

             Шоқанның өз халқының келешегіне  көз жіберіп, қайткенде оның елдігін сақтау, қай жолмен дамуы, ілгерілеуі керек, халық көпшілігін сорып жатқан абжыландар кімдер, жалпы елдің ілгерілеуіне бөгет болған қай қырсық, осылар тәрізді әлеуметтік мәні зор, келелі мәселелерге жауап іздеген кезінің әлеуметтік қайраткері екендігін өзімен бірге оқыған орыс жолдастары мен замандас ғалымдары да растайды. «Шоқан өз халқын, өзінің тайпасын жақсы көруші адамдардың бірі болып қала алды. Онда өз елінің халықтығын сақтап қалушылық пен европалық ағартушылықтың басын қосса деген қиял болушы еді...», - деп жазды Шоқанның жақын жолдастарының бірі Ядринцев.

             Шоқанға халықтың қалай қарағандығы  жөнінде Ядринцев сол еңбегінде:  «Қазақ даласындағы шалдармен  әңгімелесіп, Шоқанды еске түсіргенде, олардың аппақ сақалдарын ыстық жаспен жуып егілетіндігін өз көзімізбен көрдік. Шоқан өз елінің мақтаны, әрі сүйікті ұлы еді. Ол жұртшылықтың жүрегінде тап осы дәрежеде сақталған еді», - деп жазды.

             Шоқанның өз халқын шын сүйгендігін  дәлелдеу үшін жоғарғы айтылған  пікірге досы Потаниннің ол туралы жазғандарын және өзінің сот реформасы жөніндегі мақаласын қоссақ, оның шын мәнінде патриот екендігіне шәк келтірмейміз. Шоқан ел тағдырын дұрыс шешіп, айқын бағыт сілтеуді күрделі мәселе деп түсінді, елді басқару ісіне ерекше мән берді. Сондықтан Көкшетау еліне аға сұлтан болуды да ойлады. «Мұндағы мақсатым - өз халқымды әкімдер мен зорлықшыл бай қазақтардан қорғау еді», - деп жазды Шоқан 1862 жылдың 12 декабріндегі Потанинге арнаған хатында. 

              Сол жылы 6 декабрьде Майковқа  жазған хатында әлгі пікірін тіпті ашық айтады. «Жергілікті сұлтандармен, қара сүйектерден шыққан байлармен келісе алмай жүрмін, - деп жазды Шоқан, - себебі олар өздерінің «құлдарын» өте нашар ұстайды, «құлдардың» олардан азат болғысы келеді, бірақ қалай азат болудың жолын білмейді. Мен олардан (сұлтандар мен байлардан) жалшыларына еңбекақы төлеуді, адам қатарында ұстауды үнемі талап етем. Сондықтан даланың пролетариаты мені жақсы көреді, мен олармен доспын». Шоқанның бұл сөзінен оның ауылда кімді дос, кімді қас санағандығын айқын көреміз. Сөйтіп, қазақ оқымыстыларының арасынан қазақ елінде тілегі қайшы екі таптың бар екендігін алғашқы рет көрген де, ашып айтқан да, тап қайшылығын түсіне келіп, қаналушы көпшіліктің жоқшысы болған да Шоқан еді деуге болады.  
 
 
 
 
 
 

«Шоқан  Уәлиханов шығыстану әлеміне құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыға келген...»

   Біз жоғарыда Шоқанның өмірбаянымен байланысты, ол 1864 жылы генерал-губернатор Дюгамельдің шақыруымен Омскіге келіп, «Сібір қазақтарына жүргізілетін ел билеу реформасын» жасауға қатысты, сол туралы өзінің жобасын ұсынды дедік. Шоқанның демократиялық көзқарасын айқындауда бұл еңбегінің мәні өте зор. Шоқан өз жобасында мәселеге тарихи, теориялық мән беріп, терең толғап, кеңінен алып шешпекші болды.

   «Біздің заманымызда халықтың нағыз мұң-мұқтажына тікелей қатысы бар, халыққа ең маңызды, ең керекті реформа - экономикалық және әлеуметтік реформа. Ал саяси реформа сол экономикалық реформаларды жүзеге асырудың құралы есебінде жүргізілмек. Өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінің өрлеу жолында түпкілікті бір мақсатқа ұмтылады... Ол мақсат - өзінің тұрмысын жақсарту. Прогресс дегеніміздің негізінің өзі - осы. Біз осы тұрғыдан алып қарасақ, адамның тұрмысын жақсартуға жағдай туғызған ғана реформалар керекті де, ал осы мақсатқа қандай болса да кедергі келтіретін реформалар болса, ондайлар халыққа зиянды, керексіз реформа болып табылады...», - деп жазды.

   Сөйтіп Шоқан жүргізілгелі тұрған реформаға ерекше мән берді, қазақ халқының, азаматтық жағынан өсіп-өркендеуіне зор үміт туғызып отырған миллиондардың тағдырымен байланысты мәселенің барынша дұрыс шешілуін көздеді. Сол елдің болашағы үшін келешекте Россия империясының қамқорлығы керек екендігін, әйтпегенде өз беттерімен жарқын жол таба алмайтындығын, ол елдің ұлы орыс халқын шын бауыр тұтып, арқа сүйер аға көретіндігін дәлелдеді.

  «Біз - Батый татарларының ұрпағымыз, орыстармен тарихи жағынан да және тіпті қан араласу жағынан да тығыз байланыстымыз. Азаматтық жағынан өсіп-өркендеуде зор үміт туғызып отырған, орыстарды отандас туысқанымыз деп санап отырған және орыс мемлекетінің қарамағына өз еркімен кіріп отырған миллиондаған адамдардың тағдырын Шекспирше айтқанда, «не тіршілік етуі, не құруы керек» сияқты үзілді-кесілді мәселелерді шешерде көбірек көңіл бөліп, көбірек қамқорлық жасауға тұратын сияқты...», - деді. Алайда халық тағдырымен байланысты күрделі кейбір мәселеге осынша үстірт қараушылық бар екендігін айтты.           

   «Бізге, қазақтарға, облыстық бастықтар арасында әдетке айналып кеткен үстірт қараушылықтың салдарынан ғана облыстық басқарманың жанындағы комитет өз жұмыстарының басты негізі етіп, ешбір талғамастан сұлтандардың, билердің және басқа да қазақ шонжарларының пікірлерін алып отыр және сол әбден сүйекке сіңген үстірт қараушылықтың салдарынан ғана өзінің жобасында ол қазақ халқының ардақталынған табы - қазақ аристократтары «қара халық» деп атайтын қазақ халқы керексіз тауып отырған, көпшілік үшін керексіз және зиянды қайта құрылыстар мен өзгерістерді бекітіп отыр. Халықтан жиналған пікірлерді дұрыс талдап-бағалау үшін комитеттің, ең болмағанда, қазақтардың сословиелік қарым-қатынастарына және олардың өз араларындағы орыс басшыларына қалай қарайтындықтарына назар аудару керек», - деді.

  Реформа мәселесіне осындай үстірт қараушылықты айта келіп, Шоқан бұл мәселеге халықтың, яғни «дәулетсіз, шен-шекпенсіз қарапайым қазақтардың» кеңінен қатыстырылуын, солардың пікірлерімен санасу керек екендігін, реформаны ақсүйектер емес, қалың бұқараның тілек-мүддесіне сай жүргізілуін талап етті.

  «Халықтың, әсіресе надан және жартылай тағылық дәрежеде тұрған халықтың пікірін халықтың шын мұқтажын білдіреді деп тануға бола бермейді. Ал қоғамның ардақталған топтарының пікіріне халықтың шын мұң-мұқтаждығына мүлдем қайшы келетін пікір деп қарау керек, өйткені мәдениетті қоғамның өзінде де атақты бай адамдардың мүдделері бұқараның, көпшіліктің мүдделеріне көбінесе қарсы болып отырады».

  Тап қайшылықтарына Шоқан тарихи көзбен қарап, мәдениетті елдердің өзінде де езуші тап пен езілуші таптың арасындағы қайшылықтың атам заманнан бері келе жатқандығын көрсете келіп, қазақтың өз жағдайымен байланысты: «Аға сұлтандардың араға түсуі арқылы екі жағы да бір-біріне кеңшілік жасап, мынадай келісімге келді: билер болыстарға, болыстар билерге, ал болыстар мен билер сұлтандарға кедергі жасамайтын болды... Қарапайым халықты қанауға қазақ әкімдерінің бір-біріне кедергі жасамауы үшін оларға керегінің өзі де осы болды», - деді3. Осымен қатар сол кездегі халықты қанаудың алым-салық түрін де жергілікті өкіметтің өздері істеп отырғанын айтып, оны қатты сынайды. Бұл келтірілген үзінділердің қайсысын алсақ та, Шоқанның жаны ашитыны қалың бұқара, езілуші халық екендігін, жай халықты байлар мен сұлтандардың қанап отырғандығын көре біліп, содан шығудың жолын іздегендігін көреміз.

      Шоқанның үстем таптан шықса  да, халықты кімдер қанап отырғандығын  дұрыс көре білуі, халыққа жаны  ашып, олардың мұң-мұқтажын ойлауы - оның демократтығы еді. Бірақ ол Чернышевский, Добролюбовтардың дәрежесіне көтеріліп, революцияшыл демократ бола алған жоқ. Халықтың халық болып, ел қатарына қосылып, мәдениетті, іргелі ел болуы, ел болмауы реформаның қалай жүргізілуіне байланысты деген түсінік Шоқанда басым болды. Әрине ол үшін Шоқанды кінәлауға болмайды. Ол кездегі қазақ елінің әлеуметтік-экономикалық тұрмысының артта қалуы Шоқанның революцияшыл-демократтардың сатысына көтерілуіне мүмкіндік бермеді. Әйтсе де өз дәуірі, өз кезіне қарағанда, қазақ даласындағы тап қайшылығын, бұқара халықтың мұң-мұқтажын көре білуі, өз кезіндегі қазақтың саяси-әлеуметтік құрылысын демократияландыруға ұмтылуы үлкен прогресшіл, демократиялық идея болатын. Сондықтан да оны қазақтың өз ішінен шыққан тұңғыш демократы дейміз.

  Шоқанның оқушылық кезінен бастап, қайтыс болған күніне дейінгі өмірін шолып өтсек, оның ұдайы ғылыммен шұғылданған адам екендігін көреміз. Әрине, қалдырып кеткен үлкен монографиялық еңбегі болмаса да, қазірдің өзінде 5 томдық мақала, ғылыми баяндамаларының өзінен де оның зор білімді, ғылыми-зерттеу мәселелерімен шұғылданған, оның әдісін толық меңгерген шын мәніндегі ғалым екендігін көреміз. Шоқанның ғылыми-зерттеу еңбектері әр алуан: тарих, география, право, дін, фольклор, әдебиет, этнография, тағы басқалар.

      Қай мақала, қай жұмысын алсақ  та, Шоқан өзінің алған тақырыптарын  барлық жағынан терең зерттейді,  олар жайлы бұрын-соңды жазылған  еңбектермен толық танысады, дұрысын  мойындап, қате дегендерін сынайды,  өзі оған қалай қарайтындығын  көрсетіп отырады.