Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу әдістемесі

Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі төрағасының  2012 жылғы «30» наурыз  
№ 83 бұйрығына қосымша

 

 

 

 

 

Тұтыну бағалар  индексінің құрамындағы импортталатын  тауарлар бағасы индексін есептеу ӘДІСТЕМЕСІ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Астана, 2012

Кіріспе

 

Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу әдістемесінде (бұдан әрі – Әдістеме) қолданыстағы статистикалық байқаудың нәтижелері бойынша қалыптастырылған ресми статистикалық деректерді пайдаланумен тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу тәртібі сипатталған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсанда № 1498 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің 2011-2015 жылдарға арналған Стратегиялық жоспарының 3-бөлімі 1.1 іс-шаралар мақсатының 1-тармағын, статистикалық әдіснаманы және құралдарын жетілдіру бөлігінде, іске асыру әдістемені әзірлеу үшін негіз болып табылады.

Әдіснамалық негіз ретінде тұтыну бағасы индексінен немесе баламалы баға индексінің туындыларын, сонымен қатар субагрегатты көрсеткіштерін құрастыру саласында (Нұсқаудың 13.24-13.37 т.т) Халықаралық еңбек ұйымымен, Халықаралық Валюта Қорымен, Экономикалық ынтымастық және даму ұйымымен, Еуропа қоғамдастығының статистикалық бюросымен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясымен, 2007 жылғы Дүниежүзілік Банкімен бірлесе шығарылған «Тұтыну бағаларының индексі жөніндегі нұсқау: теория және тәжірибе» (бұдан әрі – Нұсқау) стандарттары мен кеңестері болып табылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны

 

1.	Жалпы ереже .......................................................................................	4
2.	Теориялық әдістер және есептеу тәсілдері .......................................	4
3.	Бастапқы деректер және есептеу үшін позициялар тізілімі .......	8
4.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу тәртібі ........................................	10
5.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу мысалы.......................................	12
6.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің есептеу әдістемесіне 1-қосымша «Импортталатын құрамдыны  бағалау үшін тұтыну бағалар индексінің позициялар тізілімі» ........................................................	16
7.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің есептеу әдістемесіне 2-қосымша «Қорлар балансында бар  ақпарат бойынша тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексі позицияларының тізілімі».....................................................	19
8.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің есептеу әдістемесіне 3-қосымша «Қорлар балансы бойынша  есептеуді қажет ететін тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексі позицияларының тізілімі»........................................	22
9.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің есептеу әдістемесіне 4-қосымша «Импорт үлесінің сараптамалық бағалауды қажет ететін тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің позициялар тізілімі»............................................	24
10.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар баға индексін есептеу әдістемесіне 5-қосымша «Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу үшін ақпараттық ағындар сәйкестігінің кестесі» ................................................................................................	25
11.	Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексінің есептеу әдістемесіне 6-қосымша «Тұтыну бағалар индексінің құрамындағы импортталатын тауарлар бағасы индексін есептеу»...................................................	26
12.	Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ......................................................	28

1. Жалпы ереже

 

1. Елде инфляция деңгейлерін  сипаттайтын жалпыға бірдей танылған  статистикалық көрсеткіш тұтыну  бағалар индексі (бұдан әрі – ТБИ) болып табылады. Халықаралық статистикалық тәжірибеде оның құрылысымен және оның ақпараттық ағындар негізінде әр түрлі мақсаттар үшін арналған бағалардың туынды және субагрегат индекстерін қалыптастыру қарастырылады. «Негізгі индекстің қасиеттерін түсіндіретін және кейбiр қолданушылар үшiн маңызды қызығушылық болып көрінетін дәйекті және тиімді болып табылатын қосымша индекстер жариялымы» (Нұсқаудың 9.138 т.).

2. Тұтыну бағалар индексінің  құрамындағы импортталған тауарларға  баға индексі (бұдан әрі – ТБИ-имп) субиндекс болып табылады, ТБИ мәнін тіркеу импорттық өндірілген тауарлар бағасының өзгергенін сипаттайтын ТБИ-дан туындалған. ТБИ-имп құрылысы берілген уақыт кезеңі ішінде құраушы элементтердің белгілі және өзгерілмейтін сандық қатынастармен тұтыну шығыстарының баптарына сәйкес көрнекті іріктелген дәл сол тауарлар жиынтығына негізделеді.

3. ТБИ-имп отандық  өндірушілердің аналогиялық тауарлар  бағасының динамикасын ескеріп  және елдің ішкі нарығына түскен  импорттық тауарлар бағасының өзгеруі әсерімен импорт инфляциясының статистикалық бағалауын жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

ТБИ-имп экономикалық талдауда инфляцияның беталысын, себептерін және оның факторларын анықтауда, сонымен  қатар ағымдағы және орта мерзімді бағалау үшін қолданылуы мүмкін.

4. ТБИ және  баға статистикасы көрсеткіштер  жүйесінің басқа да индекстері  қалыптастыру кезінде ТБИ-имп  әдістемелік есептеуі негізгі  түсініктерге арқа сүйейді.

 

 

2. Теоретикалық  әдістер және есептеу тәсілдері

 

5. ТБИ құрамындағы  импортталатын тауарлар бағасының өзгеруін статистикалық бағалау үшін индексті әдіс қолданылған. Индексті әдіс компетентті байланыстарды, яғни құрамдас компоненттердің өзгеруімен күрделі құбылыс жалпы өзгерісті белгілейтін байланыстарды  талдауға мүмкіндік береді.

Индексті әдіс агрегатты индекстерді пайдалануға негізделген. Агрегатты индекс – өлшеусіз элементтерден тұратын, әлеуметтік-экономикалық құбылыстардың орташа өзгеруін сипаттайтын күрделі салыстырмалы көрсеткіш. Агрегатты индекстер нәтижелі экономикалық көрсеткішті оның мөлшерін белгілейтін екі және одан көп факторлардың көбейтіндісімен немесе осы көбейтінділердің  сомасымен көрсетуге мүмкіндік береді.

ТБИ құру агрегатты  индекс формуласы болып табылатын, Ласпейрес формуласын пайдаланумен жүзеге асырылады. Ласпейрес бағалар индексіне кіретін кез-келген қарапайым агрегатты оны анағұрлым ұсақ агрегаттар ретінде, олар арасында байланысты және өлшеу мен кейінгі өлшеу үшін тұрақты компоненттің мәнін (индекс салмағын) белгілеп агрегатты ретінде көрсетуге болады.  Индекс салмағы – зерттелетін құбылыстың жалпы құндық көлемінде бағалық байқау жасау үшін іріктелген өнімдер, тауарлар, қызметтердің нақты түрлерінің үлесі.

6. ТБИ-дің тіркелген  тізіміне қосылған жекеленген  тауарларға бағаларды тіркеу  барысында халықтың басым сатып  алынатын өнімдерге байланысты отандық және импорттық өндірістің тауар-өкілдері таңдалады. Тұтыну бағаларының жекеленген индексі байқау жасау үшін іріктелген отандық және импорттық өндіріс тауарларына бағалар өзгеруінің орташа мөлшері ретінде құрылады.

Отандық өндірушілердегі тауарларға, импорттерлерде және тұтыну нарығындағы оның аналогы бағаларының өзгеруінің арасында тауардың өндірушіден тұтынушыға дейін тауардың қозғалуы үдерісінде пайда болатын өзара байланыс бар. Осы байланыстың нәтижелі сипаты ТБИ-дің мәнін есептеуге болады, факторлы – отандық тауарларға өндірушілер бағаларының және тауарларды импорттық жеткізуде бағалардың қолданыстағы өзгерістері.

Осыдан шыға отырып, сондай-ақ тұтыну шығыстар құрылымында  импорттық және отандық тауарларды сатып алу шығыстарының үлесін біліп, ТБИ құрамындағы импортталатын тауарлар бағасының өзгеруін есептеу мүмкін.

7. Агрегацияның  жоғарғы деңгейлерінде жеке индекстің  өлшенген мөлшерін бұдан әрі  есептеу үшін  ТБИ тізімінен  тауар бойынша оны анықтау  мына формула бойынша жүзеге асырылады:

                                                       (1)

мұнда,

 – тауар бойынша  бағалардың өлшенген өзгеруі;

 –  есепті кезеңіндегі тауар бойынша бағалардың өзгеруі;

 – базисті кезеңіндегі  тауар салмағы (есепті жыл ішінде  өзгермейтін өлшем).

ТБИ тауары бойынша  байқауға қосылған отандық және импорттық  өндіріс тауарларына бағалардың өзгеруін есептеу үшін келесі түрде  формуланың (1) модифицирленуі жасалды:

1. ТБИ тауарының салмағы ( ) отандық ( ) және импорттық ( ) өндірістерінің бір атаудағы тауарларын сатып алуға жұмсалған тұтыну шығыстары мөлшері ретінде қарастырылады:

                                                          (2)

Мұның өзінде, отандық  және импорттық өндірістің бір атаудағы тауарларын сатып алуға жұмсалған  үй шаруашылықтарының тұтынушылық  шығыстары туралы статистикалық  деректер жоқ болғандықтан, мұндай сатылымдар құрылымы елдің ішкі нарығындағы ресурстарында отандық және импортты өндіріс тауарларының бірдей үлесі ( ) қабылданады.

,

      (3)

 барысында отандық және  импорттық өндіріс тауарларының  ТБИ салмағы келесі түрде анықталады:

 

       (4)

2. тауар бойынша тұтыну бағаларының өзгеруі отандық және импортты өндірістің бір атаудағы тауарларына бағалардың өзгеруінің орташа өлшенген нәтижесі ретінде қарастырылады:

    (5)

Тиісінше тауар  бойынша бағалардың өлшенген индексін есептеу үшін (1) формуланы мынадай  жазуға болады:

,

мұнда салмақтың сомасын қысқартқаннан кейін мынаны көруге болады:

немесе 

, арқылы      (6)

мұнда,

- тиісінше, тұтыну нарығындағы  бағалардың өзгеруі,  кезеңіндегі отандық және импортты тауарлар бағасының өзгеруі;

- тиісінше, базистік кезеңіндегі  бағалардағы тауар салмағы.

8. Алынған формула  (6) зерттелетін құбылыстың әрбір  құрылымдық құрамдастың маңыздылығын  ескеруге мүмкіндік береді. Ол  отандық өндірушілер және импортерлерде тұтынушылық нарығындағы бағалардың өзгеруі арасындағы жоғарыда қарастырылған өзара байланысты сипаттайтын теңдеу болып табылады және ТБИ – имп. есептеу формуласын анықтау үшін негіз болып табылады.

Теңдеудің сол  жағын қарастырып немесе тұтыну нарығында бағалардың салмақталған өзгеруін ( ) константа, яғни теңдеудің оң жағынан есептеуге алынған ауыспалылар санына байланысты ТБИ-да түзетуге жатпайтын және белгілі мөлшер ретінде қабылдасақ, оны екі тәсілмен шығаруға болады.

9. Бірінші тәсіл –  бір белгісізі бар теңдеу ретінде.  Есептеу тек отандық өндіріс  тауары бойынша бағалардың нақты  өзгеруін есептеумен жүзеге асырылады  ( ).

ТБИ-имп. ( ) еспетеу формуласы осы жағдайда келесідей белгіленеді:

      (7)

мұнда,

- кезеңінде тұтыну нарығындағы тауарларға бағалардың нақты өзгеруі;

- кезеңінде отандық өндіріс тауарына бағалардың нақты өзгеруі;

 - тиісінше, базис кезеңіндегі тауар салмағы.

10. Екінші тәсіл  – екі белгісізі бар теңдеу  ретінде. Есептеу отандық және  импорттық өндіріс тауарларына  бағалардың нақты өзгеруін есептеумен жүзеге асырылады.

Нақты мәндерді есептегенде осы бағалардың өзгеруін пайдалану ( ) теңдеудің сол және оң теңдігін орындамауға әкеледі (6), себебі олар алдын-ала есептеледі және есептеу үдерісінде қайта есептеледі немесе қалыпқа келтіріледі. Бұл үшін қайта есептеу коэффициенті ( ) тұтыну нарығында бағалардың өлшенген өзгеруінің отандық және импорттық өндіріс тауарларына бағалардың салмағы өлшенген алдын ала өзгерістер сомасына қатынасынан бөліндісі ретінде белгіленеді. Сол арқылы отандық және импорттық өндіріс тауарларына бағалардың салмақталған өзгерісін нормалау жүзеге асырылады:

       (8)

Теңдеуді нормалау нәтижесінде оң және сол бөліктері  арасында теңдеу қалыпқа келтіріледі.

ТБИ-имп. есептеу  үшін формула ( ) осы жағдайда мынадай белгіленеді:

, мұнда     (9)

           (10)

мұнда,

- кезеңінде тұтыну нарығындағы тауарға бағаның нақты өзгеруі;

 –  кезеңінде импорттық және отандық өндіріс тауарларына бағалардың нақты өзгеруі;

 – тиісінше, базисті кезеңде тауар салмағы.

11. ТБИ-имп. есептеу нәтижелері аталған тәсілдермен әртүрлі мәндерді береді. ТБИ-имп. құрудың практикалық қолдану үшін екінші тәсілі таңдалған (9, 10 формуласы көмегімен). Бұл елге импортталатын және отандық өндірушілерде екі тауар нарығындағы бағалардың өзгеруінің нақты үрдісін ескеруге мүмкіндік береді. Есептеулер сенімділігінің (айқындылығының) себебі отандық және импортталатын тауарларға бағалардың өзгеру мөлшері халықаралық стандарттарға сәйкес бірыңғай әдіснамасы бойынша жүргізілетін, жалпымемлекеттік статистикалық байқаулар нәтижесінде анықталады.

 

 

3. Бастапқы деректер және есептеу үшін позициялар тізімі

 

12. ТБИ-имп есептеу үшін келесі ресми статистикалық ақпараттар бастапқы деректер болып табылады.

Елдегі ішкі нарық ресурстарында импорт бойынша  түскен тауарлардың үлесін анықтау үшін тауарларды өндіру көлемі туралы және «Тұтыну тауарлары және өндірістік-техникалық мақсаттағы өнімнің және шикізаттың маңызды түрлерінің ресурстар балансы мен пайдалану» (бұдан әрі – Ресурстар балансы) енгізілген басқа елдерден олардың түсуі туралы мәліметтер қолданылады.

ТБИ-имп үшін отандық және импорттық өндірілген тауардың «шартты» салмағын анықтауда  есепке енетін позиция тізімі бойынша  ТБИ-дің салмақтық компоненттері  қолданылады.

Баға өзгерісін  бағалау үшін:

1) тауарлардың  санаттары және топтары бойынша тұтыну бағасының индексі;

2) тұтыну мақсатындағы  тауарлар өндірісін көрсететін  өңдеу өнеркәсібінің қызмет түрлері  бойынша өнеркәсіп өнімін өндіруші  кәсіпорындар бағасының индексі  (бұдан әрі – ӨБИ);

3) алдын ала  қайта өңдеусіз (жаңа піскен көкөністер, картоп, жидектер мен жемістер, шикі сүт, жұмыртқа) тұтыну нарығына түсетін өнімдер бойынша ауыл шаруашылығы өнімін өткізу бағасының индексі (бұдан әрі – АШБИ);

4) түпкілікті  мақсат бойынша «тұтыну тауарлары»  тобына енетін тауарлар бөлігіндегі өнімдердің импорттық түсімдер бағасының индексі (бұдан әрі – ИМТБИ);

5) ИМТБИ жоқ  болған жағдайда ТМД елдері  және ТМД басқа елдердің тауарлар  өндірісі көтерме саудада сату  бағасының индексі (бұдан әрі – КСБИ) қолданылады.

13. Жоғарыда  тізбектелген ақпараттық ағыстар негізінде ТБИ-имп есептеу үшін айқындамалар анықталады.

Баланс ресурстарының  деректері негізінде және тауарлардың  импорттық тәуелділігін ескере отырып тізімге айқындамалар қосылды, олар бойынша:

1) елдің ішкі  нарығы ресурстары көлемінің  80%-дан астамы импорт есебінен құрылады;

2) ішкі нарық  ресурстары отандық өндіріс және  импортпен көрсетілген және олардың  ел ішіндегі тұтыну көлемі  экспорттан асады деген шарт  орындалады;

3) импорттың  үлес салмағы 20%-дан кем, себебі  тауарлар ресурсы отандық өндіріс есебінен қамтамасыз етіледі.

ТБИ-имп есептеу  үшін толық айқындама тізімі ТБИ  құрайтын азық-түліктердің 15 санатын  және азық-түлік емес тауарлардың 40 санатын қамтиды. Тізім 1-қосымшада  көрсетілген.

2,3 және 4-қосымшаларда  Баланс қорларында ақпараттың алуы және импорт үлесін анықтау кезінде оны қолдануға байланысты ТБИ-имп позициялар тізілімін топтастыру ұсынылған:

1) 2-қосымша – Баланс  қорларының позициясына сәйкес  келетін ТБИ-имп позицияларының  болуы;

2) 3-қосымша – Импорт  үлесін анықтау үшін қосымша есептеуді қажет ететін Баланс қорларындағы позициялардың болуы;

3) 4-қосымша – Баланс  қорында деректердің болмауы  және олар бойынша баламалы  ақпарат көздеріне импорт үлесін  сараптамалық есептеу жүзеге  асырылатын.

Ішкі нарық қорларында 100% және 0% импортты құрайтын ТБИ-имп позицияларын есептеусіз топтау жүргізіледі.

ТБИ-ға кіретін  қызметтер ТБИ-имп есебіне кірмейді, себебі олар ел ішінде өндіріледі деп  есептелінеді, яғни импорттық қызметтерді  тұтыну үлесі нөлге тең болып  есептеледі.

14. Жоғарыда  көрсетілген ТБИ-имп есептеу үшін қолданылатын статистикалық көрсеткіштер әртүрлі дезагрегация жүйесіне сәйкес стандартты жіктеуіштер негізінде құрылған. Баланс ресурстарын құру үшін ӨБИ, АШБИ және ИМТБИ салалық жіктеуіштері:

1) ӨӨСЖ –  ведомстволық өнеркәсіп өнімдерінің статистикалық жіктеуіші;

2) АШӨСЖ –  ведомстволық ауыл, орман және  балық шаруашылығы өнімдерінің  статистикалық жіктеуіші;

3) СЭҚ ТН –  Кедендік одақтың сыртқы экономикалық  қызметтің тауар номенклатурасы  болып табылады.

Тұтыну бағасының  индексі МЖТЖ – ведомстволық мақсаттар бойынша жеке тұтыну жіктеуіші бойынша жіктеледі, үй шаруашылығымен жүзеге асырылатын түпкілікті тұтыну шығыстарын жіктеу үшін арналған. ТБИ тармақтары және қарапайым агрегаттары МЖТЖН – тауар жайғасымының  номенклатурасына бөлшектенеді.

ТБИ-имп құруда және пайдалану кезінде деректер үйлесімдерін қамтамасыз ету үшін иерархиялық  құрылым ТБИ-ге сәйкес ТБИ-имп есептеу үшін ақпараттық ағындар сәйкестігінің кестесі (бұдан әрі – Сәйкестік кесте) құрылады.

Үйлесімдік  кестеде ТБИ-имп МЖТЖН әрбір айқындамасына сәйкес ӨӨСЖ (АШӨСЖ) және СЭҚ ТН (КСБИ) бойынша жіктелген тиісті айқындама таңдалады. ТБИ-имп бір айқындамасына ӨӨСЖ (АШӨСЖ) немесе СЭҚ ТН (КСБИ) бірнеше айқындамалары сәйкес келуі мүмкін.Үйлесімдік кестеге олардың барлығы кіреді және оларды есептеуде пайдалану кезінде алдын ала агрегациялау алгоритмі анықталады.

5-қосымшада үйлесімдік  кестесінің мысалы көрсетілген.

 

 

4. Тұтыну бағалар  индексінің құрамындағы импортталатын  тауарлар бағасы индексін есептеу  тәртібі

 

15. ТБИ-имп құрылуы  екі деңгейден тұрады.

Алдын-ала отандық кәсіпорындармен  өндірілген және импортпен түскен тауарлардың  үлесін және ТБИ-имп есептеуінде  олардың «шартты» үлес салмағын анықтау.

Отандық және импорттық өндіріс  тауарларының үлес салмағын ( ) анықтау үшін (3) формула қолданылады. ТБИ-имп есептеулеріндегі базистік қаңтар-желтоқсан Баланс қорлары мәліметтері негізінде үлес салмағы анықталады. ТБИ-имп позициялары бойынша Қор балансының бастапқы деректері осы әдістеменің 2-4-қосымшаларында көрсетілген топтамаларға сәйкес алгоритмге сай анықталады.

ТБИ позициялар салмағына  сәйкес және есептелген үлестер негізінде  отандық және импорттық тауарлардың  «шартты» салмағы ( ) анықталады. Есеп (4)  формуласы бойынша анықталады.

ТБИ-имп есептерінде отандық және импорттық өндіріс тауарларының «шартты» салмағы және импорттың үлесі есепті жылда өзгеріссіз қалады.

16. ТБИ-имп тікелей есебі  ай сайын келесідей тәртіпте  жүргізіледі: 

1) Сәйкестік кестесіне  сәйкес ТБИ (АШБИ), ИМПБИ ( КӨТБИ)  ақпараттық массивтерінен қалыптасқан салыстырмалы бағалық анықталады ( ). Салыстырмалы бағалық – бұл мыңдық үлесте айқындалған баға өзгерісі. ТБИ-имп жеке позициялары үшін шығыс салыстырмалы бағалық бастапқы деректері сәйкестік кестесімен берілген алгоритмге сәйкес айқындалады.

Салыстырмалы бағалық  және «шартты» салмақ ескеріліп құрылымдық салыстырмалы бағалық анықталады ( ). Құрылымдық салыстырмалы бағалық – агрегат салмағын ескеретін салыстырмалы бағалық:

_f ;

_f

_f              (11)

2) отандық және  импорттық тауарлар өндірісінің  құрылымдық салыстырмалы бағалығының  сомасы анықталады және оны  кейіннен қалыптау (қайта есептеу)  үшін ТБИ бойынша құрылым салыстырмалы бағалық мәнімен салыстырылады.

Қайта есептеу коэффиценті ( ) (10) формуласымен, ТБИ бойынша құрылымдық салыстырмалы бағалық және импорттық пен отандық өндірісі тауарының құрылымдық салыстырмалы бағалық қатынасы бойынша есептеледі - .

3. импорттық және отандық өндірісі тауарларына құрылымдық салыстырмалы бағалықты қалыпқа келтіру оларды шыққан коэффицентке көбейту арқылы ( ) жүргізіледі:

             (12)

4) импорттық  және отандық өндірістің тауарлары  бағасының өзгеруінің қалыптанған  мәні қалыптанған құрылымдық  салыстырмалы бағалық және «шартты»  салмақтың қатынасымен анықталады:

            (13)

Алынған шама i_Nimp  – нақты позиция үшін ТБИ құрамындағы импорттық өндіріс тауарлары бағасының өзгеруін сипаттайтын ТБИ-имп мәні болып табылады.

«Жарма» позициялары  бойынша ТБИ-имп есептеудің жете бірізділігі алмаспайтын кесте  мысалымен Әдістеменің 5-бөлімінде көрсетілген.

17. ТБИ-имп есебі  барлық агрегацияның жоғары тұрған  сатылары және жалпы (13) формула  бойынша жеке позициялары арқылы  салыстырмалы баға құрылымының  және салмақтың сәйкес агрегатқа  кіретін қалыптанған сомма негізінде есептеледі.

Егерде импорттық тауарлар өндірісінің бөлігі 100%, ал отандық өндіріс 0% болса, онда есепте ТБИ массивінен салыстырмалы баға қатысады. Яғни, ТБИ нақты мағынасы импорттық немесе отандық өндіріс тауарының толық өзгерісі ретінде қабылданады және тауарлар тобының соммасы есептеледі.

18. ТБИ-имп есебі  есепті айдың индексін өткен  аймен салыстыру арқылы жүзеге  асырылады.

Айлық индекстерді  есептеу өткен жылдың желтоқсанына тізбектеу әдісі арқылы, яғни өткен  жылдың желтоқсанына есепті айдың индексіне  көбейту арқылы есептеледі.

Сараптау үшін қолданылатын, бағалар индексінің уақыт  аралығындағы бар айырмашылықтар арқасында  ТБИ-имп есебі өткенді ескеру арқылы жүреді.

19. ТБИ-имп тізілімі, Қорлар  балансындағы ақпараттың бар  болу бойынша топтамаларға сәйкес  позициялар бойынша импорт үлесі және оларды анықтау алгоритмі. Сәйкестендіру кестесі белгіленген тәртіпте бекітілетін статистикалық ақпараттың біріктірілген деректер базасындағы деректерді Қайта өңдеу тапсырмасына қосылады.

Көрсетілген ақпараттық ағымдарды қайта қарау келесі түрде жүргізіледі:

1) ТБИ-имп тізіміне (1-қосымша)  және ақпараттың бар болуы  бойынша оның топтамаларына (2-4-қосымша)  есептеу үшін қолданылатын Қорлар  балансының позицияларын кеңейту,  қысқарту жағдайында өзгерістер  енгізіледі;

2) ТБИ-имп «шартты салмақтарын» есептеу үшін импорт үлесі жыл сайын өткен жылғы ішкі нарық қорларының мөлшері туралы орташа жылдық деректерді жариялағаннан кейін көкейкестендіріледі;

3) Сәйкестендіру кестесі  ТБИ-имп позициялар тізімін өзгертумен  бір мезгілде және есептеуге  қолданатылатын (ТБИ, АШБИ, ИМТБИ, КСБИ) тиісті баға индекстерін құру үшін ақпараттық ағымдарды алмастыру жағдайында қаралады;

4) ТБИ-имп «шартты салмақтары»  көкейкестендірілген импорт үлесі  және ағымдағы жылға анықталған  ТБИ есептеуге оның салмақтық  компоненттері негізінде жыл сайын қайта есептеледі. Қайта есептеу Әдістеменің 15-тармағының алгоритіміне сәйкес есептеудің жаңа базистік кезеңіне көшу сәтінде жүргізіледі.

Белгіленген тәртіптегі өзгерістер статистикалық ақпараттық мәліметтердің біріктірілген қорын жүргізу және құру Тапсырмасының ұсыну кестесіне сәйкес мерзімде ТБИ-имп құрудың автоматтық бағдарламасын жүргізу үшін «АЕО» РМК-ға жеткізіледі.

 

 

5. Тұтыну бағалар  индексінің құрамындағы импортталатын  тауарлар бағасы индексін есептеу  мысалы

 

20. Есептеу мысалында келесідей қысқартулар қолданылады:

1) ҚР тауары  – есептеудегі отандық өндіріс  тауар туралы ақпарат беретін позиция;

2) ИМП-тауары  – республикаға келетін импорттық  тауарлар туралы ақпарат беретін позиция;

3) Қорлар балансы  – «Қорлар және өнімдер (тауарлар) мен шикізаттардың жекелеген түрлерін пайдалану балансы» статистикалық бюллетені қолданылады;

4) ТБИ – тұтыну  бағаларының индексі;

5) ӨБИ – өнеркәсіп  өнімдерін өндіру бағаларының  индексі;

6) ИМПТБИ –  импорттық өнімдер түсімі бағаларының  индексі.

21. ҚР-тауар және ИМП-тауарының мөлшерін анықтау үшін мәліметтер «қорлар», «өндіріс», «импорт» тармақтарында берілген. Қорлар балансы және олардың үлес салмағы «қорлар» тармағында анықталады:

1-кесте

ҚР-тауарының  және ИМП-тауарының мөлшерін есептеу

Қорлар балансындағы позициялар	Қорлар	Өндіріс	Импорт
Күрішті қосқанда жарма	71200	63215	7985
оның ішінде күріш	52219	46015	6204
Мәліметтердің айырмашылығы	18981   (71200-52219)	17200  (63215-46015)	1781  (7985-6204)
01112200 «Жармалар» позициясындағы мөлшер		ҚР-тауар = 0,9062 (17200/18981)	ИМП-тауар = 0,0938  (1781/18981)

22. Табылған  мөлшер бойынша ҚР-тауарының және  ИМП-тауарының ТБИ салмағымен  сәйкес позициялар бойынша «шартты»  салмақ анықталады:

2-кесте

ҚР-тауарының  және ИМП-тауарының шартты салмағын есептеу

Коды	Атауы	Қорлардағы  үлесі	ТБИ-ғы салмақ
А	Б	1	2
01112200	Жармалар		0,00387
	ИМП-тауар	0,9062	0,00351  (0,00387*0,9062)
	ҚР-тауар	0,0938	0,00036  (0,00387*0,0938)

23. Есептік айға  нақты салыстырмалы баға: ТБИ  – позициялар бойынша толығымен,  ӨБИ – ҚР-тауарларының позиялары бойынша, ИМПТБИ – ИМП-тауарларының позициялары бойынша анықталады.

Олардың салмағы  ескеріліп құрылымдық салыстырмалы бағалық анықталады:

3-кесте

Құрылымдық  салыстырмалы бағалық есебі 

Коды	Атауы	ТБИ салмағы	Нақты салыстырмалы бағалық	Құрылымдық салыстырмалы бағалық
А	Б	2	3	4=2´3
01112200	Жармалар	0,00387	1,0454	0,004046
	ИМП-тауар	0,00351	1,0135	0,003557
	ҚР-тауар	0,00036	0,9666	0,000348

Бағалар индексінің нақты мәні пайдаланылатындықтан ТБИ (3б.) позициясы бойынша салыстырмалы бағалық ТБИ және ИМПТБИ бойынша салыстырмалы бағалық орташа мөлшері болып табылмайды. Яғни орташа мән құрамды мән болуы тиіс деген шарт орындалмайды. Мысалға: .

Тиісінше, ҚР мен  – ИМП тауарға құрылымдық салыстырмалы бағалық жиынтығы (4 гр. - 0,003905 = 0,003557+0,000348) ТБИ бойынша құрылымдық салыстырмалы бағалыққа тең емес (=0,004046).

ҚР тауар  және ИМП тауарларға құрылымдық салыстырмалы бағалықты қалыпқа келтіру жүзеге асырылады. Қалып коэффициентін  қалпына келтіру ҚР тауар және ИМП тауарларына құрылымдық салыстырмалы баға сомасына ТБИ жиынтығы бойынша нақтылы құрылымдық салыстырмалы бағалық қатынасымен анықталады.