Тараз қаласының тарихы

Жоспар: 
 

1   ТАРАЗ ҚАЛАСЫНДА ДАМЫҒАН РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАР 

1.1 Тарихи - мәдени 

2 ТАРАЗ ҚАЛАСЫНДА ТУРИЗМ ДАМУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ 

2.1 Туризмнің қазіргі жағдайы мен болашағы

2.2 Тараз қаласындағы туризмнің даму мәселелері 
 

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ТАРАЗ ҚАЛАСЫНДА ДАМЫҒАН  РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАР 

      Тарихи - мәдени 
 

     Көне  деректерге сүйенетін болсақ, Тараз  қаласы Талас өңіріндегі саяси мәдениеттің  ірі орталығы болған республикадағы ежелгі қалалардың бірі. Онда көптеген елдің көпестері, мемлекетаралық іспен  шұғылданған елшілер, әртүрлі діни ағымды таратушы миссионерлер мен жол  кезбелер, тарихшылар болып кеткен. Соңғы кезде көне қала жұртындағы археологиялық қазба жұмысы барысында  ірі қоғамдық ғимараттардың тұғырлары  мен қабырғаларын безендіруге пайдаланған көптеген ою-өрнегі бар бедерлі тақтайшалардың табылуы Таразда сәулетті сарайлар мен қоғамдық ғимараттардың болғандығын растайды. Оған қазба барысында қала датқасының сәнді-сарайлары мен халық бас қосатын қоғамдық көпшілік үйлерге қойылатын тамаша өрнектері бар бірнеше қоладан  жасалған шырағданның табылғандығы да дәлел бола алады. Міне осындай сәулетті сарайда 568 жылы Византияның елшісі Земарахты Түркі қағаны Дизабул (Естеми) салтанатты түрде қабылдап, өзара келісім шартқа қол қойғандығы тарихтан белгілі.

     Бүгінде тарихымыздың діңгегі болған Тараз  қаласының жұртынан бізге жеткен қоғамдық үйлердің бірі - Ортағасырлық моншалар қалдығы. Егер тарихи деректерге сүйенентін болсақ, көне қалалардың  әрқайсысында  ең кемінде 5-6 монша болған. Ал біздің Тараз қаласының жұртынан екі монша табылды. Зерттеу барысында моншаларды салуда қаланың санитарлық тазалық  жағы ескерілгендігі және соған орай олардың қаланың сыртқы қорғаныс дуалдарының ішкі жағына орналастырылғандығы анықталды.

     Талас өзені ағысы деңгейінің төмендігі, биіктеу жерден табылған су құбырлары  моншаларға қажетті судың өзеннен  арнаулы шығыршақ арқылы су сақтайтын  қоймаға құйылып, ары қарай көлбей қойылған су құбырларымен ағызылғандығын айғақтайды. Кейде қос моншада жеткілікті мөлшерде су болмай қалған кезде суды қабырғалары тастан өрілген құдықтан алатын да кез болған.

     1939 жылы көрнекті археолог А.Н.Бернштам  көне қаланың шығыс-терістік жағындағы бұрышынан моншаны қазды. Монша - көлемі 13,60x12,40 және 50-50x6,5 келетін күйдірілген кірпіштен тұрғызылған 6 бөлмеден тұратын болып шықты. Бірінші киім шешетін бөлмеден екі орындық пен пештің калдығы табылды. Ал моншаның оңтүстік-батыс бөлмесінде 1,75x4 м жуынатын астау, еденнен сыртқа су ағатын қуыстары болған.

     Қазба жұмыстары нәтижесіне қарағанда  үш бөлменің қабырғалары геометриялық өрнектермен, ал екі бөлменің қабырғалары  мен жуынатын астау сегіз бұрышты  өрнекті сары бояумен, оның айналасы қара бояумен көмкерілген, ал алтыншы бөлменің кабырғалары ақ,  қызыл, сары бояулы тақталармен қиылыстырылып, кейбір жерлерде шөп тәрізді өрнек те қолданылған. Төбеден түскен қалдықтарға карағанда монша көп күмбезді болған, Моншаның еденінен Х-ХІ ғасырлардағы 17 көне тиын ақша, өте жақсы сақталған шырағдан табылды.

     Археолог  А.Н.Бернштам моншаның  қабырғаларындағы геометриялы, шөп тәрізді ою-өрнектердің  Айша-бибі кесенесіндегі өрнектермен  ұқсастығын айта келіп, оны XI ғасырдағы Қараханидтер дәуірінен қалған жәдігер деп тұжырымдайды.

     1970 жылы Орталық базарда жабық базар құрылысын салу үшін жер қазу жұмысы жүргізіліп жатқанда, ол арадан қабырғалары қызыл кірпіштен қаланған құрылыс табылды. Соған сәйкес жер қазу жұмыстары тоқтатылып, археологиялық қазба жұмыстары басталды. Нәтижесінде көлемі 10,5х10м, төртбұрышты, қабырғаларының биіктігі 1,5 м-ге жуық, қалыңдығы 90 см күйдірілген кірпіштен қаланған, төрт бөлмеден тұратын екінші моншаның орны табылды. Аумағы басқалардан үлкендеу көрінген 1-ші бөлме шешінетін орын болып шықты. 2-3 бөлмелер жуынуға, буға түсуге немесе массаж жасауға арналған. Ал төртіншісінен аумағы онша үлкен емес ыстық су құятын астаудың орны табылды. Ең қызығы қазба барысында табылған аумағы кішкене қыш құбырлардың көпшілігінің өзегінде онымен ыстық су жүргендігін дәлелдейтін ақ дақтардың іздері сақталыныпты, 2-3-ші 
бөлмелердің астында жылу жүретін жолдар бар. Олардың үстін жалпақ тастармен жауып, әк қосқан ерітіндімен сылап тастаған. Мұның өзі моншаға келгендердің аяғы астында жылудың болуына, терлеп-тепшіп рахаттануына мүмкіндік туғызған. Еден астындағы жылу құбырлары қабырғаларының      нақышына келтіріліп, әсем әрі берік қалануы олардың осы уакытқа дейін бұзылмай сақталуына мүмкіндік туғызған. Терістік жақтағы пештің орны бұзылып кеткен. Шамасы осында жағылған оттың жылуы еден астындағы қуысты бойлап, негізгі қабырғамен аралығындағы аумағы үлкен құбыр арқылы сыртқа шығып кетіп отырған. Моншада ыстықтың көп сақталуы үшін оттың жүретін қуыстардың астына қиыршық тастар төселген.

     Моншаның  батыс жағында екі жерден бір  бағытқа тартылған ылас жуынды сулар  ағатын көлемі бір метрдей келетін  қыштан күйдіріліп жасалған түбі жалпақ сүзгіш бар. Пайдаланылған ылас су осында жиылып, одан әрі су құбыры арқылы тастан қаланған құдыққа құйылған.

     Біз төртінші бөлменің батыс жағындағы  астауға жақын, терендігі 4 метрге дейін айналасы тастан қаланған  құдықты қаздық, бірақ түбіне жете алмадық.

     Моншаға керекті ауыз суды құдықтан алып отырған. Бөлмелердің еденін қазғанымызда табылған жоғарыдан түскен қалың сынықтар моншаның көп күмбезді және бірнеше  рет жөндеуден өткендігін білдіретіндей.

     Соңдай-ақ, қазба барысында сол кездегі  қала тұрғындарының тұрмыс-тіршілігінде көп пайдаланылған, кішігірім тастар, кұмыралар, әртүрлі ою-өрнекті қола шырағдандар және басқа құнды заттар табылды. Осы қазба барысындағы тағы бір олжамыз, екінші бөлменің шығыс жағында орындық ретінде қойылған тастың арасынан моншаға түсуге келген Тараздың бір сұлу кербезінің шашын тарап отырғанда абайсызда жоғалтып алған алтын сақинаны қоярда-қоймай Астана мұражайы алып кетті.

     Тараз жұртынан табылған алғашқы моншаның қабырғаларын көмкерген ою-өрнек  жақсы сақталғанымен, еден астындағы  жылу жүретін құбырлар сақталынбаған. Ал екінші моншаны алсақ, біріншіге қарағаңда әлдеқайда жақсы сақталынған, онда жылу жүретін қуыстар, лас су жүретін құбырлар тізбегі бар. Оның үстіне қазба барысыңда табылған ыдыс-аяқтарды өзінің табылған орнына қойсақ болғаны. Егер мүмкіндігі болса бір бөлмеге бірінші моншадан табылған экспонаттар мен ою-өрнектерді койып, бір қабырғада безендіріп керсеткен оңды болар еді.

     Жуырда  осы жоғарыда аталған моншалардың  алғашқысы туралы «Егемен Қазакстан» газетінің 5 маусымдағы нөмірінде Қанат  Тұяқбаевтың «Көне шаһар маржандары»  атты мақаласы жарияланды. Онда автор  «мүмкіндік болса Тараз моншасын қайта толығымен калпына келтіруге  немесе тап өзіндей көшірмесі  салынса» деп орынды меселе көтеріпті. Сірә автор монша орнының ертеде-ақ талқандалып, орнына үйлер салынып  кеткендігін, монша туралы деректердің тек А.Н. Бернштамның еңбектерінен ғана белгілі екенін білмейтін секілді. Ол кісі Тараз қаласының 2000-жылдық мерей тойына дайындыққа байланысты ғылыми іс-сапармен келгенінде орталық базардағы № 2 моншаның көміліп жатқанын дәлелдейтін тақтадағы жазуды байқамаған сияқты. Бұл ескерткіш есепке алынып, қорғауға алынған. Егер автор өзінің 
республикадағы бірден-бір мемлекеттік жөндеу-құрылыс және қайта қалпына келтіру басқармасының бастығы екендігін пайдаланып, Тараздан табылған 2-ші моншаны мұражай етіп ашуға өз тарапынан көмек көрсетсе, нұр үстіне нұр болар еді.

     Жалпы ортағасыр дәуіріндегі дәрігерлер моншаның адам өміріне тигізетін  әсерін жоғары бағалаған. Мәселен, атақты ғалым дәрігер Ибн Сина «әрбір моншаның ыстықтығы бір қалыпты, кіре беріс бөлмесі кең, жарық және бөлмелердің қабырғаларында сұлулықты уағыздайтын тамаша суреттер болуы керек» деген. Демек, орта ғасыр дәуіріндегі адамдар монша кабырғаларындағы әртүрлі тақырыптағы бейнеленген мазмұңды суреттерден қиялы шабыттанып, эстетикалық ләззат алып, рахаттана дем алатын болған. Сонымен бірге монша ертеден-ақ көпшілік қауымның бас қосатын орны болған, онда тек тән тазалығын қамтамасыз ету ғана емес, әртүрлі лауазымды іс адамдарымен кепестер бас қосып, көптеген келелі мәселелерді шешіп отырған.

     Тараз моншасы сонау ата-бабаларымыздың аманат ретінде бізге қалдырған бірден-бір ескерткіші. Сол себептен оларды бұзылып қирап қалған демей, қолда бар нәрсені көздің қарашығындай сақтап, қамқорлық жасап, қолдан келсе қаражат бөліп мұражай ашу қажет.

     Осындай қолда бар жәдігерлерді көрсету  арқылы казақ халқын ықылым заманнан-ақ мәдениеті өркендеген өркениетті ел екенін әлемге танытуға болады. Әрі  оның өзі қаланың екі мың жылдық торқалы тойына таралғалы тарту  болған болар еді.

Қали  Жүніс моншасы – Тараз қаласында 19 ғасырдың басында салынған қазіргі  Байзақ батыр және қазыбек би көшелерінің  қиылысында орналасқан. Моншаны Әулие  Ата тұрғындары салған. Архитектуралық ескерткішке жатады. Қаланың көне тарихи орталығында тұрғын үйлердің қоршауында орналасқан. Монша бір  қабатты, төбесінде үлкен әрі  көлемді күмбездері бар. Беталды  кіреберіс жағы Байзақ батыр көшесіне бағытталған. Күйген кірпіштен ортаазиялық  ескі дәстүрлі әдіс бойынша салынған. Монша 1986 жылы қалпына келтірілген. Моншалық  бетәлпет жағы кірпіштермен өрнектеліп, қуыс аралықтары жылтыр етіп салынған.

     Моншаның  ішіне тоқталатын болсақ, монша бірнеше  бөлмелерден тұрады. Яғни кіреберіс  бөлмеден, вестибюльден, демалатын бөлмеден, жуынатын орыннан, массаж жасайтын бөлмелерден, жылыту бөлмесінен, ыстық су мен суық су сақталатын ыдысы бар орындармен байланысатын қуыстардан, ыстық және суық су сақталатын үлкен резервуардан, қабырғаға жапсырына орналасқан су ысыту қазаннан, жуынатын үш бөлмеден тұрады. Жуынатын үш бөлмеден сыртқа шығып кететін арнайы есігі бар. Жарық беру мен желдеткіш күмбезде қарама-карсы орналасқан тесіктер мен үй қабырғаларының арасындағы кішкене қуыстар арқылы жүзеге асырылған. Үй көне дәстүр бойынша еденнің астынан қыздыратын каналдар арқылы жылытылады. Монша XX ғасырдың 50 жылдарына дейін жұмыс істеген. Қазір моншада реставрация жүріп жатыр. Монша қазір сәулет ескерткіші болып табылады.

      Қарахан кесенесі орта ғасыр дәуірінен бізге  жеткен сәулет өнерінің тамаша үлгісінің  бірі. Кесене XI ғасырда салынған. Қазіргі  Тараз қаласының орталық бөлігінде  Төле би мен Байзақ батыр көшелерінің  қиылысында орналасқан. Кесене Қарахан  әулетінен шыққан белгілі хан  Ши-Махмуд Бұғра Қарахан қабірінің  басына орнатылған. XI ғасырда салынған кесененің 4 қабырғасы мен жылтыр кірпішпен өрнектелген қос мұнарасы XIX ғасырдың 90 жылдарына дейін сақталған. Оның күмбезі ғана құлаған. 1905 жылы оның құлаған бөлігін түгелдей бұзып  алып, орнына 1906 жылы жаңа кесене салған. Жаңа құрылысты сол кездегі Ташкент  ишамы Саид Бахманов салдырған. Кейінгі  салынған кесене алғашқысына ұқсамайды. Қас беті Айша бибі кесенесіне ұқсас  болғанымен кірпіштерінің өрнектеліп қалануы жағынан Бұқарадағы ортағасырлық Исмаил күмбезіне ұқсайды. Кесененің  бас беті оңтүстікке қараған. Кірер  есігі аркалы қуыспен безендірілген. Алдыңғы жағында екі мұнарасы бар. Сыртын жаңа кірпішпен қалаған. Кесененің ішкі құрылысына келетін  болсақ, 4 бұрышты, ортаңғы кең бөлмеден және кіші бөліктен тұрады. Ортаңғы  бөлменің төбесі киіз үйге ұқсатып  салынған.  Бөлменің нақ ортасында  оңтүстен солтүстікке қаратылған қабір  бар. Ішкі жағын кесененің бұрынғы  кірпіштермен қалаған. Кесене қасиетті жер саналады [14].

     Дәуітбек  кесенесі (XIII ғ.) ортағасырлық  сәулет ескерткіші. Тараз қаласында Қарахан  кесенесінің шығыс жағында орналасқан. Кесене манғолдық билеушілердің  бірі ұлық Білге Ықбалқан Дәуітбек қабірінің үстіне салынған. Кесене мемлекеттің қорғауына алынған. Кесене орта ғасырдағы аймақтық сәулет өнеріне тән, бүгінгі күнге дейін  бұзылмай аман жеткен діни ескерткіштердің  қатарына жатады. Кесене күйдірілген  кірпіштен салынған, қабырғалары  бітеу, төбесі күмбезден жасалған. Кіреберіс  бетәлпеті терең қуыстары бар, үстіңгі  жағы бәсеңдеу күмбезбен жабылған. Жан-жақтары қарапайым кірпіштермен өрілген, екі бұрышында мұнаралары бар, олар онша биік емес. Кесененің  ішкі құрылысы крест тәріздес, қабырғаларында терең қуыстар бар. Кесененің  қақ ортасында биіктің үстінде  үш сатыны тас ескерткіш бар. Оның бетінде арабша жазулар жазылған. Оны 1893 жылы Бартольд аударды. Яғни онда жерленге адамның аты-жөні мен қайтыс болған мерзімі жазылған. Зерттеу  нәтижесіне қарағанда биікте жатқан адамды 13 ғасырдағы ірі іскер  басшысы болған деп санауға болады. Кесене Тараз халқының тұрғындары үшін Шомансұр кесенесі деген атымен белгілі.

      Тектұрмас - әлемдегі көне заман ескерткіштері  сияқты ертедегі тарихи мұралардың бірі. Тектұрмас тек тұрмайтын киелі  орын. Ол қарахандықтар, әулиеаталықтар, Манас, Айша бибі, Бабажан-қатын замандарында халықтың басын қосқан, жаудың бетін  қайтарған орын. Ертедегі аңыз бойынша  тектурмастан қашан болса да бір  дыбыс шығып, әуен естіліп тұрады екен. Ол әуен, әсіресе, таң самалында  күңіреніп күй тартады деседі.

Енді  филология ғылымының докторы, профессор  Жанғара Дәдебаевтың айтуы бойынша  Тектұрмас атаның әу бастағы қасиет тұтып қойған аты Сұлтан Махмұдхан  екен. Тектурмасты Әулие ата бек  болып қызмет атқаруға сарайына шақырады. Бірақ, ол бек болудан бас тартып, жеке, дара әулиелік жолға түседі. Бектіткен  бас тартқандықтан, ел оны тектұрмас  деп атап кетеді. Жұрт тектұрмас  атаның мазарын қасиет тұтып, оның басына шырақ жағып, құрбандық берген.

      Тағы  да осындай жорамалдар баршылық. Біздің ойымызша, тектұрмас қандай да болмасын жеке тұлғаның есімі емес. Бұл орынның  осылайша аталуы мынада: осындай бір  халықтың жадында терең із қалдырған  адамды жұрт әулие тұтатыны белгілі: осында келіп, мінәжат етеді, перзент  көрмей жүргендер түнеп жатып, жалбарынып, Алладан перзент сұрайды, ауырғандар жазылып кетуін тілейді екен. Яғни бұл жер ешқашан адамсыз болмайды, тек тұрмайды.

      Сонымен, қорыта айтқанда, бұл жерде жерленген  адам – атқарған ісімен көзі тірісінде  әйгілі болған көрнекті тұлға, ол қарахандықтар  әулетінен шыққан билеушілердің  біреуі. Қарахан мемлекетінің патшасы  Мұса 960 жылы Исламды мемлекеттік  дін деп жариялады. Содан бастап әлгі аты беймәлім тұлға бар ғұмырын  осы жаңа дінді жергілікті түркі  тілдес халықтар арасында таратуға, соны уағыздауға арнаған. Сондықтан да оның іс-әрекеті жұрттың жадында сақталған, оны әулие деп таныған. Дүниеден озғаннан кейін оның моласының үстіне XIII ғасырда сол қарахандықтардың билеушілері кесене орнатқан. Кесене Тараз қаласының шығыс жағында  Талас өзенінің оң жағалауында төбе үстінде орналасқан. Шамамен XIII-XIV ғасырларда салынған. Кесене 1935 жылы толық  қирап  қалған, ол тек 19 ғасырдың 80 жылдары  түсірілген фотосурет арқылы ғана белгілі. Күйдірілген кірпіштен салынған, күнбезі болған, іргесі төртбұрышты  басып келген. Кіретін арқа тәрізді  қақпасы батысқа Тараз қаласына қарай қараған. Қазір оның орнына 2002 жылы ортағасырлық үлгідегі жаңа кесене салып, қалпына келтірілді. Кесене орналасқан төбеден төменде жатқан Тараз  қаласының бар көрінісі жақсы  көрінеді. Кесененің дәл қасында  қазақтың ұлы батыры Мәмбет батырдың моласының үстіне салынған кесене бар. Тектұрмас – сәулеттік кешен, сондай-ақ зиярат ету орны болып  табылады [11].  

     Айша  бибі кесенесі – XI-XII ғасырлар. Айша бибі орта ғасырда өмір сүрген ару қыз. Ол Зеңгі бабаның қызы. Айша бибі Тараздан келген жас батыр Қараханның өнеріне ғашық болған. Жігіт те қызды ұнатқан. Бірін-бірі ұнатқан  екі жас бас қосып, өмірлік  серік болуға уағдаласады. Алайда, аяқастынан еліне жау шапқанын естіген Қарахан  дереу еліне аттанады. Әуелі кезде  хабар болмаған соң, алаңдаған Айша бибі күйеу жігіт еліне барып  бір хабарын білейін, аман болса  алдыңызға келіп ақ батаңызды  алып қосылармыз деп, әкесінен рұқсат сұрайды. Бірақ қыз әкесі келісімін  бермейді. Айша бибі әкесі Зеңгі  бабаны тыңдамай 40 қыз жолды ертіп, Қараханның еліне өз бетімен аттанады. Әкесі Айша бибіге теріс батасын  береді. Айша бибі Қараханның еліне  таяғанда дем алмақшы болып су бойына тоқтап жуынады. Сол кезде  жерде тұрған сәукеленің  ішіне  жылан кіріп кетеді. Айша бибі оны  байқамай, сәукелесін киейін дегенде  жылан шағып алады. Қыздардың  хабарын естіп Қарахан да келеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Ең болмаса  о дүниеде қосылайық деп Қарахан  сол жерде Айшамен некесін  қидырады. Қарахан сол Айша бибі қабірінің үстіне күмбез тұрғызады. Кесенені 12 ғасырда, қазіргі Жамбыл ауданының Айша бибі ауылында салдырған.  

      ҚР  Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «2004-2006 жылғы  мәдени мұралар» мемлекеттік бағдарламасы жарлығын жүзеге асыру мақсатында облыс  әкімінің 2004 жылғы 26 ақпанындағы шешімі №40 мәдени басқармасында «тарихи  – мәдени ескерткіштерді қалпына  келтіру және сақтау» туралы мемлекеттік  мекеме ашылды. «Дирекцияның» негізгі  міндеті Жамбыл облысында көп  жылғы археологиялық және тарихи археологиялық зерттеу нәтижесінде  аңықталған тарихи-мәдени мұраларды  қорғау, сақталған ескерткіштер облысымыздың тарихи-мұрасының бағалы қоры. Жамбыл облысында 2006 жылы 1080 ескерткіш есепке алынды, оның ішінде 844 археологилық, 111 тарихи, 97 архитектуралық, 28 монументальды  өнер туындысы. Ескерткіштердің ішінде 29-ының Республикалық мәні бар, ал қалған 1051 ескерткіштің жергілікті мәні бар.

      Жамбыл  Жабаев ескерткіші Жамбыл алаңында орналасқан. 1961 жылы ақынның 115 жылдың мерей тойына арналып салынды. Жобаның авторы – сәулетші В. Сашенко мүсінші  Қазақ ССР-інің халық суретші  Х. Наурызбаев. Мүсін Ленинградта  жасалған. Қола мүсін тік бұрышты  ашық қызыл плитадан жасалған биік таста тұр. Жамбыл ұзын шапанда, бөрік  киген, сол қолында домбыра, оң қолы жоғары көтірілген.

      Жамбыл  Жабаев халық ақыны, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданында туған. Халық ауыз әдебиетінің  ірі өкілі. Қазан төңкерісіне  дейінгі өлеңдері сүйікті шығармашылығы  – айтыс. Батырлар туралы өз халқын қорғаған ерлік істері туралы жырлаған ақын. Соғыс жылдарында Қоршаудағы Ленинград қаласын қорғаған батырларға арнап жазаған «Ленинградтық  өренім» атты өлеңі көп ұлтты  кеңес әдебиетінің ең үздік шығармасы. 1934 жылы Алматыда республикалық айтыстың лауреаты, СССР мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1941 жылы Ленин және Еңбек  Қызыл Ту орденімен марапатталған.

      Мұхамед Хайдар Дулати. Ескерткіш 1998 жылы Сүлейменов көшесіндегі университеттің бас  корпусының алдына Мұхамед Хайдар Дулати мырзаның 500 жылдығына арналып салынған.Авторы – О. Әуезов.

Мүсіншілер  – Д.Ж. Әлдеков, Н.А. Рүстемов. Ескерткіштің биіктігі 3 м. Постамент қызыл граниттен  жасалған. Мұхамед Хайдар Дулати –  көрнекті мемлекеттік қайраткер, дипломат, тарихшы, публицист. М.Х. Дулатидің бас  еңбегі «Тарих және Рашиди» Орта Азия халықтарының тарихы туралы.

Ол өз шығармасының кейіпкері, мемуаршы, осы  қасиеттері орта ғасыр әдебиетінің  ұлы ескерткіші Орта Азия жалпы әсіресе, қазақ халқы үшін ерекше. «Тарих және Рашиди» Алтын Орданың құлауынан  кейінгі мемлекеттің дамуы және Қазақ мемлекеттінің құрылуы. 1533 жылы М.Х. Дулати өз өмірін қорғап қалу мақсатымен Индияғакеледі, онда Кашмирді жеңіп алып қалған бар өмірінде оны  билейді.

      Бауыржан  Момышұлының ескерткіші 2000 жылы 12 қазанда  Ұлы Жеңістік 55 жылдығына және батырдың 90 жылдығына арнап салынды. Авторлар ұжымы: мүсіншілер: М. Рүстемов, Д. Әлдеков. Сәулетшілер: С. Дамбай, Н. Баекеев. Биік ірге тасты қолында қылышы бар  ұлғы тұлға айбынды жауынгер, философ  интернационалист, жазушы. Екінші шешуші дүние жүзілік соғыстың батырының  ескерткішінен халық көптеген ұрпақтың айбында батырларының бейнесін көреді. Ол каһарлы соғыс мектабін өткен  ажал көріне бірнеше рет қараған, әр ұлттың жауынгерін жеңіске жету мақсатында тәрбиелеген. Ол үнемі үкімет оппозиясында болып, өзінің тәуелсіз мінезімен, әділетсіздікті сынап отырған. Кеңес  Одағының Батыры халық батыры Бауыржан Момышұлының өмір жолы туралы Отан тарихына арналған кинотаспаларда, энциклопедияларда  бейнеленген, оның образы ТМД елдері мен Шетел галлереяларында. Баукеңнің  атымен оның туған жері Жуалы ауданы аталады, онда оған арналған мұражай, сонымен  бірге Кременевка ауылы да Баукеңнің  атымен аталады, алаң, көше, мектеп, лицейлерге Баукең аты берілді. 

ТАРАЗ ҚАЛАСЫНДА ТУРИЗМ ДАМУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ 

      Туризмнің қазіргі жағдайы  мен болашағы 
 

      Бүгінгі таңда туризм саласы ең тиімді табыс  көзі болып табылатыны, экономикалық негізгі және динамикалық салалардың бірі екені көпшілікке мәлім. Кейбір деректерге қарағанда дүние жүзі бойынша туризмнен түсетін табыс  мұнайдан түсетін табыстан кейін  екінші орын алады екен. Көптеген елде туризм жалпы ұлттық өнімнің артуына, қоғамды жаңа жұмыс орындарымен  қамтамасыз етуіне, сыртқы сауда байланысының белсендірілуіне өте үлкен ықпал  етеді.

     Біздің  облысымызда туризм саласы кәсіпкерлер  қызметі арасында енді-енді бас көтеріп  келе жатқан сала, сондықтан да, берілген бағыт өзінің одан әрі дамуын және мемлекет тарапынан қолдау көрсетуді  қажет етеді.

     Біздің  облыс Тянь-Шань тауының оңтүстік-батыс  бөлігінде ораналасқандықтан болар, табиғи тарихи ресурстарға бай өлке. Тартымды климат, таза ауа, аса бай  табиғи бағалы, сирек, эндемикалық, ерекше өсімдік, хайуанаттар әлемі, ғылыми, экономикалық және табиғи туризм үшін тартымды аумақ. Туристік кластерін  дамытуға қолайлы жер.

     Облыс өзінің ерекше, сан түрлі табиғи жануарлар мен өсімдік әлемімен ерешеленеді. Мұнда қызыл кітапқа  енгізілген ерекше бағалы 50 өсімдік  түрімен қатар барлығы 3 мыңнан аса  өсімдік түрі бар. Облыста 158-ден  аса тағы жануарлар өмір сүреді.

     Облыста 4 мемлекеттік қорғауға алынған табиғи аймақтары бар. Ұлы Жібек жолының  бойында орналасқандықтан тарихи ескерткіштері  көп, бұл ескерткіштер тек Қазақстанның ғана емес әлемдік мәдениетке туризмнің  тарихи-танымдық, экологиялық, спорттық, ғылыми түрлерін танып білуге мүмкіндіктер береді.

     Туризм  саласының дамуына жекеменшік туристік ұйымдар ықпалын тигізеді. Қонақ  үйлері, демалыс үйлері, транспорттық компаниялар және мейрамханалар, кафе, дүкен және мұражайлар туристік бизнес саласымен тығыз байланысты. Соңғы  жылдары туристік бизнеспен айналысуға бел байлаған азаматтар саны облысымызда  көбеюде. Мысалы 2006 жылдың 1 қаңтарына  дейін облыс бойынша 11 туристік фирмада  ғана турагенттік және туротраторлық  қызметпен айналысуға мүмкіндік  беретін мемлекеттік лицензия болатын  болса, 2007 жылдың 1 мамырында олардың  саны 19-ға жетті. Бұл туристік фирмалардың 18-і Тараз қаласында,  ал 1-і  Жуалы ауданында орналасқан. Олардың  офистері бар.

     Туристік  компаниялар көлемді спекторлық қызмет түрін көрсетеді;

• алыс және жақын шет елдерден туристерді қабылдау және оларды орналастыру;
• ішкі туризм, Қазақстан пансионаттарында демалдыру және емдеу;
• Қазақстандағы тарихи орындарға тур жасау, шөп тур тағы басқалары.

 Облыс шеңберінде орта мектеп базасында жұмыс істейтін 2 экологиялық клуб бар, “Снежный барс”, “Горный клуб”, “Жабағалы-Манас” және “Росток” қоғамдық бірлестіктері балалар және жасөспірімдер туризмі мен альпинизмімен айналысады, сонымен қатар 9 балалар лагері бар. Тараз қаласында туризм саласының даму қарқыны жеке туристік ұйымдардың, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің белсенді жұмысы арқасында біраз жетістіктерге жетті. Ал, негізінен алғанда мемлекет тарапынан жеке компаниялар мен ұйымдарға қолдау көрсету жоғары деңгейде жасалып келеді. 2006 жылы Тараз қалалық әкімиятының қолдауымен қала ішінде бірнеше туристік объектілер ашылды: “Қазақстан Республикасының бірінші Президентінің саябағы”, “Комсомол” өзенінің жағалауында жазғы демалыс орны. Тараз қаласында орналасқан туристік объектілер модернизациялау кезеңінен өткізілді. Тектұрмас сәулет кесенесінің қасында “Неке сарайы” құрылысы жеке кәсіпкердің өз қаржы есебінен соғылып, іске қосылды.

     Облысымызға келген қонақтарға, туристерге қызмет ететін 14 қонақ үй бар. Олардың үлкендері  “Жамбыл”, “Тараз”, “Газовик”.

     “Жамбыл”  – Тараз қаласындағы қонақ  үй. Төле би даңғылы мен Әйтиев көшесінің  қиылысында орналасқан, қала орталығы архитектуралық кешенінің ажырамас бөлігі. Төрт қабатты ғимарат 1961 жылы тұрғызылған, 1995 жылы қайта құрылды. Қонақ үйде 1-3 бөлмелі 73 жайлы номерлер бар. 20 люкс (1 орынды, 2 орынды және апартамент), 40 орташа (1 орынды, 2 орынды, 3 орынды) бар. Онда мейрамхана, бар, казино, бизнес-орталығы, экскурсиялық қызмет, гид-аудармашы  қызметтері, интернет, факс, конференц-залы, шаштараз, косметологиялық кабинеті, сауна, бильярд, кір жуу, автотұрақ, телефон, радио, теледидар, тоңазытқыш, шағын бар, ванная, балкондары бар.

     “Тараз” қонақ үйі – Тараз қаласында, Жамбыл даңғылында орналасқан. Қонақ  үйде 200-ден аса номерлері бар. Сонымен бірге мейрамхана, түнгі  бары, химиялық тазалау, шаштаразы, көлік  тұрағы, теледидар, радио, балкон, душ, ваннасы бар.

      2003 жылы 24 қазанда Тараз қаласында  « Евразия » атты керемет  көңіл көтеру кешені ашылды. Қала  тұрғындарына арналған бірінші  классты, қазіргі заманғы кинотеатр  техника деңгейімен дизайн және  сервис деңгейі жоғары әлемдік  стандарттарға сәйкес келеді.

      Керемет кинозал 100% қатысу эффектісін құрайтын жаңа кинопроекционалды және дыбыстық құралмен ( система Dolby Digital Surround Ex ), қамтылған. Көрсетілімнің ерекше анықтылығы мен  тұнықтылығынан экранда болып жатқан құбылыстарының шындық иллюзиясына батқандай боласыз. Ал көріністі экранда 200 есе үлкейтіп көрсеткеннен тамаша киноәлеміне тап болғандай боласыз.

      Кинотеатрдың  репертуарын ресейлік кинопрокатқа шығатын ең жақсы фильмдер құрайды. Репертуарды құрастырудағы профессионалды басқару әр көрерменге өзінің талғамы  бойынша фильмді тауып алуға  кепілдік береді. Сонымен қатар анимация, комедия, боевик, триллер, фантастика және мелодрама көрушілерде көңіл  аударусыз қалмайды.

      2008 жылы 10 ақпанда « Евразия »  көңіл көтеру кешені өзінің  қала тұрғындары мен қонақтарына  жаңа ультрасәнді « Паутина  » атты түнгі клубты сыйға  тартты.

      Көңіл көтеру кешенің 2-ші қабатында көңіл  көтерудің толық паркі орналасқан. Бұл жерде әр адам өзінің талғамына  байланысты қызықтарды таба алады.

      Ең  кішкентай қонақтар үшін ойын бөлмелері  мен  карусельдер, ал жылдамдық пен  азарты сүйетіндер, жеңіс сезіміне бөленуді сүйетіндер үшін – « Bumper Cars » автодромы ұсынылады. Мұнда  тек үлкен азаматтар ғана емес, сонымен қатар балалар да өздерінің  жылдамдық пен логикасын көрсете  алады және жылдам реакциясы мен  көлік айдау класын көрсете алады.