Трансмиссонды майлардың жүктемесі және сапасының талаптары

2 ТРАНСМИССИЯЛЫҚ  МАЙЛАР

2.1 Трансмиссонды майлардың жүктемесі және сапасының талаптары

    Трансмиссиондық май механикалық, гидромеханикалық және гидрокөлемдік майлау үшін арналған. Майдың құрамы мен қасиеті трансмиссияның конструкциясымен оның жұмыс шартына байланысты (температура, байланысу кернеулігі, сырғанау жылдамдықтары және т.б.)

     Трансмиссионды майлар моторлы майлардан өзінің қасиеттерімен, жұмыстың шартымен ажыратылады:

• камераның ыстық беттерімен жанаспайды;
• жанатын отындармен байланыспайды;
• жоғары байланысқан қысымның бір мезгілде үлкен жылдамдықпен жылжуы түйіндес беттерде мәжбүрлейді;

Агрегаттық трансмиссияларда бір корпуста әр түрлі механизмдер  және берілістер болуы мүмкін –  тісті, гидравликалық, фрикциондық. Сондықтан  трансмиссиондық майлар әмбебап сипаттамалармен ие болу керек – майланатын материалдар механикалық тісті берілістер, қамтамасыздандыру орталығы үйкелме айқастыру берілістер және сұйықтар, берілетін қуат гидравликалық берілістерде және реттелу құрылысы.

      Трансмиссиондық майлардың қызметі:

      Механикалық трансмиссияларда:

• тозудың төмендеуі;
• қажалу коэффициентінің төмендеуі;
• үйкелетін беттердің жылу шығаруы;
• тат басудан, жемірілуден қорғау;
• ластан және тозудан аулақтау;
• үйкелме механизмдерде:
• тізілген беттің беріктік байланысын қамтамасыз ету;
• статикалық және динамикалық үйкеліс коэффициентін әртүрлі жылдамдықтағы сырғанауын қамтамасыз ету;

Гидромеханикалық берілістерде:

• тозуды болдырмау, төмендету;
• тісті берілістерде үйкелісті азайту;
• фрикционды механизмдердің міндетті түрде үйкеліс коэффициентін қамтамасыз ету;
• тат басудан қорғау;
• жанасқан беттердің жылу шығаруы

Автокөлік трансмиссиялары  және май сапасының талаптары:

Берілістер  қорапшасы:

• механикалық ( қолмен басқару);
• автоматты;
• негізгі берілістер;
• ажырату педалі;
• басты беріліс;
• дифференциал;
• берілісті (рулевой) басқару;
• таралу қорапшасы;
• трактор мен басқа да жұмыс машиналарының қуат механизмін іріктеу;
• шарнирлі вал.

   Тісті берілістер және механизмдер: беріліс қорапшалары, тарату қорапшасы, негізгі (басты) берілістер, дифференциал, басқару берілістері, дөңгелек берілістері, дөңгелек редукторы т.б.

   Фрикционды механизмдер:

• сихронды механикалық берілістер қорапшасы;
• автоматты берілістер қорапшасының тежегіші және ажырату педалі;
• қатты үйкелістегі дифференциалдық фрикционды муфтылары;
• фрикционды баспалдақсыз берілістер қорапшасы.

Гидродинамикалық және гидравликалық механизмдер:

• гидротрансформатор.
• гидравликалық муфты.
• Гидрокөлемді (гидростатикалық) трансмиссия.

Автоматты беріліс қорабына арналған май майлауға , таттанудан қорғауға, беріліске айналу моменті мен фрикциялық ілініс кезінде эксплуатациялық қасиеттері мен трансмиссияның жоғары ПӘК беруге керек. Автоматты беріліс қорабына арналған майдың құрамына қышқылдануға қарсы, көбіктенуге қарсы, тозуын болдырмау, үйкеліске қарсы, толықтауыштардың ісінуіне қарсы әсер ететін қоспалар қосылған.

2.2 SAE мен API спецификасы

Автоматты беріліс қорабына арналған трансмиссия майлары механикалық  беріліс қорабы секілді SAE мен API спецификасын қабылдайды. Ең көп таралымда Ceneral Motors (Dexron) және Forn (Mercon) спецификацияларын алған.

1 кесте. SAE мен  API спецификасы

     Автомобиль мен техника майларымен қатар, трансмиссия майларын европалық өндірушілер мен жапондық концерндердің өздеріне тиесілі спецификасиясы жоқ, олар қолдансықа рұқсат етілген майларды өндіреді. Dextron II, III мен Merson (Ford Merson) майларын ұсынады, олар ұқсас және бір-біріне ауыстырып құюға болады. Соңында айтылған спецификация талаптарына жауап беретін майлар, мысалы: Dextron III, механизмдегі майды ауыстыру  мен азайса толықтырып құюға арналады, егер онда Dextron II немесе ATF- A майлары қолданылған жағдайда. Май ауыстырғанда басқа май құюға болмайды. Автомат берілістегі майдың ағуын немесе тамшылауын жылдам анықтау үшін оны қызыл түске бояйды.

      Өндірушілердің ATF эксплуатациялық деңгейі автомобиль өндірушілерінің спецфикациясымен анықталады, өндірілген майдың бір бөлігі басқа мақсаттарға да қолданылады.

Мысалы:

• күшпен қозғалатын жолсыз жермен жүретін машиналарда, ауылшаруашылық, тау-кен өндірісі машиналарында.
• Мобильді техника, су көлігі, өнеркәсіп құрал-жабдықтары, машинаның гидравликалық жүйесінде
• Рөлдік басқаруда.

2.3 Трансмиссонды майлардың құрамы, технологиясы

Трансмиссия майлары – дөңгелекті және темір табанды техникалардың  трансмиссия агрегаттары ( беріліс  қорабы, тарату қорабы, тарту мосты, дөңгелекті редуктор, ролдік басқару  картеры) майлауға арналған мұнайдан алынған синтетикалық май. Мұнайдан алынған майларға селекциялық тазалаудан өткен жоғары тұтқырлықты май мен төмен тұтқырлықты синтетикалық көмірқышқылды, күрделі дикарбондық қоспасы бар, кремний қосылған, бензолды майлар жатады. Трансимиссия майларнының құрамына фосфор, хлор, күкіртті қоспалар (майлауда 0%), үйкелуге қарсы (0,5-5,0), тотығуға қарсы (1-3), қышқылдануға қарсы (0,2-3), көбіктенуге қарсы (0,001 дейін) қоспалар қосылған.

    Трансмиссия майлары тозуға қарсы, үйкелуге қарсы, парлауға қарсы қасиеттерге ие, жақсы термо және термоқышқылдық тұрақтылыққа тәуелді емес, сумен араласпайтын, металл емес заттарға жұқпайды (резина, пластпасса, краска). Трансмиссия майлары өндіру қасиеттеріне байланысты 5 топқа бөлінеді. 4,5 топтағы майлар гипоидты. Соңғылары материалмен байланыс орнататын химиялық реакцияға түседі және үйкелісті болдырмайтын қабат түзеді. Автомобиль, тепловод және де басқа машиналардағы гидромеханикалық берілістерде дистилденген майлар мен олардың температура 100⁰С, тұтқырлығы 4-8 мм²/с қоспалары, қоюландырғыш, тозуға қарсы, қышқылдануға қарсы, көбіктнуге қарсы қасиеттерге ие қоспалар. Дүние жүзі бойынша жылына 2 млн/т трансмиссия майы өндіріледі. (1989).

Қолданыстағы  трансмиссия майларының маркасы  мен жалпы сипаттамасы. Трансмиссия майлары жеңіл және жүк көліктерінде, автобус, трактор, тепловоз, жол-құрлыстағы қолданылатын тісті берілісі бар (беріліс қорабы,тарату қорабы, тарту мосты, рөлдік беріліс) үйкеліске түсетін бөлігін майлауға қолданылады. Бұл барлық трансмиссия агрегаттарына трансмиссия майлары қолданылады деген сөз емес. Өндірушілер көп жағдайда алдыңғы берілісті жеңіл машиналарда негізгі беріліспен қосылған беріліс қорабына олардың шестерналары цилиндр тәрізді болып сыдырылуға көп қауіп болмағандықтан матор майларын құбса да болатынын ескертеді.

      Ал автоматты беріліс үшін трансмиссия да матор майы да жарамсыз. Олар үшін халықаралық практикада ATF (Autometic Tranzmission Fluid) деп аталатын аз тұтқырлықты май қоладанады. Барлық берілісте жұмыс істейтін жеңіл және жүк көліктерінде мііндетті түрде трансмиссия майы қолданылады.

      Трансмиссия майлары оған қосылған қоспа мен тұтқырлық қасиеттерімен ажыратылады. Трансмиссия майларындағы негізгі қоспа қисаюға қарсы әреткет ететін қоспа. Олар шестерна тістері қабысқанда қисаюды болдырмайды. Қисаюға қарсы күкірт қосылған қоспа диподиаратты деп аталады да металдың бетінде химиялық жолмен жұқа қабат түзеді де соңыннан қалдыққа айналады. Осындай химиялық әсер соңында құрыш пен шойынның тозуын баяулатады, ал түсті металдар (мыс, латунь, бронзе) бұл қоспалар бар кезінде тез коррозияға ұшырайды.

     Халықаралық АРІ (American Petroleum Inәtitute) сапа мен қолдану классифика мен ресейдің жаңа ТМ-4, ТМ-5 классификациясы бойынша трансмиссия майлары GL-4 және GL-5 аты екі ғана топқа бөлінеді. Бұл топтағы майлар бір-бірінен сапа жағынан айырмашылығы жоқ, олар негізгі сипаттамалары бойынша ғана бөлінген, ол бір топтағы май екіншісімен жақсы деген сөз емес. Алдыңғы берілісті ВАЗ-дағы трансмиссия майлары GL-4 тобына жатады, ал басқа ресей машиналарына GL-5 тобындағы майлар жарамды. Трансмиссия майлары тұтқырлығына байланысты SAE 80W-90 мен 85 W90-минералды майлары арзан, оларды SAE 75W-90 майымен алмастыруға болады,бірақ олардың тұтқырлығына байланысты айырмашылығы қыс айларында білінеді. Ал 75W-90 синтетикалық майы -40⁰С температурада басқа майлар секілді өз қасиеттерін сақтайды.

     Трансмиссия үшін  май таңдағанда 2 кристерийді басшылыққа  алу керек:

• Механизмге түсірілетін ауырлық
• Механизмдердің сырғанау жылдамдығын тексеру.

   Бұл кристерийлерден басқа майды таңдағанда қоспаларына байланысты тұтқырлығына назар аудару керек. Екі топтан GL-4, GL-5 майлары шетелдік АРІ классификациясы мен отандық ТМ-4,ТМ-5 классификациясы бойынша алдыңғы берілісті автокөліктер үшін GL-4 майы жарамды,GL-5 басқа отандық көліктерге жарамды болады. GL-4/5 универсалды майы да кездеседі.

GL-5 тобындағы майын  қасиеттеріне байланысты үш топшаға  бөлуге болады:

• SAE 85W-90 маркасына «Норси», «Рексол ТМ-5-18», «Лукоил ТМ-5-18»
• SAE 80W-90 маркасына «Спектор-Форвард», «Веле ТМ» Mobil mobilube HD техас Geortex EP-C қою минералды майы
• SAE 75W-90 синтетика мен жартылай синтетика майы. Отандық өндірушілер бұл маркадағы шетелдік май BP Energear SGX Tcboil EP, Motulgear майларына жол берді. Бізге жақсы таныс трансмиссия майы ТАД-17И ескіріп оны жаңа ТМ5-18 майы ауыстырды.

     Өзіне керекті трансмиссия майын АРІ классификациясы бойынша таңдағанда, оның тұтқырлығына назар аудару керек. Бүкіл дүние жүзі бойынша трансмиссия майының тұтқырлық классификациясы SAE бойынша 80W-90 жалпысезондық май, ал 75W-90 қиындықсыз қатты аяздарда да қолдануға болады. АРІ классификациясындағы GL-5 отандық өндірістегі трансмиссия майы синхронизатордың тез тозуына әкеліп соғады. Алдыңғы берілісті ВАЗ автомобильдері үшін беріліс қорабы үшін АРІ бойынша GL-4, GL-4/5 майлары тұтқырлығы SAE 75W-80, SAE 80W-85, SAE 80W-90 трансмиссия майын пайдалану тиімді. GL-4 маркасы майды бізде табу қиын, қымбат синтетикалық немесе жартылай синтетикалық шетелдік май, бірақ оны пайдалану беріліс қорабының ұзақ жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Трансмиссияда тұтқырлығы жоғары болған сайын жағылған майдың қабаты қалың да, ал майдың беріліс қорабының детальдарына баруы қиындайды. Тұтқырлықтың жоғары болуы синхронизатор жұмысын қиындатады. Оған 15W-40, 10W-40 матор майы мен 75W-80 трансмиссия майын пайдаланған тиімді. Ал ВАЗ SAE бойынша ТМ-4-12 мен 80W-85 майын ұсынады. Алдыңғы берілісті машиналар үшін ВАЗ бірнеше трансмиссия майын, ал кейбір жағдайда матор майларын пайдалануды да ұсынады. 1996 жылы «Самара» автоластинасының беріліс қорабы үшін арнайы SAE бойынша 80W-85 АРІ үшін GL-4 (ТУ 38.301-41-164-96) майын жасап шығарады.

   1998 жылы SAE бойынша 80W-85 (ТУ 38.301-29-970) маркасы ТТМ ВАЗ^,а талаптарын қанағаттандыратын «Лукоил ТМ-4» майы өндіріске рұқсат алды. Майлардың тұтқырлығына байланысты қолданылу диапазоны: 75W-80 үшін -40⁰С, 25⁰С, 80W-85 үшін -30⁰С +35⁰С, 80W-90 үшін -30⁰С+45⁰С аралығында болады. Жаңа майлардың рынокқа шығуы ВАЗ2110 машиналарының беріліс қорабының пайда болуымен сәйкес келіп, қазір онда пайдаланылады. Қазіргі уақытта алдыңғы берілісті машиналар беріліс қорабы жауап беретін талаптардың ең төменгі деңгейі жасалған.

2 кесте. 

Әмбебап трансмиссия майының техникалық сипаттамасы

(ТТМ 1.97.0729-98)

     Трансмиссия майлары механикалық, гидромеханикалық, гидрокөлемді берілістерде қолданылады. Қолданылатын майдың құрамы мен қасиеттері жұмыс барысындағы трансимиссия құрылысына байланысты болады. Мотор майларымен салыстырғанда олар ыстық металл бөлшектерімен жанаспайды да, сондықтан жұмыс өнімділігі мен пайдалы әсер коэффициентіне әсер етпейді. Бірақ трансмиссия майы үлкен қысымға тең болады (3000МПа жоғары), 150^оС температурада май 25 м/с үлкен жылдамдықпен қозғалады, ал жанасу аймағында 400^оС температурада . трансмиссияның жұмыс режимін жақсарту үшін жанасу, тайғанау, қысымды азайту үшін май мына талаптарға жауап беруі керек: жоғары тозуға қарсы, жанасуға қарсы, питтингке қарсы қасиетке ие болу, қышқылдануға қарсы қасиеті, қоршаған орта температурасы жинау кезінде  150 ^оС дейін, трансмиссия детальдарын каррозияға ұшыратпау сутек жанасқанда қорғаныс қасиеті, электромермен ауыстыруға болатындай, көбіктенуге қарсы қасиет, сақтау мен араластыру кезінде жоғары тұрақтылық қасиеттерге ие болуы керек. Қоспалардың жоғары тұтқырлықты тудыруы онда тозу мен жалынға қарсы қабат тудырады да жұмыс детальдарының жұмысына кедергі келтіретін күшке кері әсер етді. Тозуды төмендету үшін трансмиссия майына тозу мен бүлінуге қарсы әсер ететін қоспалар қосылады. Олар үлкен қызу аймағында активті элементтер – күкірт, хлор, фосфор бөлініп жұмыстық бетте қорғаныс қабатын түзеді. Бірақ бұл элементтер мыс пен оның қоспаларының коррозиясын тудырады. Трансмиссия майларының ЕР қоспаларының осы ерекшеліктері олардың қолданылу аймағын азайтады.

     Майдың тұтқырлығының артуымен трансмиссияның энергетикалық шығыны 20% азаяды. Трансмиссиядағы детальдардың үйкелісінің әсерінен шығынды болдырмауға тиісті майдың тұтқырлығы 20 мм²/с. Егер тұтқырлық 25мм²/с жоғары болса, онда майдың тесіктер арқылы ағуы төмендейді. Гидромеханикалық трансмиссияда турбинадағы насос қалақтары мен түзетуші дөңгелектер арқылы май үлкен жылдамдықпен қозғалады (80-100м/с). Шығындарды төмендету үшін жұмыстың температурадағы майдың тұтқырлығы 4-8мм²/с тең болуы тиіс. Тұтқырлықтың төменгі шегі навитация ескеру мен майдың ағуы арқылы белгіленеді. Трансмиссия майын бағалау оның 100 ^оС температурада мм²/с, ал төменгі температурада, трансмиссияны майлау қысымы 150Па*с кезінде жүргізілуі жоғары температураның әсері мен тозған бөлшектердің қалдығынан май қышқылданады да оның тұтқырлығы артады. Май өте ұсақ тесіктерден 130-170 ^оС температурада ауамен араласып өтетіндіктен, майдың қышқылдануы гидротрансформатордағыға ұқсас болады. Қышқылдану заттары өткізгіштер мен өткізу тесіктерінің бітелуіне, тозуға әкеліп соқтырады да, трансмиссия детальдарының жұмысының бұзылуына әкеліп соғады. Қышқылдану заттарының әсерінен сальниктер, манжеттер, тесіктер тез тозады. Пластикалық заттарға ЕР қоспасы кері әсер етеді. Қоспадағы күкірт резинаның қатаюы мен оның көлемінің кішіреюіне әкеп соғады, сондықтан қоспада күкірт 15% аспауы керек.

        Суда еритін қышқылдық заттардың көбеюі металдарды коррозияға ұшыратады, майдың қабілеті мен қасиетін жоғалтады. Кальций сульфанат қоспасы бар майлар коррозияға қарсы қоспасы бар майлар болып табылады.

 Майды ауамен үздіксіз араластыру көбіктің пайда болуына әкеліп соғады. Көбік майдың қорғау және майлау қасиеттерін нашарлатып, қышқылдануды жылдамдатады да машинаның жұмыс істеу қабілетін төмендетеді. Майдың құрамындағы су көбіктенуді күшейтеді. Майлы көбіктің сапунды бұзып шығуы майда су бар екенін бірінші белгісі. Трансмиссия детальдарының тез тозуына трансмиссия майының температурасы да әсер етеді, ол 60-80 ^оС болуы керек. Температураның 20 ^оС дейін төмендеуі детальдардың тозуын 5 есе, ал -30 ^оС температурады 20 есе жылдамдатады. Май температураның төмендеуі трансмиссиядағы жұмыстың тұтқырлықтың артуынан төмендеуіне әкеліп соғады.

     Динамикалық тұтқырлықтың (600 Па*с) шекті мәні бірінші беріліспен бос жүріс кезінде анықталады. Төменгі температурада майға 20% арктикалық немесе қыстық дизель отының қосуға болады. Араласқан трансмиссия майының барлық қасиеттері толық сақталып, әсер ету қабілеті сақталады.

         МЕСТ 17475.2-85 талаптарына сәйкес трансмиссия майлары 3 топ белгілерімен белгіленеді. Бірінші топ ТМ(трансмиссия майы), екіншісі – қасиеттеріне байланысты санмен, үшіншісі – кинематикалық тұтқырлығына байланысты санмен белгіленеді.

        Өндіру қасиеттеріне байланысты  трансмиссия майлары 5 топқа (10.8 таблица) бөлінеді, олар автомобиль, трактор, тепловоз, ауыл-шаруашылық, жол, теңіз техникаларында гидромеханикалық және гидрокөлемді берілістерде қолданылады. 100 ^оС температурада кинематикалық тұтқырлығына байланысты трансмиссия майы 4 топқа бөлінеді. 100 ^оС  температураға кинематикалық тұтқырлық қорғаныс қабатын тудыратын майдың қалыңдау қабаты, жоғары температура мен түсірілген үлкен салмақ кезіндегі жұмыстың атқарылуын жақсартады. Трансмиссия майының тобы мен тұтқырлық класына байланысты, олар былай белгіленеді:

ТМ-5-12₃(ТМ-трансмиссия майы, 5-жоғары қабілетті, көпфункциональды тозуға қарсы қоспасы бар 5 топтағы май, 12- тұтқырлық класы, «3» индексі қою қоспасы бар екенін білдіреді).

    Төртінші топтағы майлар  жоғары жылдамдық пен аз қысымда,немесе  керісінше аз жылдамдық пен  көп қысымда қолдану ұсынылады.  Бесінші топтағы майлар төртінші топ талаптарына жауап беріп және қосымша жылдамдық пен күштік қысымда қолданылады.

     Біздің өндірістегі  бесінші топтағы ТМ-5-12_рк мен ТМ-5-12_д  трансмиссия майлары тозуға қарсы және сыдырылуға қарсы төменгі температурада жұмыс істей алатын жақсы қасиеттерге ие. Сонымен қатар ТМ-5-12_рк жоғары қорғаныс қасиеті бар.

Тұтқырлық класынан кейін  нақтылау класы белгісі қойылады:

      3-қоюланған қоспа, К- концервациялы, РК-жұмыстың нашар трансмиссия майларының жалпы қабылданған вациялы классификациясы бойынша шетелде АРІ жүйесі қабылданған, онда майдың бес класы өткізілген АРІ. GL-1-ден АРІ GL-5-ке дейін. АҚШ мен Батыс Европа елдерінде MIL-L-2105, MIL-L-2105-Bмен MIL-L-2105C трансмиссия майлары қолданылады.

      Германияда беріліс пен күштік агрегаттарды жасайтын фирма өзінің трансмиссия майларына классификациясын құрды, ол ZF TE-ML01-ден  ZF TE- ML14 белгілерімен белгіленеді. Автоматты беріліс қорабына арналған май тұтқырлығы, функцияға қарсы, тозуға, қышқылдануға қарсы жоғары талапты қанағаттандыруы тиіс. Автоматты беріліс қорабының құрылысы қозғалыс кезіндегі кедергі мен ішкі үйкелісті есепке алып, жеңуге арналып жасалады. Гидротрансформатордағы майдың ағуы мен температурасы көбіктену мен аэрацияға ұшырап, майдың қышқылдануы мен металдардың коррозиясына ыңғайлы жағдай жасайды. Әртүрлі материалдарды қолдану (болат, металлокерамика, қола) қос-қостан пайдалану үйкеліс кезінде антифракциялық қоспаларды пайдалануда қиындық тудырады. Детальдардың әртүрлі болуы, майдағы ауа, су тез тозуды тудыратын электрхимиялық бу тудырады. Осы жағдайларда май өз қасиеттерін сақтай отырып, трансмиссияның жоғары ПӘК жұмыс істеуін қамтамасыз етуі тиіс. Күшті машиналар үшін өндірушілер спецификациясы ұсынылып, агрегаттар үшін ZF классификациясындағы ZFTE – MLI14 майы ұсынылады. Беларусь Республикасы мен Ресей федерациясында гидромеханикалық берілістерге арналған майды төмен тұтқырлықты минералды қоспа ретінде алады (қоспалар қоюлатқыш, қышқылдануға қарсы, тозуға қарсы көбіктенуге қарсы). А, Р, МГТ майлары қолданылады. Трансмиссияның ұзақ, жақсы жұмыс істеу майын уақытылы ауыстырумен байланысты. Майды ауыстыру уақыты 250-4000 машина/сағат болып трансмиссия құрылысы мен майдың санына байланысты болады. Майды ауыстыруға негізгі себептер: трансмиссияға көп күш түседі, температуралық режим, ластау материалдарының көбеюі, механикалық әсер т.б.

       Негізінде жер қазу техникалары мен тасты жерде жұмыс істейтін техникалардың трансмиссиясына көп күш түседі. Майдың таза, жақсы жұмыс істеуі үшін оған шаң мен су араластыруы тиіс.

        Шаң майдың тозу қабілетін  арттырады, ал 5% су майдың тозуын 2 есе тездетеді. Майды оның қасиеттерінің төмендеуіне байланысты ауыстырамыз, оның тұтқырлығы, қышқылдығы тозуға қарсы өзгереді. Трансмиссия майының шығындалуы жанар майдың шығындалуының 0,3-0,5% болғанда майды ауыстыруды жоспарлау керек.          

2.4   Трансмиссонды майдың қасиеттері және оны бағалау әдістері

Тісті берілістер жоғары байланыстағы  қысыммен, жоғарғы  температурамен, үлкен жылдамдықпен, бетпен үйкелісе жұмыс істейді. Бөлшектер  үйкелісі шектік және жартылай сұйық  майланумен жұмыс істейді, сұйықтықпен үйкелу цилиндірлік және конондық тісті берілістер жұбында байқалады. Майдың қасиетіне қарай тістері үгітілу, тұрып қалып зақымдануға әкеп соқтырады.

    Тозу – орнатылған және анықталған бірліктердің тозу нәтижесі ( ұзындық, салмақ, көлем т.б)

    Тоздыру – үйкеліс кезіндегі қатты дененің материал бетінің зақымдануы.

    Бүлінуі – беттің қажалғандағы зақымданудың пайда болуы және өршуі.

    Питтинг – бөлініп қалған материалдың қажалуынан ойықтың қалыптасуы.

   Қамтып алу ( схвативание) – молекулалық күштің салдарынан пайда болған үйкелістен екі қатты дененің жергілікті байланысқан құбылысы.

   Қарапайым тісті берілістерде қысым заципление аймағында 6-20 мың кг/см², ал гипоиды 40 мың кг/см².

   Тербеліс үйкелісі – денеге әсер ететінжылдамдықтың көлемі жағынан тең және бағыттас қозғалыс үйкелісі.

    Гипоидты берілістерде тістер арасы арқылы қосымша сырғанау болады. Сондықтан гипоидты берілістердегі жылдамдықтың абсолютті мәні тісті берілістерге қарағанда үлкенірек, яғни 5-10 м/с. Майдың тістермен байланыс аймағындағы температурасы 350-400⁰С көрсетеді.

    Сырғанау үйкелісі – денелерге әсер ететін жылдамдықтың жанасу нүктесіне көлемі жағынан және бағыты жағынан әртүрлі болатын үйкеліс қозғалысы.

    Сырғанаумен тербеліс үйкелісі – байланыс аймағындағы бір уақыттағы тербеліс үйкелісі мен сырғанаудың екі жанасқан дененің үйкеліс қозғалысы. Байланыс аймағындағы майдың температурасы қуатпен анықталады

                                                  ƒPU,

ƒ- үйкеліс коэффициенті. P- үлесті қысым. U- сырғанау жылдамдығы.

Энергияның мөлшері  майдың температурасына байланысты болады. Агрегаттың үйкелісі және жылу бөлінуі қоршаған ортамен тығыз  байланысты болады. Энергия үйкелісі агрегат арқылы өтетін қуаттың мөлшеріне  байланысты, ал жылу шығару қоршаған ауаның функциялары болып табылады. Автокөліктердің трансмиссиялары картердегі майдың температуралары үш температура арқылы анықталады:

    Минималды температура, агрегаттық жұмыс бастаған кездегі қоршаған ауадағы  сәйкес температура .

   Орташа, эксплуатациялық температураны көрсетеді.

  Максималды, агрегаттық жұмыс істеу барысында бақыланған ең жоғарғы ауа температурасы.

    Сыдырылу – сырғанау бағытында қажалу кезінде кең, терең түрде беттің зақымдануы.

    Температура жоғарлағаннан және катализаторлардан металл бөлшектерінің тозуынан май қышқылданады, нәтижесінде қалдық қалып тұтқырланады. Осының салдарынан гидротрансформаторлар зақымданып оның аз көлеміндегі диаметрлерінен май ағады. Гидротрансформаторлардан майдың температурасы жұмыстың құрылымы мен ретіне байланысты 130⁰С  дейін көтеріледі, ал дербес жағдайға 175⁰С дейін болады.

  Майдың ауамен  араласуы және байланысы жоғары  температурасы оның қышқылдануына  әкеп соқтырады. Агрегаттың трубкалары  мен саңылаулары бітеліп калып  және оның жұмысын бұзады.

2.5 Эксплуатациялық жағдайының қасиеттері және ТСз – 9 (ТУ 38.1011238-89) ТСп-10 ,ТЭп-15  (МЕСТ 23652-75), ТПс-15К майы (МЕСТ 23652-79) майлары.

Трансмиссия агрегаттарының сенімді және нәтижелі жұмыс істеу  үшін қамтамасыз етілуі үшін майдың эксплуатациялық  қасиеттері толығымен сақталу керек, жоғары деңгейде майлану, яғни тозуға, жемірілуге, қышқылдануға қарсы тұратындай етіп майлау.

Фрикционды қасиетке қарсы – трансмиссиялық механизмі  мен агрегатының энергия шығынын  азайтатын майдың ерекшелігі.

Үйкеліс коэффициенті – екі дененің үйкеліс күштерінің тұрақты күшке қатынасы, екі дене бір-біріне жабысқан гидродинамикалық кезеңде үйкеліс шығыны, үйкеліс күші майдың ішкі үйкеліс күшімен анықталады, яғни тұтқырлығы.

   Шектік үйкеліс  кезінде энергия шығыны үйкеліс  коэффициентімен анықталады, майдың тұтқырлығына байланысты емес. Сонымен қатар майдың шектік қабаттарының қасиеттеріне де байланысты, яғни беттің қасиетіне қарай анықталады.

   Трансмиссиялық  майдың фрикционды қасиеттерге  қарсы деңгейі оның құрамына  және үйкеліс жұмысына байланысты ( температура, қысым, жылдамдық, бөлщектердің жасалу материялы, құрылымы)

   Негізгі көрсеткіші  – майдың тұтқырлығы болып  табылады.

  Тұтқырлық және  тұтқырлы-температуралы қасиеттер

  Тұтқырлық – бұл  сұйықтың, жартылай сұйықтың немесе  жартылай қатты заттардың көлемді қасиеттері, жұмыс барысындағы кездесетін кедергілері.

    Тұтқыр майдың  химиялық құрамына байланысты  температура, қысым және орын  ауыстыру жылдамдығына байланысты. Тұтқырлықтың сандық мәнінің  қасында анықтаманың шарттары  көрсетілу керек.

    Кинематикалық  тұтқырлық қалыпты және жоғарғы  температурадағы майдың ағуын  көрсетеді. Стандартты температурасы  40⁰С және 100⁰С уақытқа байланысты тұтқырлықты өлшейтін капиллярлы құрылғымен белгілі температурада майдың ағымын анықтайды. Өлшем бірлігі – стокс (Ст) немесе сантистокс (сСт) = мм²/с.