Тәжірибелік зерттеулер

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

 

 

 

 

Жаратылыстану-ғылыми, техникалық, технологиялық зерттеулерді

ұйымдастыру және жоспарлау пәні бойынша

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

РЕФЕРАТ

Тақырыбы: ТӘЖІРИБЕЛІК ЗЕРТТЕУЛЕР

 

                                                                                   

 

 

 

 

 

   

                             

 

   Орындаған: МФО-11 тобының               

                                                                  магистранты Г.И.Мусина

                                                                     МФЕ-11 тобының студенті

                                                 З.Р. Сыздықова

                             

                                                     Қабылдаған: т.ғ.д.,                                         

                                                                  профессор Қ.Қ.Құсайынов

 

 

 

 

 

 

Қарағанды

2013

Жоспар

 

1. Ғылыми зерттеу жұмыстарының  этаптары

2. Тәжірибелік зерттеу

2.1. Тәжірибелік зерттеу есептері мен түрлері, классификациясы.

2.2. Тәжірибелік зерттеу жүргізу және ұйымдастыру.

2.3. Тәжірибелік зерттеудің методологиясы.

2.4. Тәжірибеатордың жұмыс орны және оны ұйымдастыруы

2.5. Тәжірибе жүргізуші: оның тұлғасы және қызметі

 

3. Тәжірибелік зерттеулер қортындыларын өңдеу

3.1.Өлшеу әдістері. Өлшеу аспаптарының класификациясы мен  қасиеттері.

3.2. Өлшеу қателіктері. Кездейсоқ қателіктер.

3.3. Өлшеу қорытындыларын  графикалық әдіспен өңдеу

3.4. Эмпирикалық формуланы  таңдау әдістері

3.5. Регрессиондық анализ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Ғылыми зерттеу жұмыстарының этаптары

 

Ғылыми зерттеу жұмыстарының этаптары анықталған өз кезегімен орындалады.

Техника-экономикалық негіз-негізгі берілген жоспар алды құжат ретінде игеріледі және қорытындысында жалпы мәселелермен танысуда тақырып құрылады. Осылардың бәрі орындалғанда ғана тақырыпты ары қарай жоспарлайды және қаржыландырады.

Техника-экономикалық негіздердің бірінші бөлімінде тақырыпты игеру мәселесі және бұрынғы қортындылар және зерттеу деңгейі алынған қысқаша әдебиеттертізімі көрсетіледі. Әсіресе, елдің ауылшаруашылық және өндіріс жұмыстары үшін шешілмеген тақырыптың соңғы орындалу мақсатын анықтайды және зерттеудің, шешімінің әдістерін көрсетеді. Бұған лицензияны сатып алуын анықтау және тақырыптың патенттік жұмысы кіреді.

ТЭН-нің құрылу стадиясында ғылыми зерттеу жұмысының қорытындысын пайдалану облысы құрылады және жаңа техниканықолдану периодындағы экономикалық тиімділігі анықталады. ТЭН-дің экономикалық тиімділіктен басқа социальдық қорытындылар, яғни еңбек өндірісінің деңгейі, өнімнің сапасы, өндірістік санитария және қауіпсіздік деңгейінің өсуі, қоршаған ортаны және табиғатты қорғауды құру көрсетіледі.

ТЭН-ді құру қортындысында ғылыми –зерттеу жұмысының, қоршаған ортаны қорғаудың орындалу мүмкіндігі және мақсаты құрылады. Ол өндіріс министрімен бекітілінеді. ТЭН бекітілгеннен кейін зерттеу мақсаты және есептеулері қадағаланады. Сонымен қатар әдебиеттердің библиографиялық тізімі, тақырыпқа сәйкес әртүрлі мекемелердің ғылыми-техникалық есептері, аннотацияның әдебиеттер көздері, тақырыпқа сәйкес керекті рефераттар және зерттеу әдістері (тәжірибетәу, теориялық және т.б) құрылады. [1]

Зерттеудің теориялық мақсаты- пәннің физикалық мәнін оқу болып табылады. Қортындысында физикалық модель, математикалық модельдер және сонымен қатар болжамдық қорытындылар негізінде алынғандар талданады.

Тәжірибетік зерттеу- мекемелердің алдында тәжірибе бағдарламалары мен методикалар таңдалады  және есептеулер игеріледі. Олардың тиімділігін өлшеу заттарын таңдауға байланысты. Бұл есептеулерді шешу мемлекеттік стандарт және инструкциямен басқарылуы керек.

Қолданылатын методикалық шешімдер тәжірибеті өткізудегі методикалық нұсқау түрінде құрылады.

Зертеу методикасын игергеннен кейін, Тәжірибелік жұмыстар көлемі, әдістері, техникалар, еңбек көлемі және мерзімі көрсетілген жұмыс жоспары құрылады.

Теориялық және тәжірибелік зерттеу біткеннен кейін алынған қортындылардан жалпы талдау алынады және тәжірибе қортындыларымен гипотезалар құрылады. Талдау қорытындысында теориялық моделдердің қателіктері анықталады. Қажет болған жағдайда қосымша тәжірибетер жүргізіледі. Содан кейін ғылыми және өндірістік шешімдер ғылыми-техникалық есептер құрылады.[2]

 

2. Тәжірибелік зерттеу.

2.1.Тәжірибелік зерттеу есептері мен түрлері, классификациясы.

 

Басқаратын жағдайды және дәл анықтауға қойлған ғылыми тәжірибенің, ғылыми зерттеудің негізгі бөлімі болып тәжірибе табылады.  Тәжірибе сөзі латын тілінен аударғанда experimentum — тәжірибе, үлгі деген сөзінен шыққан. «Тәжірибе» термині ғылыми тілде және зерттеу жұмысында, әдетте мына түсінік қатарынан тұрады: тәжірибе, мақсатты бағытталған қадағалау, тану объектісін қайта қарау, ерекше жағдайда олардың жүзеге асуын ұйымдастыру, болжамдарды тексеру. Бұл ұғым жағдайларды ескерместен зерттелетін құбылысты бақылап және тәжірибенің ғылыми қойылымын, мүмкіндік беретін құбылыстардың жүрісін қадағалау және бұл шарттарда оның қайтадан қайталауы болып табылады. «Тәжірибе» ұғымы -  сол немесе басқа құбылыстарды мақсатты шарттар жасауға бағыттаған және мүмкіндік бойынша өте жиі, басқаша айтқанда, басқа құбылыстармен күрделендірмей жүзеге асырудың өзінше әсері. 

 Тәжірибенің негізгі мақсаты болып зерттелуші объектінің қасиеттерін шығару, гипотеза дұрыстығын тексеру және ғылыми зерттеу тақырыптарын терең жаттау.

Тәжірибені құру және ұйымдастыру олардың жүзеге асуын анықтайды. Әртүрлі ғылыми өндірісте өтетін тәжірибелерге: химиялық, биологиялық, физикалық, психологиялық, социалдық және т.б. тәжірибелер жатады. Олардың құрылу әдістері бойынша:

- табиғи,

-жасанды;

зерттеу мақсаты бойынша:

-іздеуші,

-шешуші,

-бақылау,

-константировалық,

-жаңартушы;

ұйымдастыруды жүргізу бойынша:

- зертханалық,

- өндірістік және т.б.;

құбылыс және оқылатын объектінің құрлымы бойынша:

• қарапайым,
• күрделі;

зерттелетін объектіге әсер ететін ішкі сипатына қарай:

• заттық,
• энергетикалық,
• ақпараттық;

зерттеу объектісімен бірге тәжірибелік зерттеудің өзара әсер ету заттарының сипаттамасына қарай:

• кәдімгі,
• модельді;

 тәжірибеде зерттелетін моделдің түрі бойынша:

- материалды,

- ойланылған;

бақылау өлшемдеріне қарай:

• пассивті,
• активті;

факторлардың санына қарай:

• бірфакторлы,
• көпфактрлы;

 құбылыс және оқылатын объектінің сипаттамасына қарай:

• технологиялық,
• социометриялық және т.б. болып бөлінеді.

 Сонымен  қатар классификация үшін басқа  да белгілер қолданылуы мүмкін. [3]

Аталған белгілер санынан табиғи тәжірибеге зерттеу объектісінде тәжірибелерді жүргізу табиғи жағдайда жүзеге асады. Көбіне оларды биологиялық, социальдық, педагогикалық және психологиялық ғылымдарда қолданады. Жасанды тәжірибе жасанды жағдайда құрылады, яғни олар табиғи және техникалық ғылымдарда кеңінен қолданылады. Жаңартушы тәжірибеге объект компоненттері арасының қатынасы және жаңа қатынасты құрумен немесе зерттелуші объект арасын және басқа да объекттер арасын құруда қозғалған гипотезаға сәйкес зерттеу объектісінің функциясы және құрлымының белсенді өзгеруі жатады. Констатировалық тәжірибе көбіне анықталған ұсыныстарды тексеру үшін қолданылады. Бұл тәжірибе процесінде факторлар тізімі анықталған зерттеу объектісі және қорытындылардың әсерлесу қатынасы қаралады. Бақылаушы тәжірибеге күткен тиімділікті және әсер ету сипаттамасын, жағдайын есепке алып, зерттеу объектісінің ішкі әсер ету қорытындысын бақылау жатады. Іздеуші тәжірибе  егер берілген көрініске әсер етуші факторлар классификациясы қиындық туғызса қолданылады. Іздеуші тәжірибе қорытындысы бойынша факторлар мәндері құрылады. Шешуші тәжірибе екі немесе бірнеше бірдей болжамдар көптеген көріністермен келіскен жағдайда фундаменттік теориясының негізгі ережелерінің дұрыстығын тексеру үшін қолданылады. Бұнда көбіне гипотезалардың біреуін дұрыс деп шешу көп қиындықтарға әкеледі. Мысалы, шешуші тәжірибеке  Гюйгенстің толқын тәрізді теориясы және Ньютонның жарық ағын теориясын әділ тексеру бойынша тәжірибесі қызмет көрсетіп отыр.

Бұл тәжірибелерді француз ғалымы Фуко (1819—1868) ашқан. Олар мөлдір денелердің ішінде жарық таралу жылдамдығы туралы сұраққа соқтықты. Сондай денелердің ішінде жарық таралу жылдамдығы болжам бойынша көбірек болуға тиісті, қуыста сияқты емес. Бірақ Фуко қайтадан өз тәжірибесінде, яғни тығыз ортада жарық жылдамдығы үлкен болатындығын  дәлелдеді. Фуко бұл тәжірибеде, осы уақытқа дейінгі екі болжамның арасындағы таласты шешетін шешуші тәжірибе жүргізді (Максвеллдің электромагнитті болжамын Гюйгенс болжамымен алмастырды). Шешуші тәжірибені басқа мысалмен, жердің қозғалысы туралы  Птолемей мен Коперник арасында талас көрсете алады. Фуконың маятникпен шешуші тәжірибесі Коперник теориясының пайдасына толықтай шешілді.

 Зертханалық тәжірибе зертханалық жағдайда типтік құралдарды, арнайы моделдеуші қондырғыларды, стендтерді, құрал-жабдықтарды және т.б. қолдану арқылы жүзеге асады. Көбіне зертханалық тәжірибеке объектінің өзі емес, үлгісі қаралады. Бұл тәжірибе аз уақыт ішінде және ресурстарды қолдану арқылы сапалы, жақсы ғылыми ақпараттарды алуға мүмкіндік береді. Алайда мынадай тәжірибе ылғи бола бермейді, толықтай оқылытын үдерістің реалды жүрісін қалыптастырады, сол себептен натуралық тәжірибе жасауға сұраныс туады. Натуралы тәжірибе кәдімгі жағдайда және реальды объектте жүреді. Тәжірибенің бұл түрі көбіне натурлы сынау жүйесін дайындау процесінде қолданады. Сынау жұмыстарының жүру орны бойынша оларды: өндірістік, полигонды, жартылайнатурлы және т.б. бөлінеді. Натурлы тәжірибе әрқашанда зерттеу әдістерін рационалды таңдауды, жоспарлауды және нақты ойлауды қажет етеді. Барлық жағдайда натурлы тәжірибенің негізі ғылыми проблемасы – құрылушы объект салдарынын жұмыс жасайтын, нақты жағдайда тәжірибе жағдайына сәйкес қажеттілерді қамтамасыз ету.

Сондықтан натурлы тәжірибенің орталық тапсырмасы болып: объектінің сыналатын ортаға әсерінің сипаттамасын оқу; объект параметрлерінің динамикалық және статистикалық идентификациясы; тексерістің берілген талаптарына сәйкес және объектінің фнкционалдық тиімділігін бағалау.  Тәжірибелер ашық және жабық болуы мүмкін. Олар көбіне психология, социология, педагогикада кең қолданылады. Ашық тәжірибеге олардың есептері сынау кезінде ашық түсіндіріледі, ал жабық тәжірибе-объективті түрде алынған бұл есептер сынаудан жасырылады.

Ашық тәжірибенің барлық түрі сыналатын жағдайдың субъективті тараптарына әсер етеді. Жабық тәжірибеге  табиғи жағдайда жұмыс сыртқа ағады және сыналатын зат тәжірибеде белгісіз болады, оны мұқият маскировка жасайды. Бұндай тәжірибе сыналып отырған жоғары қауіпсіздікті және артық өзін-өзі бақылауды қажет етпейді, өткізу талпыныстары әдеттегі сияқты.

Қарапайым тәжірибе үлкен емес санда бір-бірімен байланысты және бір-біріне әсер етуші элементтерден тұратын, қарапайым функцияларды орындайтын, қарапайым құрылымды объектілерді жаттау үшін қолданылады.

Күрделі тәжірибе қиын функцияны орындайтын, өзара байланысты және өзара әсерлесетін элементтердің үлкен санын және объект немесе құбылысты қарайды. Көптеген басқа да жүйе элементтерінің жағдайының өзгеру байланысын немесе кез келген элемент жағдайының өзгеруі, элементтердің жоғары дәрежелі байланысына әкеледі. Зерттеудің қиын объектісінде бірнеше әртүрлі құрылымдар, бірнеше әртүрлі мақсаттар тууы мүмкін.

 Ақпараттық тәжірибе зерттеу объектісіндегі анықталған ақпараттардың әсер етуін оқу үшін қолданылады. Мұнда көбіне ақпараттық тәжірибе биология, психология, кибернетика және т.б. қолданылады және бұл тәжірибенің көмегімен зерттеу объектісіне ақпараттарды хабарлау әсерінен жағдайдың өзгеруін қарайды. Заттық тәжірибе зерттеу объектісінің жағдайында әртүрлі заттық факторлардың әсерін оқып үйрену. Мысалы, стальдің сапасына әртүрлі қосымшалардың әсері және т.б.

Энергетикалық тәжірибе зерттеу объектісіне әртүрлі энергия түрлерінің (электромагнитті, механикалық, жылулық, және т.б.) әсерін оқып үйрену үшін қолданады. Тәжірибенің бұл түрі –жаратылыстану ғылымда кеңінен қолданылады.

Кәдімгі немесе классикалық тәжірибе- тәжірибе көмегімен жүзеге асатын, зат және тәжірибетік зерттеу заты немесе объект; субъект ретінде танитын тәжірибеші қосады. Кәдімгі тәжірибете тәжірибетік зат зерттелетін объектімен өзара әрекеттеседі. Олар зерттелетін объекті мен тәжірибеші арасында дәнекерлеуші болады.

Модельдік тәжірибе- кәдімгі тәжірибеге қарағанда зерттелуші объект моделімен жұмыс жасайды. Тәжірибелік қондырғылар құрамына зерттеу объектісімен қатар модель де кіреді.

Моделдік тәжірибе арасында тәжірибе қарауының айырмашылығы ойлы және материалды деп бөлінеді. Ойлы тәжірибенің қаруы болып зерттелуші объектінің немесе құбылыстың (сезімділік үлгілер, үлгі-таңбалық моделдер, таңбалы, моделдер) ойлы моделі табылады. Ойлы  тәжірибенің термині болып: идеалданған немесе қиалдандырылған тәжірибе қолданылады. Ойлы тәжірибе реалды тәжірибе құрлымын бейнелеуді жүзеге асыру проңесіндегі, субъектті ақылды әрекетінің түрінің бірі болып табылады. Ойлы тәжірибе құрлымы болып: зерттеу объектісінің ойлы моделін құру, объектіге әсер ету және тәжірибе идеалды жағдайы, жоспарлы және саналы өзгеру, объектіге әсер ету және тәжірибенің аралас жағдайы, ғылымның объективті заңын абсалютті өндіріс шығарылудың арқасында, тәжірибенің барлық сатыларында саналы және дәл қолдану.

Материалды тәжірибе аналогиялық құрылымға ие. Бірақ та материалдық тәжірибете зерттеу объектісі идеалды емес материалдар қолданылады. Материалдық тәжірибенің ойлыдан негізгі айырмашылығы, реалдық тәжірибе әлемінің ішкі санасының объективті материалды байланыс түрін сипаттайды, сонымен қатар ойлы тәжірибе субъектінің теориялық әрекетінің арнайы түрі болып табылады.

Ойлы тәжірибенің нақты түбегейлі шарада анықталу ұқсастығы сол, әр нақты тәжірибеде іске асырылуы керек, бастапқыда адам жоспарлап және ойлану процессін ойлы жүргізеді. Сондықтан белгілі мағынада алдын алып, оның реалды тәжірибеден идеалды жоспарлы ролге  ойлы тәжірибеде жүзеге асады. Ойлы тәжірибені қолдану кең көп саланы алып жатыр, реалды тәжірбиеге қарағанда, соңғы жоспарлауда және әзірлеуде ғана қолданылғандықтан, мүмкін емес реалды тәжірибелерді көрсеткен жағдайлардада. Осылай, Галилей ойлы тәжірибеде инерция бойынша қозғалыс болуы туралы қорытындыға келді, Аристотельдің көзқарасы бойынша, егер қозғаушы күш өзінің әсерін тоқтатса, қозғалыстағы дене өз кезегінде тоқтайды. Бұл қорытынды ойлы тәжірибе көмегі арқылы жүзеге асады. Осыдан келіп, А.Эйнштейн былай деді «Біз көрдік, инерция заңын тікелей тәжірибеге кіргізуге болмайтындығын, оны бақылаумен байланысты тек қана сабақтас оймен олауға кіргізуге болады». Шындығында бұл тәжірибені орындау мүмкін емес, бірақ ол ол тәжірибемен нақты терең түсіндірсе. Ойлы тәжірибе, өзін реалдыға айырбастайды, таным шекарасын кеңейтеді, немесе мүмкін басқа заттардан ақпаратты қабылдайды. Ойлы тәжірибеде шығармашыл қызметкерлердің маңызды сәттері көрсетілген. А. Эйнштейн арнайы салыстырмалық теориясын әзірлеумен байланыста өмірбаяндық естеліктерінде жазды: «Бұл жылы менің ойыма мынадай сұрақ келді:егер жарық жылдамдығы мен жарық толқынын қуып жетсек, онда біз өріс толқыны уақытқа тәуелсіз деп айтар едік. Бірақ бұл мүмкін емес жағдай! Бұл арнайы салыстырмалық теориясына қатысты алғашқы балалық ой тәжірибесі. Ойлы тәжірибені тек ғалымдар ғана емес, жазушылар да, суретшілерде, педагогтар да дәрігерлер де қолданады.  Ой лы тәжірибе жүргізу шахматшыларға ойша ойлауды анық айқындап береді. Техникалық құрастыруда және ойлап тапқыштықта ойлы тәжірибенің маңызы зор.  Ойлы тәжірибенің нәтижелерін формуладан, сызбалардан, кестелерден, нобайлардан, эскиздік жобалардан және т.б.  көруге болады.

Пассивті тәжірибе – жасанды қосымшаларсыз және оның функциялау объектісін бақылау қорытындысындағы тек таңдаулы көрсеткішті (параметрлер, ауысымдылық) өлшеуді қарайды. Пассивті  тәжірибеті бақылау мысалы болып: көлік ағынының қозғалыс жылдамдығы, құрылымы, интенсивтілігі; кез келген анықталған ауру немесе тіпті ауру саны; жасы бойынша өзгеретін құбылыстар және т.б. жатады. Пассивті тәжірибе зерттеу объектісінің таңдаулы көрсеткіштер жағдайының инструменталдық өзгерісін шығарып салатын, бақылау заты болып табылады.

Активті тәжірибе- зерттелу жүйесін шығару және кіргізуді бақылайтын және арнайы шығу дауыстарын (факторлар) таңдаумен байланысты.

Бірфакторлы тәжірибе болжайды: керекті факторларды бөледі, қажетсіз факторларды тұрақтандырады, зерттеу факторларын қызықтыруды кезекті түрлендіру.

Көпфакторлы тәжірибенің стратегиясы берілген тәжірибе сериясында өткізілуден, барлық ауысымдарды түрленуден және әр эффект барлық тәжірибе қорытындылары бойынша бағаланудан тұрады.

Технологиялық тәжірибе - технологиялық үрдіс элементтерін (өнімдерін, құрал-жабдықтар, қызметкерлер әрекеті және т.б.) немесе үрдістің бәрін оқып үйренуге бағытталады.

Социометрикалық тәжірибе - азғантай топтарды социальды-психологиялық қатынастарды тұлға аралық қатынастарды жүзеге асыру мақсатын және оның кезекті өзгерісін өлшеу үшін қолданылады.

Айтып өткендей, тәжірибелік зерттеулердің келтірілген классификациясы - тәжірибелік әдістерді қолдану облысын  және ғылыми білімді кеңейтумен толық танылмауы мүмкін. Сонымен қатар, әр түрлі оның түрлерін тәжірибелік есептерден тәуелді, кешенді немесе біріккен тәжірибе алады. Кез келген түрлі тәжірибе өткізу үшін қажетті: тексеруге жататын болжамды  өңдеу; тәжірибелік жұмыстардың бағдарламасын жасау; зерттелетін объектіге кедіргілер жасау әдісі және қабылдаулары анықтау керек; тәжірибелік жұмыстар процедураларын жүзеге асыру үшін жағдайларжасау керек; тәжірибенің нәтижелерін және қабылдау жолдарына өңдеу жүргізу керек; тәжірибенің құралдарын дайындау керек (құрал, қондырғылар, үлгі және т.б.); қажетті қызмет етуші қызыметшімен тәжірибені қамтамасыз ету керек. Тәжірибе әдісін дұрыс өңдеу айрықша мағынаған ие.

 Методика (әдістеме) деп сәйкесті зерттеу мақсатына жететін, анықталған кезекте орналасқан, ойлы және физикалық операциялар жиынтығын айтады.

Тәжірибелік есептер сандық және сапалық болып бөлінеді.

Сапалық есептер – шешіміне есептеу талап етілмейтін тапсырмалар оқушылар оқылған физикалық заңдылықтарды пайдаланып, оны есепте сөз болып отырған құбылысты талдауға қолданады.

Сандық есептер. Есептердің бұл түрі математикалық есептеуді қажет етеді. Дұрыс іріктеп алынған жағдайда мұндай есептер оқушылардың бойында ұтымды білімнің қалыптасуына ықпалын тигізеді. Мұндай есептер мұғалімдер қолданып жүрген барлық есептер жинқтарында анағұрлым толық түрде берілген.

Тәжірибелік есептерді тәжірибе жүргізілетін жеріне; қиындық деңгейіне қарай бірнеше топтарға бөлеміз:

- Керекті  физикалық өлшемдерді өлшеу арқылы  есептің жауабын аламыз, немесе  құрал- жабдықтардың құжаттарында  көрсетілген мәндерді қолданып (реостаттар, шамдар, электроплиталар және т.б.) немесе тәжірибе арқылы бұл мәндерді тексереміз.

- Нақты  физикалық өлшемдерге байланысты  және тәуелділікті орнататын  оқушылардың өз беттерімен шығарған  есептері.

- Берілуінде  тәжирбені жасау жолдары көрсетілген, ал оқушы нәтижесін айтуға  тиіс. Осындай есептер оқушылардың  өз пікірін айтып үйренуге  тәрбиелейді.

- Шығармашылық  есептерді шығару кезінде қандайда  бір физикалық құбылысты түсіндіру  арқылы орындала отырып, белгілі  бір жағдайда құбылыстың қалай  өтетініне болжам жасауды қажет  ететін есептер. Мұндай есептердің  мазмұнында сан мәлметтер болмайды, ол негізінен физикалық құбылыстың  мағынасын ашуды мақсат етеді.

- Нақты  практикалық сұрақтарды шешетін  өндірістік мазмұндағы есептер. Бұндай есептерді экскурсияларда, мектеп шеберханаларында, сондай- ақ  сабақтарда әр түрлі құрал- жабдықтарды  және техникалық модельдерді  қолдану арқылы есептейді.[4]

 

2.2.Тәжірибелік зерттеу жүргізу және ұйымдастыру.

 

Бәрінен бұрын көбінесе психологиялық эмперикалық әдіске көңіл аударамыз. Жалпы ғылыми критериі позицияларын қарап шығып, зерттеуді ұймдастырамыз. Тағы бір рет еске түсіреміз, эмпирикалық материалды алу үшін қолданатын барлық әдісті, шартты түрде активті және пассивті деп бөлуге болады.

Біріншісіне - зертханалық тәжірибе және оның әр түрлі модификациясы, квазитәжірибе жатады. Ал екіншісіне – бақылау, клиникалық әдіс, өнімді талдау қызыметінің әдісі, өлшеу және корреляциялық зерттеу, ақпарат жинау әдісі, «мұрағаттық зерттеу» және т.с.с. Бірінші топ әдістерін қолданып, объектіге әсер етіп, зерттеуші процесс немесе құбылысты белсенді шақырады.  Екінші топ әдістерін қолданып, ол тек қана табиғи процессті тіркеумен қанағаттанып жатыр. Зерттеуші кейбір аспаптарды  қолданып немесе  тікелей тіркеу жүргізе алады (сұрақ-жауап, тест және т.с.с). Сол сияқты, лабораториялық тәжірибеде зерттеуші құралдар көмегімен сыналып отырған затқа тікелей  әңгімелесу немесе қызметін ұйымдастыру арқылы әсер етеді (құрал, тапсырма  және т.с.с). Бұл –психологиялық эмпирикалық әдістердің екіншісі “өлшеу”.

Үшінші өлшеу әдісі бар: тәжірибеші қандай шараға зерттеуге табиғиғылымыи тұрғысында немесе «түсіну әдісін» қолданады, – сыналып отырған оның ішкі әлемінің жүрiсіне тікелей интерпретация жолымен эмпатии немесе өзінің жеке нақты субъективті сыналып отырған психикалық үлгілерін құрастырады. Бірақ (барлығы емес) бұл «аспаптармен- тікелей» өлшеу психологиялық әдістерімен  ұқсас. Бақылау ол да аспапты болуы мүмкін, мысалы, бейнежазбада, магнитофон жазуда және басқа аппаратурада қолданады. Өлшеудің корреляциялық зерттеуден айырмашылығы, өлшеу үшін, ол үшін сыналып отырған аспапта өзара әрекеттесу байқалады (тест орындағанда).

Тәжірибеде және өлшеуде сыналып отырған тапсырманы белсенді орындайды, ал бақылау да және сұрау да оған ешқандай есеп қоймайды, ол өзінің табиғи түрін көрсетеді. (1.кесте).

1.кесте

тәжірибеші	сыналатын
	Тапсырманы орындау	Табиғи көңіл күй
Процеске әсер ету	тәжірибе	Әңгімелесу, сұрақ-жауап алу
Табиғи процеске бекіту	өлшеу	бақылау

 

 

Тағы да бір маңызды критериі бар (ол зерттеуді ұйымдастыру әдістері екі үлкен топқабөлінеді). Бұл – тамаша зерттеулер әдісіне сәйкес критериі, ол қазіргі методологиялық ғылымдарға түсінікті.

Бұл критериі бойынша зерттеуді ұйымдастыру әдістері ажыратылады :

1. Тәжірибелік зерттеулер, жүйелік бақылау және корреляциялық зерттеулер. Олардың өзгешелігі сол, сыртқы айнымалыны  бақылап, негізгі айнымалы арасындағы байланысты корреляциялық  немесе зерттеуші себебін түсіндіреді. Осы  үшін ол мақсатыбағытталған сыналып отырған немесе бақыланатын индивид топтарды саралайды, өз әсерін тізбекті нақтылы түрмен жоспарлайды.
2. Табиғи тәжірибе және бақылау, әңгіме, клиникалық әдіс, жеке жағдайдың сипаттама әдісі және т.б. Оны адамның көңіл-күйінің ерекшелігін айқындау үшін қолданады.

Индуктивті болжамдар ұсыну  және жалпы эмпирикалық қызмет көрсету үшін, әрі қарай материал үшін теориялық пікірлер және критикалық тәжірибелерде тексеру керек. Айнымалы бақылау әдістері (тәуелсіз, тәуелді, сыртқы) жүйелі түрде қолданылмайды, бірақ осы берілген (карта бақылаулар, аудио- және видеоаппаратура, тесттерді және т.б.) күрделі техникалары қолдануы мүмкін.

3. Квазитәжірибе.   Әдістермен және табиғи әдістер жүргізу арасында «аралық» зерттеу, айнымалы қатал бақылау қолданылады.

Зерттелетін объектіге тәжірибеші әсер етпейді, жүйелік бақылау әдісіне (дербес жағдайда, Ф.-Дж. МакГиган) оны жиі теңестіреді. Бірақ  бұндай көзқарас әлі анықталмаған. Басқаша айтқанда, зерттеуге тәуелсіз табиғатқа әсер ету, табиғи құбылыс, бірақ бұл жағдайда біз бақылау және тәжірибе  арасында аралық жағдайда зерттеу әдісін аламыз.

Квазитәжірибенің  астына қабылданған сондай әдісті түсіну, идеал  зерттеу ұйғарған сұлбада толық жүзеге асырмау жолы, бірақ бұл қатынастар ерекше квазитәжірибелерді жоспарларды қолдануымен ішінара орны толтырылып отыр.[5]

 

2.3. Тәжірибелік зерттеудің методологиясы

 

Тәжірибелік зерттеу – бұл негізі бір жаңа ғылыми білім алу әдісі. Тәжірибелік бағдарлама жоспары- бұл негізгі тәжірибелік зерттеу методологиясы. Бағдарлама –жоспарына кіреді:

Жұмыс болжамының мазмұны және зерттеу жобасының атауы

Қажетті материалдар, құралдар, құрылғылар тізімі және тәжірибелік әдістері. Жұмыстың күнтізбелік жоспары және орындаушылар тізімі тәжірибені орындау үшін смета.

Тәжірибе әдісі — бұл тәжiрибелiк зерттеулердi орынды өткiзудiң қабылдаулары, әдіс қағидасы. Ол ортақ жағдайды қосады:

• тәжірибе есебі және мақсаты;

• әсерді таңдау және олардың деңгейінің өзгеруі;

•құрал жабдықтары негізінде және қажетті мөлшерде өлшеу;

• мазмұнынын жазу және тәжірибе жүргізу тәртібі;

• тәжірибе нәтижесін талдау және өңдеу әдісін түсіндіру.

Тәжiрибенiң мақсаты және есебi тиiстi теориялық әзiрлеулерге және жұмыс болжамын талдау негiзiн анықтайды. Есеп айқын болуы керек, олардыңның саны - шағын: қарапайым тәжірибе үшін — 3... 4, ал толық тәжірибе үшін - 8  ...10 есеб.

Зерттелетін объект  немесе процесске ықпал ететін факторларды таңдау, қабылданған жұмыс болжамымен сәйкесетін теориялық әзірлеулерді талдау негізінде іске асып жатыр.

Берілген тәжірибе  үшін маңызды дәрежесі болып алғашқы барлық факторларды саралап, ал содан соң одан көмекші және негізгі болып бөлінеді. Аздаған мөлшердегі факторлар үшін (3-е дейін) бірфакторлы тәжірибеден олардың маңызды дәрежелері анықталады. Егер факторлардың мөлшері үлкен болса, онда көпфакторлы талдау қолданылады.

Тәжірибе есебі және мақсатынан өлшенетін зат таңдалып, өлшенетін параметрлердің сипаты мен тиісті дәлдігі алынады. Шындығында, өлшеу затын сериялы шығару стандартты қолданылады (отандық және шетел). Кей жағдайларда сирек кездесетін өлшеу құралдары және аппаратуралар жасалып жатыр.  Тәжірибе жүргізу тәртібі және мазмұны - бұл орталық бөлік әдісі. Бұдан толық тәжірибе жүргізу процесі жоспарланып отыр:  
        • өлшеу және бақылау операцияларын жүргізуге қортынды жасалады;