Шығындар және олардың жіктелуінің жалпы түсінігі

1. Шығындар және олардың жіктелуінің жалпы түсінігі.

Шығандарды жіктеудің  осы немесе басқа жүйелерін таңдауда, алдымен „шығын" деген ұғымның өзін жете түсіну кажет, яғни оның терминологиялық мәнін, шығындарды топтастырудың қағидаларын кәне есебін түсіндіру керек.

„Шығындар, деп жазады Лисович Г. М., Ткаченко И.Ю - бұл қолдағы бардын сатып алуға жүмсалғанын және- оны шаруашылық субъекгінің балансында актив ретінде көрсетілетін, келешекте табыс әкелуге кабілетгі қаражатгтар" . Бірақта, кәсіби әдебиеттерде осы үғымның баскалай да трактовкасы (немесе түсіндірулері) кездеседі. Мәселен, проф. Хорнгрен Ч. Т., Фостер Дж. оны келесідей түрде тұжырымдайды: „Әдетте, шығындар — тауарларға немесе қызметтерге төленуі қажет болатын, тұтынатын ресурстар (ақшалар) деп

түсіндіреді".

Тура осындай мазмұндағы анықгаманы сәл кейінірек проф. Шеремет А. Д. және басқа да авторлар берді .

Осы ұғымдардан „шығындар" тұжырымдамасының абстрактілі деңгейде екегіі көрініп тұр. Дәл сондықган, осы күнге дейін экономи-калық әдебиетгерде осы мәселе бойынша көзкарастардың біртүтастығы жоқ. Отандық тәжірибеде, „шығындар", „шығыстар", „жұмсалған кара-жат" үғымдары бірдей деп тендестіріледі немесе ұқсас болып келеді және „өндіріс шығындары", не „өндіріске жұмсалған шығын" термин-дері қолданылады. Біздің пікірімізше, „шығын" деген сөздің табиғаты, әр қилы ахуалға байланысты әр түрлі мәндерге ие болып келетін сияқгы. Басқару есебінде (БЕ) шығындар әр түрлі мақсаттар үшін әр түрлі әдістермен жіктеледі, яғни ол бір мағыналы емес. Шығың факторы - бұл шығындардың пайда болуына әкелетін кез келген оқиғалар немесе жағдайлар.

Сондықтан, мұндағы шығындардын  ой өзегі, „әр түрлі мақсаттағы

шығындар әр түрлі топтастырылуы" мүмкін.

„Шығындар" үғымына  өндіріс шығындарының пайда болуымен байланысты активтердің азаюы (материалдар, ақшалай қаражаттар) немесе міндеттемелердің артуы (әсіресе, кредиторлық қарыз) енеді. Бухгалтерлік есептің стандарттары бойынша „актив" келешекте одан табыс әкелінеді деп күтілетін және өткен оқиғалар нәтижесі ретінде, субъект бақылайтын ресурстар тұрғысынан карастырылады. „Шығын-дар" мен „шығыстар" үғымдарын толық деңгейде ұқсас деуге болмайды. „Шығыстар" — бұл ағымдағы есептік кезеңге жатқызылатын шығындар баптары. Шығыстар ағымдағы кезең бойында табыс табу үшін пайдаланылған ресурстарды көрсетеді.

Бухгалтерік есептің стандарттары бойынша „Шығыстар" есепті кезеңде активтерді пайдалану немесе есептен шығару жағдайында табыстын азаюын, сондай-ақ капиталдың азаюына әкелетін және соған сәйкес міндеттемелердің пайда болуы мүмкін.

Енді біз «шығындардың»  мәнін түсіну үшін, оны үш жақты қарастыру керек. Біріншіден, шығындар ресурстарды пайдаланумен анықталады. Екіншіден, шығындар ақшалай өлшеммен көрсетілген пайдаланылған ресурстардың санын көрсетеді. Үшіншіден, шығындар кез келген бөлімшенің қызметі, өнімді өндіруді, яғни олардың іске  асырылу жайын салыстырады.

Осыдан келіп, шығындар өзіндік құнға қарағанда едәуір кең және бір мезгілде белгілі  мақсаттарға ақшалай көріністе ресурстарды пайдалану деңгейін көрсетеді.

Осыдан барып, есептің  мақаты, атқаратын қыметі және мазмұндарды  згерді. Осыдан «шығындарды» өздігінше  есепте көрсету, оның соңғы өнім болып  табылады, ал ол мақсатқа жетудің құралы ретінде көрінеді. Икемді шығындар әр түрлі өндіріс көлемінде әр түрлі «өздерін алып жүреді», ал жекелеген тұрғысынан қарасақ, ол: «Шығынның» мұндай әрекетін көре тұра, шетелдік әдебиеттерде, әсіресе бухгалтерлік есеп бойынша теориялық еңбектерінде «шығындардың әрекетті» деген терминді өте жиі қолданады. Қазақстандық тәжірибеде шығындар динамикасы туралы айту қабылданғанмен, бірақта «шығындардың әрекетті» термині, біздің пікірімізше, тек қарқынды ғана емес, сондай-ақ осы немесе бақса шығыстардың мүмкін болатын статистикалық жағдайын көрсететін, өте ауқымды ұғым болып көрінеді. Шешім қаьылдау үшін іскерлік белсенділік пен өндірітік қызметтің деңгейлерінен тәуелді «шығындардың әрекетті» қалай өзгеретінін көрсету өте маңызды роль атқарады. Сондықтан осыдан мынадай мәселелер туады:

• келесі жылға өндірістік қызметтің қандай көлемін жоспарлау қажет?
• сатылатын тауарлардың  көлемі өсуіне байланысты сату бағасын азайту керек пе?
• өнімді атумен айналысатн қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу қандай нысанда болу керек: тек комиссиондық сыйақы, тек жалақы немесе олардың комбинациялары?
• өнім шығарудың мөлшерін арттыру үшін қосымша құрал-жабдықтар сатып алу керек пе?

Бұндай құбылыстарды ұғыну  үшін осы немесе басқа белгілері  бойнша шығындарды топтастыру жүргізіледі. Объектілерді жіктеу белгілері көп болған сайын, оның зерттеліну деңгейі де жоғары болады,. Бұл, з кезегінде объектінің бақарушылық деңгейін арттырады.

Одан бақа, бақылау және реттеу функцияларын жүзеге асыру үшін басқарушы есебінде реттелетін және реттелмейтін шығындар тобы да ажыратылып көрсетіледі.

Демек, бідің пікірімізше, шығындардың жітемісі басқару мәселелерінің шешу үшін құал ретінде, яғни шешімді қабылдайтын және оның зардаптарын анықтайтын процесіне қатысды. Дұрыс шешім қабылдау үшін оның қандай шығындар мен олжаға жетелейтінін білуі керек. Релевантты шығындар деп тек шешімді қабылдау барысында ғана өзгеретін, болашақ шығындарды еептеуге болады.

2. Шығындарды жіктеудің негізгі бағыттары.

Шыпындарды жіктеудің  мақсаты - ждипы массадан тек релевантгы шығындарды бөліп көрсету (оның өзгеруіне ықпал етуге болатын бөлігіне қатысты). Сондықтан, жіктеудің әдістері (немесе жіктеу багаттары) басшьшың алдыңда турған нақгы мәселелерден тәуелді болып кёледі. Басқарушы есебінің осындай негізгі мәселелеріне (неіііесе баіъптарына) мыналар жатады:

1) Бірінші бағыт - жай өндірістік есеп, оньвд негізгі міндеті: өнімді 
сатудан күтілетін табыс (қызметгерден, тасымалдаудан, сатудан) және 
өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнын анықтау үшін жұмсалған 
шығындар (тікелей және жанама) туралы есептік, мәліметтерді алу 
болып табылады;

2) Екінші бағыт - өзіндік күн туралы есеп берулер мен нақгы 
шығындар туралы алынған ақпараттарды болашақ өндірістік шығындар

мақсатында пайдалану және дұрыс  шешімдер кабылдау үшін барлық деңгейдегі басшыларды (цехтардың, өндірістің; ШС) осы ақпараттармен қамтамасыз ету;

3) Үшінші бағыт — шығу орындары бойынша шығындарды бақылау мен реттеу мақсатында шығындар орталықтары бойынша да, жауапкершілік орталықтары бойынша да есепті ұйымдастыру.

Осы келтірілген  мәселенің әрқайсысын шешуде шығындардың өзіңдік жіктелуі жасалады

Карастырылып отырған жіктемемен сәйкес есепті жұргізу — отандық  өндірістік шығындар есебінде жаңа құбылыс. Нарықгық катынатарды жоспарлауда, нормалауда, болжауда және жалпы өндірісті басқару жүйесінде басқарушы есебінің (оның, ішінде өндірістік есепте) ролі күшейіп отыр.

Баптар (статьялар) бойынша щығындарды топтау „Негізгі өндіріс" шотында аяқталған көрінісі бойынша бейкеленеді, бірақта осы мәліметтер бойынша ШС әрбір өнім (қызмет пен жұмыс) турлерінін өтелуі жөнінде, оларда қабылданған шешімнің тиімділігі және қабылданатын шешімнің табыспен шығыс йёңгейіне әсері туралы қорытынды жасауға болмайды. Қөп жағдайдаіосы мәселелерді шешу қолданылатын шығындар топтастырылумен анықталады. Басқару мақсаттарын қанаттавдыратан щығындардың жіктемесі, өндірістік шығындар туралы ақпараттарды таддау және өндеу әдісі, өндірістік қызметінде басқарушы есепті үйымдастырудың басты қағидасы болып табылады.

Басқарушы есептің аясында  шығындарды жіктеудің көптеген белгілері  туралы қызу пікірталастың арқасында, шығындарды анықтаумен қатар, оның болашақтағы  тенденцияларын да анықтайды.

Осыдан келіп, ееп тәжірибесінде  ШС-нің шығындарын тиімді басқаруға  жаңа тәсілдерді дайындау және пайдлану мәселелері отандық және шетелдік экономикалық әдебиеттерде кеңінен талқыланып жатыр. Шығындар еебінің жалпықабылданған мәнін анықтау деп, бұл “шығындар еебі – белгілі бір уақытта кезеңде оларды сандық өлшеу арқылы жабдықтау, өндіру, олардың еңбегінің өнімін сату, дайын өнімдердің өзіндік құндарын қалыптастыру, тіркеу, топтастыру және жіктеп талдау бойынша ШС-гі өтіп жатқан процестерді көрсетуге бағытталған саналы іс-әрекеттердің жиынтығы”. Мұндай көрініс ШС басқару қажет толық ақпаратты алуды және қаржылық нәтижелерді шығару арқылы оның қызметін бағалауды қаматамасыз етеді.

Бірақта, дамыған өндірістік есеп теориясы мен бақару еебінің  бастапқы даму жағдайында мұндай тәсілдің пайдалану бағыттары бойнша шектелген. Біздің пікіріміше, техникалық жағынан басқа  өндіріс  шығындарының еептік мәнін анықтау, өндірістік қызметтің бақарушы есебін ұйымдастыруға немесе өндіріс шығындары есебін трансформациялауға әдістің әр түрлі тәсілдерін қамтуы қажет. Сайып келгенде, шығындар есебінің мазмұнын анықтау, ШС-де оны ұйымдастыру моделдерінің нақты алғы шарттарын жасайды. Дәл, басқару процесіне кері ақапараттық ағын ретінде, есеп тек шындықты ғана көрсетіп қоймай, сондай-ақ ШС-тісінің болашақтағы экономикасын модельдеу үшін ақпаратты дайындайды, демек мұндай есеп жүйесі зіндік құнды бақарудың жоғарыда аталған негізгі мәселелеріне сәйкес келеді.

3. Калькуляциялау баптары  және олардың сипаттамасы.

Шаруашылық субъектісінің өндірістік қызметін басқарудың жүйесін қайта ұйымдастыру немесе құру отандық өндірістік есебіне, яғни "өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндіріске кеткен шығындар есебіне" ұғымдық жағынан принципиальды жаңа талаптар қояды.

Өнімнің өзіндік құннын  калькуляциялаумен  өндіріс шығындарынның есебі бойынша нормативтік құжаттар, сондай-ақ арнайы әдебиеттер, калькуляциялау мен шығындар есебінің әдістеріне жеткілікті және анық ұғымды бермейді, ал көптеген танымал авторлардың берген ұғымы бір-біріне өте ұқсас болып келеді. Ол өндірісте шығындардың басқарушы (бұрынғы аналитикалық) есебін құрудан, шығындардың жіктеу қағидаларын таңдаудан, шығындар есебінің номенклатуралық объектісінен (бұйым, тапсырыс, өңдеу, шығындардың пайда болу орны т.б.), сатылған мен дайын өнімнің және аяқталмаған өнімнің өзіндік құнын тарату әдістерінен, шығындарды тікелей қаржылық нәтижелерге жатқызу жолымен өтеуден тұрады.

Басқарушы есеп жүйесінен бсқа да маңызды жағы болып, ол өндіріс шығындарының есебін және калькуляциялау процесін өнімді шығарумен байланысты екенін ескеретін біртұтас есептік процесі ретінде қарастырылады. Бұл кезде шығындар есебінің объектісін таңдау ішкі есеп беру көрсеткіштерінің жүйесін, басқарудың әр түрлі мақсаттар үшін калькуляциялық есеп берудің кезеңділігін анықтайды.

Есеп берудің жұйесі келесідей  кезеңдерден тұрады:

1. Өндірістік қызмет процесінде олардың пайда болуына қарай, өндіріске жұмсалған ресурстарды алғашқы құжатта көрсету.
2. Қызмет түрлері, өндірістер, құрылымдық бөлімшелер, шығындардың пайда болу орындары, жауапкершілік орталықтары, өнімдер, жұмыстар және т.б. өндірістік шығындар туралы мәліметтерді локализациялау (тараптау).
3. Өндірістік шығындарды олардың пайда болу уақыттары: "тарихи", өткен шығындар, есеп беру кезіндегі шығындар және болашақ кезең шығындары бойынша локализацияланады;
4. ШС жалпы шығындарын өндірістік бөлімшелер арасында тарату; жалпы өндірістік шығындарды аяқталмаған, дайын және сатылған өнімнің өзіндік құнына енгізу арқылы өтеу;
5. Қызмет көрсетуші өндірістің өндірістік шығындарын олардың аяқталмаған және дайын өнімдерінің (орындалған жұмыстарының мен қызметтерінің ) арасына таратады және қызмет көрсетуші өндірістің өнімін, жұмысын және қызметін тұтынушылары бойынша, яғни өндірістік бөлімшелері бойынша шығындарды қайта таратады;
6. Өндіріс процесінде алынған қалдықтар, аяқталмаған өндірістерді анықтау және бағалау, және өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құнын, сосын барлық тауарлы өнімнің көлемін анықтау.     

Сонымен, өндірістік есеп өзіне өндіріс шығындарының есебін, яғни 1-5 кезеңін енгізеді, ал калькуляциялық есебі ол 4-6 кезеңдерін қамтиды да, осы соңғы кезең интегралданған есеп жүйесі ретінде, өзіндік құнды басқару үшін ақпаратпен қамтамасыз етеді.

Өзіндік құнды басқару - бұл кез-келген шаруашылық субъектілеріндегі басқарушылық қызметтің едәуір күрділі және ең маңызды бөлігі, өйткені ол өтіп жатқан өндірістік процестерінің барлық жақтарын қамтиды. Сайып келгенде, өндірістің қызметін басқарудың жүйесінің қайта ұйымдастыру, ол өндіріс шығындарының трансформациялауына әкелді және ШС - ң ұйымдастырудың нақты және модельдерін жасауға көмектеседі. 

Егер негізгі мақсатты орындауға  бағытталған, басқару модельдеріне сәйкес келетін өндірістік қызметтің өткен, қазіргі және болашақтағы нәтижелері мен шығындарын пайдаланатын болса, онда мұндай есеп жүйесі өзіндік құнды басқарудың негізгі міндеттеріне сәйкес келеді.

• Одан басқа, калькуляция тек дәстүрлі мәселелер бойынша негізделген шешімдерді қабылдауға көмектесіп қана қоймай, сондай-ақ мынадай жағдайлардың экономикалық зардаптарын болжайды:
• өнім өндірудің  бұдан былайғы мақсатқа лайықтылығы;
• өнімге оптималды баға белгілеу;
• өндірілетін өнімнің ассортиментін оптималдандыру ;
• әрекет етуші технологияларды және парк станоктарын жаңартудың бүгінгі күннің талабына лайықтылығы;
• басқарушы персоналдың жұмыстарының сапасын бағалау.

Калькуляцияның  мәнін сипаттауды аяқтай келе, біз  оның негізгі аранлымын тағы бір атап өтсек - табыс алуға басшының бағдарламасын дайындау мен жетілдіру, және де қолданыстағы калькуляциялау процесін барынша мақсатына бағыттау және оны сынақтан өткізу болып табылады.

Қазіргі кезде калькуляциялаудың  негізі, ШС -де немесе жауапкершілік орталықтарында қабылданған жоспарлардың орындалуын бағалауда жатыр. Ол өзіндік құн бойынша жоспарлы тапсырмалардан ауытқулардың себептерін талдау үшін қажет. Нақты калькуляцияның мәліметтері негізінен өзіндік құнды келесі кезектегі жоспарлау үшін, жаңа техниканы енгізудің экономикалық тиімділігін негіздеу, қазіргі кездегі технологиялық процестерді таңдау, өнімнің сапасын арттырудың шараларын жүргізу, кәсіпорынның реконструкциясын және құрылыс жобасын тексеруде қолданылады. Калькуляциялау нәтижесі жөндеу жұмыстары бойынша дербес жүргізу немесе басқа да ұйымдардың қызметтерін пайдалану туралы шешім қабылдауға болады.

Сайып келгенде, калькуляциялау трансфеттік бағаны жасаудың негізі болып табылады. Трансферттік бағаны қалыптастыру мәселесінің айрықша актуалды екендігі жөнінде баршаға белгілі, ол тек ШС бөлімшесінің өз бетімен сыртқы ортаға шығу құқығы бар болса ғана іске асады. Бұл жағдайда дұрыс трансферттік бағаны қалыптастыру ұйымның жалпы қаржылық жағдайына тәуелді болып келеді. Егер де өнім ШС ішінде толығымен өз қажеттілігіне жұмсалса, онда трансферттік баға ШС ішкі бөлімшелерінің арасындағы шыраушылық байланыстарын қамтамасыз ету үшін қажетті есептік баға категориясы болып табылады, демек бұл кезде ол ұйымның түпкі нәтижелеріне әсер етпейді.

Өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құнын калькуляциялауды шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде жалпы барлық шығарылған өнімнің өзіндік құны есептелінеді, екіншіде - әрбір өнім бойынша нақты өзіндік құны (немесе "шығындарды тарату"), үшіншіде - өнім (орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызметтің) бірлгінің өзіндік құны. Осыдан, өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнын калькуляциялау деді Васин Ф.П. - ол жалпы шаруашылық субъектісі бойынша да, өнім түрлері  мен оның бірліктері бойынша да, өндіріспенжәне оны сатуға байланысты шығындарды есептеп шығару деп түсіндіреді. (39.61 б).

Шын мәнінде, калькуляциялау процесі  күрделі болып табылады және шығындардың есеп процесімен алмасады. Осыдан келіп, шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдісін бөлінбейтіндігін және ажырамайтындығын айтуға болады. Бірінші кезекте негізгі өндірістің шығындары таратылады, содан соң көмекші өндірістің өнімдері калькуляцияланады. Бұл кезеңде калькуляциялау қиындай түседі, өйткені өзара көрсеткен қызметтерді ескере отырып есептеу қажет.

Шығындар есебі мен өнімнің  өзіндік құнын калькуляциялау негізгі  өндірісте де алмасуы мүмкін. Мысалы, қайта өңдеу (попередельный) әдісі жағдайында, алдымен бірнеше бөліністі жартылай фабрикаттардың өзіндік құны калькуляцияланады, сосын бұл екінші бөліністің шығындарына жатқызылып, біріншісінен есебі шығарылады және осыдан кейін екінші бөліністе жартылай фабрикаттардың өзіндік құны калькуляциялануы мүмкін.

Сайып келгенде, калькуляция шығындарды топтастыру мен құжаттаудан басталады, бұл кезде өндірістік есептің мәліметтері қолданылады, сосын алынған өнімнің саны,  содан соң ғана өнімді нақты өзіндік құны бойынша бағалау аяқталады, яғни калькуляциялаудың, өнідірістік шығындар есебі мен тығыз байланыста болатындығы алдын-ала анықталып қойылған шаралары бойынша жүргізіледі.

Өнімнің жоспарлы өзіндік құнын  сақтауға және өндіріс рентабельділігіне, шаруашылық есепті нығайтуға, резервтерді анықтауға және материалдық ресурстар мен еңбек шығындарын бұдан былай төмендетуге және бақылау жасауға, сондай-ақ өндірісті басқаруға аясын кеңейтуге септігін тигізеді.

Тақырып 3.Өндірістік шығындар есебі.

1.Өндірістік есептің  шоттар жүйесі, олардың сипаттамасы

2.Шығындардың пайда  болуы орындары, калькуляциялау  объектілері, жауапкершілік орталықтары  бойынша талдамалық есепті ұйымдастыру

1.Өндірістік есептің  шоттар жүйесі, олардың сипаттамасы

Бүгінгі күні өндірістік есеп өндіріс шығындарын бақылуа, артық  шығындардың есептерін алдағы кезеңдермен, сметалармен, болжамдармен салыстыра  отырып талдау жасау, сондай-ақ үнемдеудің мүмкін резервтерін анықтауды талап  етеді. Ол шаруашылық субъектінің өнімін өндіру және өткізумен байланысты баролық  процестері анық және толық көрсетуі керек. Қазіргі кездегі өндірістік есептің негізгі тараулары болып мыналар табылады:

• Шығындардың түрлері бойынша есебі;
• Шығындардың шығу орындарына байланысты есебі;
• Шығындардың иеленушісі (тасымалдаушысы) бойынша есебі.

Шығындардың түрлері  бойынша есебі есепті кезеңде өнімді өндіру (жұмыс жасау, қызмет көрсету) процесінде шаруашылық субъектіде қандай шығындар топтарының орын алғанын көрсетеді.

Олардың шығу орындарына байланысты шығындар есебі, қажетіне жұмсалған  шығындардың мөлешерін арасында, оларды бөлуге мүмкінді береді.

Тұрақты иеленушілер (тасымалдаушылар) бойынша шығындар есебі қандай да бір нақты өнім бірлігін өндіру немесе белгілі бір тапсырысты орындаумен байланысты барлық шығындарды анықтауды жорамалдайды.

Сөйтіп, тек қана ндірістік есептің аясында өнім бірілігінің өзіндік құнын, оған келетін табыс пен рентабельділік деңгйеін есептеудің түседі.

Шаруашылық қызметті басқарудың күрделі және кещенді процесс болып табылатындығына тоқтала жөн.

Басқару талаптарына жауап  беретін есеп жүйесі өте күрделі (қиын) және де көптеген процедуралардан тұрады. Оған қоса басқарушы есеп жүйесінің элементтерінің құрамы басқару мақсаттарына тәуелді болып келеді. Бұл арада, жалпы қабылданған қағидаларға, шаруашылық субъектісінде ұйымдастырылған кез келген есептің жүйесі, (оның ішінде басқарушы есепте) жауап керек.

Басқарушы есептің қағидаларының қатарына мыналар жатады: шаруашылық субъектінің үздіәксіз қызметі; жоспарлау мен есептеуде (жоспарлы-есептік) біртұтас өлшем бірлікті пайдалану; шаруашылық бөлімшелерінің қызметінің нәтижесін бағалау; басқару мақсатында алғашқы және аралық ақпараттардың сабақтастығын сақтап және бірнеше рет қайталап пайдалану; басқару деңгейілерінің арасында коммуникациялық байланыстың негізі ретінде ішкі есеп беру көрсеткіштерін қалыптастыру; шығындарды, қаржыны, коммерциялық қызметтерді басқарудың бюджеттік (сметалық) әдісін қолдану; есептің объектілері жнінде толық ақпараттарды камтитын толықтылық пен аналитикалығын арттыру; есептік саясатта белгіленген шаруашылық  субъектілердің ндірстік және коммерциялық циклдарын көрсететін мерзімділігі және т.б. осы сияқтылар. Аталған қағидалар жиынтығы басқарушы есеп жүйесінің әрекеттілігін қамтиды, бірақ ол оның есептік процесін үйлестірмейді.

Басқарушы есетің мәні оның экономикалық табиғатын ашатын және басқару процесіне категоиялардың ролдерін көрсететәін, олардың атқаратын  қызметтерінен көрінеді. Басқарушы есептің маңызды қызметі болып калькуляциялау болып табылады. Жаслған есеп айырысулар негізінде басқарушы есепжүйесінде бір есепті шешудің әр түрлі баламалы варианттарын есептеу керек, олардың ішінен оңтайлысын (оптимальдысын) таңдап және жедел тиімді басқару шешімдерін қабылдауға болады. Осы туралы Касьянова Г.Ю., Колесникова С.Н., «шешім қабылдау үшін барлық деңгейдегі басшыларды дер кезінде және дұрыс ақпараттармен қамтамасыз ету – бұл басқарушы есептің негізгі атқаратын қыметінің бірі», деп жазды.

Бұл атқырылатын қыметтің материалдық көрінісі болып, кәсіпорынның жалпы басқару жүйесінің бір бөлігі болатын: жоспарлау, бақылау, ынталандыру сияқты экономикалық есеп айырысулар жүйесі жатады. Негізінен бұл қызметтерді бухгалтер-талдаушы (бухгалтерлер-менеджер) орындайды.

Жоспарлау сатысында бухгалтер-талдаушы басшының бекітуіне ұсынылатын, жалпы (бас) бюджетке көшірілетін, шаруашылық субъектілердің жеке бюджеттерін дайындауға қатысады. Өндірістік бюджетті (шаруашылық субъектінің өндірістік бағдарламасы) дайындау кезінде бухгалетр-талдаушының қызметіні арқасында жекелеген цехтар, бөлімшелер және бригадалар жұмыстарын – іске асырылуын қамтиды, өндірістік поцесте олқы жерлері деп аталатын құбылысты болдырмайды. Ол шаруашылық субъектінің өндірістік бағдарламасын талқылауға, күрделі жұмсалымдар бойынша ұсыныстарды бағалауға, өнімнің тиімді түрлерін анықтауға, өнімді өткізу нарығын табуға және оңтайлы (оптималды) бағаларға нұсқау жасауға қатысады. Қаіргі кедегі бухгалтер-талдаушы: жедел бухгалтерлік есептің, қаржылық талдаудың және қаржылық жоспарлаудың әдістерін тең дәрежеде меңгеруі қажет. Өзі жүргізген зерттеулер негізінде бухгалтер-талдаушы есепті кезең мәліметтерін талдайды және жинақтайды, сосын алдағы жоспарлау мен болжауда қолдану үшін қорытынды шығарады. 

Бухгалтер-талдашы есепті кезең аяқталғаннан кейін, ол әрбір жауапкершілік орталықтары бойынша бюджеттерінің (жоспардың) орындалуы туралы есепті жасайды, осы есепте жоспарланған және қол жеткізген нәтижелердің салыстырмалы талдауын келтіреді. Сйтіп нақты және жоспарлы көрсеткіштер арасындағы орынсыз алшақтықтар анықталады, одан кейінгі жұмыс барысында олардың әсерін болдырмау мақсатында себептері анықталады. Бухгалтер-талдаушы дайындаған қорытынды есеп берулер (отчеттар), бір жағынан, жауапркешілік орталықтары бойынша басшыларының қызметтерін объективті түрде бағалауға мүмкіндік береді, ал басқа жағынан-менеджерлер мен басшыларға қандай бөлімшелерде жоспарлы көрсеткіштерге қол жеткізілгені жөнінде ақпарат береді.

Шаруашылық субъектілеріндегі  бухгалтер-талдаушының кәсіптік қызметтерінің арқасында, жекелеген службалар арасында есеп беру мен ақпараттардың айырбасталуы, олардың жұмысының жөнге салынғандығын байқатады. Оның көмегімен менеджерлер өздері үшін жасалған жоспарлармен танысады, өздерінің алдына қойылған мәселелерді айқындайды.

Өзінің қызметінде бухгалтер-талдаушы кәсіпорынды басқарудың тиімділігін  арттыру үшін негіз қалыптастырады, кейде ол қорабыл штурманфымен өзін салыстырады, өйткені штурман капитанға алынған бағыттың қаншалықты тиімді іске асып жатқаны туралы хабарлап отырады. Штурман капитанға көмек бергенімен, команда беру құқына капитанның өзі ие болады.

Сөйтіп, бухгалтер-талдаушы біріншіден, бөлімшінің бухгалтерлік есеп беруінің нақтылығына басшы алдында жауапкершілікте болады, екіншіден, жауапкершілік орталықтарындағы басқарушыларға жұмыстарын жоспарлау мен қорытындылар шығаруда көмек көрсетеді. Сондықтан ол шаруашылық субъектісін басқаруда менеджерге көмек беруде өзінің объективтігін және тәуелсіздігін байланыстыруы қажет. Ол өндірістің мәңгі қозғаушы күш ретінде, басқарушы есеп жүйесіндегі ролі туралы, біз кейінірек толық қарастырамыз.

2.Шығындардың пайда  болуы орындары, калькуляциялау  объектілері, жауапкершілік орталықтары  бойынша талдамалық есепті ұйымдастыру

 Шығындарды жинақтаудың процестік  калькуляциясының жобасын талдай  келе есептік процесті үш кезенге  бөлуге болады.

а. Өндірістің шартты көлемін есептеу.

б. Өнім бірлігірің өзіндік құнын  есептеу.

в. Өзіндік құнның жиынтық кестесі.

Бірінші кезең. Өндірістік процесті натуралды  бірлікте,ал қалған екеуі –құндық  көрскткіште беріледі.осы аналитикалық кестедегі ақпараттарды пайдалана  отырып, дайын өнімге жатқызылатын шығынның бөлігін ,сосын есепті кезең  аяғында аяталмаған өндіріске жатқызыла-

Тын бөлігін анықтауға болады.

     Бірақта Шеремет А  Д ұсынған аналитикалық кестесін  жасау теория тұрғысынан орынды  болғанымен бірақ ол  тәжірибе  талабына сай емес Бұл мыналармен  байланысты: біріншіден материалдар  шығындары бір процесстің аясында  жасалады  және барлық процесс  бойында теңдейбөлінбейді;

Екеншіден ағымдағы сатып алу бағалары пайдаланбайды демек оның баламалы шығындары көрсетімейді; үшіншіден  аяқталмаған өндіріс тұрақты  түрде ынталандырушы қоры болғандықтан қондырғылардыпайдаланғанның есебінен тұрақты шығындардың бір бөлігін  қалыптастырады; төртіншіден тұтас  барлық есептеулер біздінше шартты сипаттағы  есептеуді береді Сондықтан бұл  анықтама даулы Отандық өндірісте  өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндіріс шығындарын есептеу  үшін жартылай фабрикатсыз және жартылай фабрикатты құрама варианттарын қолданады  Өндіріс шығындарының құрама есебі  бірінші не екінші варианттарын тек  негізгі өндірісте аяқталмаған  өнім болған жағдайда ғана қолданады  яғни кейбір фабрикаттардың өзіндік  құнын аяқтаудың қажеттілігінен туындайды Бұл жартылай фабрикаттардың бір бөлігін ыртқа өткізумен  байланысты болуы мүмкін Ол кезде  бухгалтерияғажартылай фабрикаттарды  өндірудің құрама шығындарын жасау  қажет және оның да өзіндік құны аяқталуы тиіс

     Жартылай фабрикатсыз  вариянты кезінде өндіріс шығындарының  есебі өз өндірісінде өндірілген  жартылай фабрикаттардың өзіндік  құнын бір құрылымдық бөлімнен  келесі бөліміне жасалатын аударылымдар  бухгалтерлік шоттарға жазбай-ақ  жүзеге асырылады Ал олардың  қозғалысын бақылау жасау үшін  бухгалтерия жедел түрде тек  натуралдықкөрсеткіштерін пайдаланады  Жартылай фабрикаттарды бөлшектер  детаьдар мен тораптарды узелдерді  дайындау шығындары цехтар бойынша  шығыстар баптарында есепке алынады   Қосылған шығындар жеке әрбір  цехтар бөлістер бойынша бейнеленеді   ал шикізаттың бастапқы құны  тек бірінші бөлістің өнімнің  өзіндік құнынажатқызылады  Бұл  вариянт кезінде дайын өнім  бірлігінің өзіндік құны цехтардың  бөлістердің шығындарынан тұрады  және олардың әрбіреуінің дайындау  процесіне қатысу үлесі ескеріледі  содан соң олардың қосу жолымен  өндіріске кеткен шығындардың  құрама есебі қалыптастырылады.

     Процестік әдістің мынадай ерекшеліктері бар.

      жекелеген тапсырыстарға  қарағанда бөлімшілер бойынша  өндірістік шығындарды қуаттайды

     тапырысты орындау  үшін қажет болатын уақытты  емес жылдық есептік кезеңнің  бойында есептеп шығарылатын  шығынды есептеуді көздейді 

  Әрбір бөлімшелер үшін жеке  аналитикалық аяқталмаған өндіріс  шоттарын ашады .

Тақырып 4. Калькуляция баптары  бойынша өндірістік шығындардың  есебі.

1. Материалдық қорлар есебі

2. Еңбекке ақы төлеу шығындары  есебінің мақсаты.

3.Өндірістегі ақаулар  есебі.

4.Алдағы кезең  шыындарының еебі мен таратылуы.

1. Материалдық қорлар есебі

Өндірістегі өнім шығындарының басты  үш негізгі элементтері бар: негізгі (тікелей) матералдар; тікелей енбек ақы шығындары (бүдан былай тексте өндірістік жүмысшыларының негізгі еңбек ақылары ретінде көрсетіледі); жанама шығындар (бүдан кейін жалпыөндірістік шығындар, кейде оны үстеме шығындар деп те атайды)..

Енді  осы аталған элементтердің әр қайсысын қарастырайық. Алдымен материалдар есебіне көңіл бөлеміз, сосын жүмыс күшіне. Демек, бізге осы кезенде біршама процедуралармен және оған сәйкес құжаттармен толықтанысьш алуымыз керек, содан соң, материал есебі мен бақылау процедурасын зерттейміз.

Қазіргі кездегі ендірістік ортада шаруашьшық етуші субъектілер көп бөлшектер мен өлшеуіштерді қажет ететін, кең ассортиментті енімдер өндіреді. Сондықтан, мүндай ШС-де материалдарды басқару және жоспарлау мәселелері кешенді мәселелер болып табылады.