Валюталык багам

ВАЛЮТАЛЫҚ БАҒАМ, Валюталық жүйенің маңызды элементі – валюталық бағам болып табылады. Оның пайда болуы: тауарлар мен көрсетілген қызметтердің халықаралық саудасы барысында, капитал және несиенің қозғалысында валюталармен өзара айырбастың қажеттігінен;

Валюталық бағамның дамуы  жай тауар өндірісінен қа-зіргі дүниежүзілік шаруашылыққа қозғалыстың тарихи процесін көрсетеді.

 Монометаллизм тұсында  – алтын немесе күміс –  валю-талық бағамның базасы монеталық  (алтындық) паритет болып табылды,  яғни ол, әр түрлі елдердің ақша бірлік-терінің олардың металдық құрамына байланысты арақаты-насын сипаттайды. Ол валюталық паритет ұғымымен сәйкес келеді. Алтын монометаллизмі тұсында валютаның бағамы алтъш паритетіне сүйенді (валюталардың шекті қатынасы олардың ресми алтындық құрамына байланысты) және стихиялы түрде алтын нүктелерінің шегінде оның айналасында ауытқып отырды. Алтын нүктелерінің классикалық механизмі тек екі жағдайда жүзеге асты: алтынды еркін түрде сатып алу-сату және сыртқа шығару. Валюталық бағамның ауытқу шектері паритеттің 1%-нан асқан жоқ және қажетті валютада ауыстыру мақсатында алтынды шетелге тасымалдау шығындарымен анықталды.

Жалпы алғанда валюталық  бағамның козғалысының бағыттарын анықтайтын факторларды үш топқа бөлуге болады фундаментальды, техникалық, қысқа мерзімді күтпеген факторлар.

 Фундаментальды факторлар орта мерзімде әрекет ететін ұлттық экономиканың жағдайының негізгі макроэкономи-калық көрсеткіштері болып табылады. Әдетте олар, ұлттық статистикалық органдармен жарияланатын макроэконо-микалык статистиканың мәліметтерін білдіреді. Мынадай негізгі факторлар бар: сатып алу қабілетінің паритеті бойынша валюталық бағам, жалпы ұлттық өнім, нақты пайыз мөлшерлемесінің деңгейі, жұмыссыздық деңгейі, инфляция, төлем балансы, өнеркәсіптік өндіріс индексі, іскерлік оптимизм индексі.

 Техникалық талдау  – бұл бағамды жүргізу графигін (чарт) талдауды сипаттайды. График-чарттардың келесідей типтерін ажырата білу керек: сызықты, кесінді графиктері, жапон шамдарының «крестиктер-ноликтер» графигі. Валю-талық бағамның қозғалысы толқынға ұқсас болып келеді және онда бір жерде жоғарласа, екінші бір жерде төмендеу байқалады.

 Қысқа мерзімді күтпеген факторлар валюталық бағам динамикасына маңызды түзетулер енгізуі мүмкін. Оларға мыналар жатады: төтенше оқиғалар (форс-мажор) оқиғалар, саяси оқиғалар, саяси лидерлердің сөздері, валюталық инвестиция.

ВАЛЮТАЛЫҚ ЖҮЙЕ— ұлттық заңдылықтармен немесе мемлекетаралық келісімшарттармен бекітілетін валюталық қатынастарды ұйымдастыру және реттеу формасы.

Валюталық жүйелер  үш түрге бөлінеді:

o Ұлттық валюталық  жүйе.

o Дүниежүзілік  валюталық  жүйе.

o Аймақтық немесе мемлекетаралық валюталық жүйе.

Ұлттық валюталық жүйе — халықаралық төлем айналымын  жүзеге асыратын, ұдайы өндіріс процесіне қажетті валюталық ресурсты құрайтын және оны пайдалануға көмектесетін экономикалық қатынастар жиынтығын білдіреді.Ұлттық валюталық жүйе — елдің ақша жүйесінің бір бөлігі. Оның ерекшеліктері елдің құрамдас экономикасының және сыртқы экономикалық байланыстардың даму дәрежесі мен жағдайына байланысты анықталады. Ұлттық валюталық жүйе дүниежүзілік Валюталық жүйемен тығыз байланысты. Дүниежүзілік Валюталық жүйе XІX ғасырдың ортасына таман құрылған.

Дүниежүзілік валюталық  жүйе — бұл халықаралық несие-қаржы институттары мен Валюталық құралдардың қызмет етуін қамтамасыз ететін халықаралық келісімшарттар мен мемлекетаралық құқықтық нормалар кешенін қамтиды.

Валюталық жүйенің  дамуының төрт кезеңі бар:

бірінші дүниежүзілік валюталық жүйе - өнеркәсіптік ревалюциядан кейін алтын монометализм базасында алтын монета стандарты формасында қалыптасты. 1867 жылы Париж келісімі алтынды дүниежүзілік ақшалардың жалғыз формасы ретінде мойындады.

екінші дүниежүзілік  валюталық  жүйе – 1922 жылы Генуэз конференциясындағы мемлекетаралық келісіммен құрылды. 30 елдің ақша жүйесі алтын девиз  сатндарты базасында қызмет етті. Ол кезеңдерде резервтік валюта мәртебесі ресми түрде бір валютаға бекітілмеді,  бірақ доллар мен фунт – стерлинг жетекшілік танытты.

үшінші дүниежүзілік валюталық  жүйе – 1934 жылы Бреттон – Вудс қаласындағы (АҚШ) валюта – қаржы конфеенциясында рәсімделді. Оғын 44 ел мүше болды. ХВҚ жарғысы бекітіліп,  онда дүниежүзілік валюталық жүйе қағидалары бекітілді: Алтынға және екі резервтік валютаға (АҚШ доллары және Ағылшын фунт – стерлингі) негізделеген мемлекетаралық алтын девиздік стандарттың жүйесі  бекітілді. Бұл жерде алтын девиз стандарты халықаралық қатынастарды сақтауталып,  ал ақша жүйесі айырбасталмайтын несиелік ақшаларға негізделді.

төртінші дүниежүзілік валюталық  жүйе – қағидалары Кингстонда (Ямайка) 1976 – 78 жылдары халықаралық валюталық  қорға  мүше елдердің келісімімен  рәсімделді. Онда ХВҚ жарғысына түзетулер енгізілді

ХА В. ҚАТЫНАСТАР

Халықаралық валюталық  қатынастар-валютаның әлемдік шаруашылықта ұлттық шаруашылықтардың қызмет нәтижелерін айырбастау мақсатында қалыптасқан қоғамдық қатынастар жиынтығы.

Халықаралық валюталық қатынастардың  қалыптасуына өндіргіш күштердің өсуі, әлемдік рыноктың қалыптасуы, халықаралық  еңбек бөлінісінің тереңдеуі,  әлемдік шаруашылық ету жүйесінің  қалыптасуы, шаруашылық байланыстардың интернационалдануы және басқа да осы  тектес жайттар себепші болды.

Халықаралық валюта қатынастары  – дегеніміз дүниежүзілік шаруашылықта орын алатын валюталық іс-әрекеттермен кезінде  қалыптасатын және ұлттық шаруашылықтар қызметі нәтижелерінің  өзара айырбасын жүзеге асыратын қоғамдық қатынастар жиынтығы. Валюталық  қатынастардың жекелеген элементтері  вексельдік және айырбастау әрекеттері түрінде ежелгі Греция мен Римде  орын алғандығы тарихтан белгілі. Валюталық  қатынастар дамуының келесі кезеңі орта ғасырлық Лион, Антвериен қалаларындағы  «вексельдік жәрмеңкелерң болып  табылады. Капиталистік өндіріс әдістері қалыптаса бастаған кезеңдерінде халықаралық  есептеу жүйесі банктер арқылы дами бастады.

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК  В. ЖҮЙЕ

Валюталық жүйелердің даму заңдылықтары ұдайы өндіріс белгілеріне байланысты анықтала отырып, ұлттық және әлемдік шаруашылықтың негізгі даму кезеңдерін көрсетеді. Бұл белгілер дүниежүзілік валюталық жүйе қағидаларының әлемдік шаруашылық құрылымдарындағы өзгерістермен сәйкес келмеген жағдайларда туындайды. Соған байланысты әлемдік валюталық жүйенің құлдырауы басталады.

Дүниежүзілік валюталық  жүйелердің дағдарысы тұсында оның құрылымдық қагидаларының әрекеті  бұзылып, аяқ асты валюталық қайшылықтар  орын алады.

Дүниежүзілік валюталық  жүйедегі дағдарыс ескі жүйенің бұзылып  және оның орнына Валюталық тұрақтылықты қамтамасыз ететін жаңа жүйемен ауысуына әкеледі.

Жаңа дүниежүзілік Валюталық жүйені құру үш басты кезеңде жүргізіледі:

кезең — жаңа жүйенің қағидаларының қалыптасуы, алғы шарттардың  түзілуін,   анықталуын   қамтиды, мұнда   бұрынғы жүйемен өзара байланыс сақталады.

кезең —  жаңа жүйенің қағидаларының құрылымдары толығымен аяқталып, біртіндеп іске қосылады.

кезең — толық қызмет ететін жаңа дүниежүзілік жүйе құрылады.

Дүниежүзілік Валюталық  жүйенің мынадай эволюциялары белгілі:

1. Париждін, валюталық жүйесі (1867 ж.)

2. Генуэз валюталық жүйесі (1922 ж.)

3. Бреттонвудс валюталық  жүйесі (1944 ж.)

4. Ямайск валюталық жүйесі (1976 ж.)

5. Еуропалық валюталық  жүйе (1979 ж.) 

ВАЛЮТАЛЫҚ ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІ

Валюталық құқық  айтарлықтай дербес құқықтық құрылым ретінде ұлттық валюталық жүйе мен валюталық рыноктың жұмыс істеуін қамтамасыз ету, сондай-ақ валюталық құндылықтармен іске асырылатын валюталық операциялар, халықаралық валюталық төлемдер мен аударымдар және тікелей инвестициялық қызмет барысында туындайтын қатынастарды реттейтін   құқықтық нормалардың жиынтығынан тұрады.

Демек валюталық құқық  саны жағынан аса көп құқықтық нормалардан тұратын, айтарлықтай күрделі құқықтық құрылым болып табылады. Осы орайда әлі де болса жүйелендірілмеген әрі тәртіптендірілмеген валюталық құкық нормаларын іштей құрылымдау арқылы белгілі бір жүйе түрінде қалыптастыру қажеттілігі туындап отыр. Валюталық құқықты іштей құрылымдау процесі объективті процесс болып табылады. Өйткені зерделеу нысаны валюталық құқықтың өзі ұдайы даму үстінде болғандықтан, оның қарқыны (динамикасы) аталмыш құқықтық құрылымның кеңею және күрделілену жолында екенін көрсетеді, сондай-ақ валюталық заңнаманың және заңға тәуелді валюталық құқықтық актілердің көптігі және белгілі бір көлемде тәртіптелінбегені оның жүйесін танып-білуді қиындата түседі. Валюталық құқық жүйесін құру ерекшеліктері мен өлшемдері оны дербес институт ретінде бөліп шығаруды негіздейді. Валюталық құқық осы орайда, құқықтық құрылым сипатында ерекшеленеді және оның өзіне тән жүйесі болалы .Валюталық құқық жүйесінің нақтылы валюталық қатынас түрлеріне (топтамаларына) сай құрылуы валюталық заңнама сапасына, оны әзірлеу және қабылдау негізіндегі ғылыми тұжырымдарға байланысты болады деп есептейміз. Объективті валюталық қатынастарға орай топтастырылған валюталық-құқықтық институттар мемлекеттің ішкі және сыртқы валюталық саясатын дұрыс іске асыруға зор септігін тигізеді. Осы валюталық-құқықтық институттар негізінде ұйымдастыру және материалдық сипатты-мазмұнды валюталық қаржылық  қатынастардың топтамалары  жатады.

1ШІІ ВАЛ. ЖҮЙЕ, ПАРИЖ В-Қ ЖҮЙЕСІ 

Бірінші дүние жүзілік  Валюталық жүйе стихиялы түрде XІX ғасырда  өнеркәсіптік революциядан кейін алтын  монета стандарты формасында, яғни алтын монометаллизмі негізінде  қалыптасты. Ол заңды түрде мемлекетаралық келісімшартпен 1867 ж. Париж конференциясында бекітілді және осы конференцияда  алтын әлемдік ақшалардың бір  ғана формасы ретінде танылды, яғни алтын ақшаның барлық қызметін бірдей атқарды.

Париж Валюталық жүйесі мынадай  құрылымдық қағидаларға негізделеді:

- оның негізі алтын  монета стандарты болып табылады;

-әр валютаның өзіндік   алтынға   шаққандағы  құрамы белгіленеді (Ұлыбритания — 1816 ж., АҚШ — 1837 ж., Германия — 1875 ж., Франция — 1878 ж., Ресей 1895 ж. белгіледі). Алтын құрамына сәйкес валюталардың алтындық паритеті бекітілді. Валюталар алтынға еркін алмастырылды. Алтын дүниежүзілік ақша ретінде пайдаланылды;

- нарықтың сұраныс пен  ұсынысты ескере отырып, валюталардың  еркін өзгермелі бағамдарының режимі қалыптасты.

Алтын монета стандартының тиімді қызмет ету уақыты бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ғана болды. Кейіннен оның құлдырауына төлем балансындағы тапшылық одан сайын әсер етіп, алтын монета стандарты өз құнын жоғалтты. Сөйтіп, ол ақша және валюта жүйесі ретінде қызметін толық тоқтатты.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесіндегі дағдарыстан кейін алтынға және жетекші валюталарға негізделген алтын девиз стандарты бекітілді.

Халықаралық есеп айырысуларға арналған шетел валютасындағы төлем  құралдарын девиздер деп атады.

2ШІ Д.Ж. В-Қ  ЖҮЙЕ, ГЕНУЭЗ В. Ж-І

Екінші дүниежүзілік валюталық  жүйеге заңды түрде мемлекетаралық келісімшартпен 1922 ж. Генуэз халықаралық  экономикалық конференциясында қол  жеткізілді.

Генуэз Валюталық жүйесі мынадай қағидаларда қызмет етті: оның негізі болып алтын және девиздер, яғни шетел валюталары саналды.  Бұл кезеңде 30 елдің Ақша жүйесі алтын девиздік стандартқа негізделді. Ұлттық несиелік Ақшалар халықаралық төлем және резервтік құрал ретінде қолданылды.Бірақ та соғыс аралығында резервтік валюта ретінде ешбір валютаға мәртебе берілмесе де, фунт стерлинг пен АҚШ доллары бұл аумақта жетекші қызметте жүрді; алтын валюталардың құрамы сақталды;

еркін Валюталық бағам  режимі қайта қалпына келтірілді; валюталық реттеу, Валюталық саясат халықаралық конференциялар, мәжілістер формасында жүзеге асырылды.

1922 — 1928 жылдарға дейінгі  валюталық тұрақтылық сақталды. Сондай-ақ  бұл жүйенің де тұрақсыздығына  мыналар себеп болған:

Алтын монеталық стандарт орнына, ақша және валюта жүйесінде, алтын  монометаллизмінің қысқарған формалары  енгізілуі;

Валюталарды тұрақтандырудың  бірнеше жылға созылуы;

Валюталардың тұрақтандыру әдісі, олардың кейбір елдерде девальвация  түрінде жүрсе,   кей елдерде  ревальвация түрінде жүргізіліп, кейбір валюталардың (фунт стерлинг сияқты) соғысқа дейінгі алтындық құрамы қайта  қалпына келтірілді;

Валюталардың   тұрақтылығы  шетел   несиелерінің көмегімен  жүзеге асырылды.

Бұл валюталық тұрақтылық та 30 жылдардағы дүниежүзілік дағдарыстың  әсерінен қүлдырады. 1929 — 1936 жж. дүниежүзілік валюталық дағдарыстың басты  ерекшеліктері мынадай:

o циклдік  сипат:  Валюталық  дағдарыс  дүниежүзілік экономикалық және Ақша-несие дағдарысымен байланысты болды;

o құрылымдық сипат: дүниежүзілік валюталық жүйенің алтындевиздік стандарт қағидасы құлдырауға үшырады;

o ұзаққа созылуы: 1929 жылдан 1936 жылдың күзіне дейін болуы;

o 30 жылдардағы дағдарыс нәтижесінде Генуэз валюталық жүйесі өзінің қатысты икемділігі мен тұрақтылығын жоғалтып алды. Сөйтіп барлық елдің валюталары тұрақсыздыққа ұшырады.

Одан кейін жалғасқан  екінші дүниежүзілік соғыс Генуэз Валюталық  жүйесінің дағдарысын тереңдете  түсіп, соғыс жылдарында 1943 ж. жаңа дүниежүзілік үшінші валюталық жүйенің жобасы жасалды.

БҰҰ-ның Бреттон-Вудстағы (АҚШ) 1944 ж. болған валюталық қаржылық конференциясында дүниежүзілік сауданы  ұйымдастырудың, Валюталық, несиелік және қаржылық қатынастарды ұйымдастырудың ережелері бекітіліп, үшінші валюталық  жүйе дүниеге келді. Конференцияда  қабылданған Халықаралық валюталық  қордың (ХВҚ) жарғысы Бреттон-Вудс валюталық  жүйенің мынадай қағидаларын  анықтады:

алтынға және екі резервтік  валютаға — АҚШ доллары және   фунт  стерлингке   негізделген   алтын девиз стандарты енгізілді;

БреттонВудск келісімі дүниежүзілік валюталық жүйенің негізі ретінде  алтынды пайдаланудың төрт формасын қарастырды:

а) валюталардың алтын құрамы сақталуы;

ә) алтын халықаралық төлем  және резервтік құрал қызметінде қала берді;

б) АҚШ өзінің валюталық экономикалық потенциалының және алтын қорының өсуімен байланысты долларды алтынға теңестіріп, оған басты резервтік валюта мәртебесі талап етілді;

в) осы мақсатта АҚШ қазынашылығы долларды шетелдің орталық банктерінің алтындарына ауыстыра бастады.

• валюталардың бағамдық  шекті  қатынасы мен  олардың алмастырылуы   долларға   бейнеленген   валюталық   құрамы негізінде жүзеге асырылды.

• бірінші рет тарихта халықаралық валюталық несиелік ұйымдар: Халықаралық Валюта Қоры, Дүниежүзілік қайта құру және Даму банкісі (ДКДБ) құрылды.

АЙМАҚТЫҚ В-Қ  ЖҮЙЕСІ

Аймақтық валюта жүйесі –  бір аймақтағы елдердің валюта саласындағы  қатынастарының ұйымдық - экономикалық нысаны. Мысысалы, Еурвопалық валюта жүйесі Европалық одаққа (ЕО) мүше бірқатар елдердің валюта саласындағы қатынастарында бірігу үдерістерін ынталандыруға, ұлттық валюталар бағамының ауытқуын азайтуға және оларды бір - бірімен  байланыстыруға, Европалық одақты бірте-бірте  меншікті валюта - құн құралдарына  негізделген валюталық тұрақтылық аймағына айналдыруға, Европалық одақ елдерінің халықаралық есеп айырысуында  АҚШ долларының рөлін шектеуге, яғни келешекте одаққа кіретін елдердің біртұтас ішкі нарығының валюта - қаржы  өрісін қалыптастыру үшін алғы шарттар  жасауға бағытталған  Аймақтық валюта жүйесі  (ЕВЖ) – дүние жүзілік валюта жүйесінің шеңберінде Батыс Еуропаның өнеркәсібі дамыған мемлекеттерін біріктіретін ұйым. Ол 1957 жылы Рим шарты бойынша құрылған  «Жалпы нарықң одағындағы мемлекеттердің экономикалық және валюталық ынтымағының дамуынан бастау алып, 1979 жылы құрылды. Оның мақсаты – ынтымақтастық процесін ынталандыру, еуропалық саяси, экономикалық және валюта одағын – Еуропалық одақ (ЕО) құру, Батыс Еуропаның позициясын күшейту. Еуропа валюта жүйесінің элементтері  дүниежүзілік валюта жүйесінің элементтеріне дәл келеді.

Дүниежүзілік валюта жүйесінің  ерекшеліктері мен тұрақтылығы, оның құрылымдық принциптерінің әлемдік  шаруашылықтың құрылымы принциптеріне, әлемдік тұрғыда күштердің орналасуына  және басшы елдердің мүддесіне сәйкестік  деңгейімен байланысты өзгереді. Бұл  принциптерге сәйкес немесе дүниежүзілік валюта жүйесі әлсін-әлі дағдарысқа ұшырап, оның ыдырауымен және жаңа валюта жүйесінің құрылуымен ұштасады.

ҰЛТТЫҚ В-Қ ЖҮЙЕСІ

Тарихта, ұлттық валюталық  жүйе ең бірінші қалыптаскан.

Ұлттық валюталық жүйе—халықаралық төлем айналымын жүзеге асыратын, ұдайы өндіріс үдерісіне қажетті  валюталық ресурсты құрайтын және оны  пайдалануға көмектесетін экономикалық қатынастар жиынтығын білдіреді.

Ұлттық валюталық жүйе - елдің ақша жүйесінің бір бөлігі. Оның ерекшеліктері елдің құрамдас экономикасының-және сыртқы экономикалық байланыстардың даму дәрежесі мен жағдайына  байланысты анықталады.

Ұлттық валюталық жүйе дүниежүзілік валюталық жүйемен  тығыз байланысты. Дүниежүзілік валюталық  жүйе ХІХ ғасырдың ортасына таман  құрылған.

Ұлттық валюта жүйесі деген  қоғамдық ұдайы өндірісті қалыптастыруға және халықаралық төлем айналымын  қамтамасыз етуге қажетті валюта ресурстарын пайдаланатын экономикалық қатынастардың жиынтығы.

Ұлттық валюта – елдің  ақша бірлігі. Ол қолма-қол формада(банкнота, монета) және қолма-қол емем формада (банктік шоттардағы ақша қалдығы) болады. Оның эмитенттері ұлттық орталық  банк және коммерциялық банктер.

Ұлттық валюта жүйесінің  элементтері деп:

- ұлттық валюта;

- ұлттық валютаның шетел  валютасына айырбасталу жағдайлары, яғни айырбасталудың екі түрлі  болуы болып табылады.

Шетел валютасына шектеусіз  еркін айырбасталатын валюта (АҚШ  доллары, евро, жапон иенасы,  ағылшын  фунт стерлингі);

Жарым-жартылай айырбасталатын валюта (ресейлік рубль, т.б.);

Айырбасталмайтын валюта (тұйық) валюта;

В-Қ ҚАТ-Ы РЕТТЕУ САЯСАТЫ

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында халықаралық  Валюталық қатынастарды реттеу екі  түрде жүзеге асырылады:

• мемлекет тарапынан реттеу; 

• нарықтық реттеу. 

Валюталық қатынастарды мемлекет тарапынан реттеу негізінен Ұлттық Банк арқылы жүзеге асырылады. 

Сонымен қатар валюталық  саясатты іске асыруда ҚР-ның Ұлттық банкінің атқаратын шараларының  орны ерекше болып табылады. Ұлттық банк валюта-қаржы қатынастарын реттеп отыратын бірден-бір мемлекеттік  ұйым болып табылады.

Ұлттық Банктiң негiзгi мiдеттерi – ұлттық валютаның iшкi және сыртқы тұрлаулылығын қамтамасыз ету. Оларға:

• Ақша айналымы, несие, банктiк есеп айырысу мен валюталық қатынастарды ұйымдастырады;

• Ақша, несие және банк жүйелерiнiң тұрақты қызметiн қамтамасыз етедi;

• Несие берушiлер мен салымшылардың , сондай-ақ шетел валютасын сатып алу – сату және айырбастау операцияларын жүргiзетiн банктiк және басқа ұйымдардың мүддесiн қорғау және олардың жұмысын бақылау сияқты мемлекеттiң экономикалық саясатын жүргiзедi.  

Ұлттық Банк Қазақстан  Республикасында валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асырады және валюта операцияларының  барлық түрлерiн жүргiзуге құқылы;

1) қызметiнiң бiрден-бiр  түрi шетел валютасымен айырбас  операцияларын ұйымдастыру болып  табылатын заңды тұлғаларға валюталық  операциялар жүргiзуге, қолма-қол  шетел валютасында бөлшек сауданы жүзеге асыруға және қызмет көрсетуге, сондай-ақ шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыруға лицензиялар бередi;

2) банк операцияларының  жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын  ұйымдарға: банкноттарды, монеталар  мен құндылықтарды инкассациялауға;  банкаралық клирингке; сейф операцияларына; төлем карточкаларын шығаруға  лицензиялар бередi;

Валюталық реттеу және валюталық  бақылауда Қазақстан Ұлттық Банкi:

1) Қазақстан Республикасында шет ел валютасының және шет ел валютасындағы бағалы қағаздар айналысының аясы мен тәртiбiн белгiлейдi, шет ел валютасында операциялар жүргiзуге қажеттi шектеулер енгiзедi, соның iшiнде осындай операциялар мен сыйақы ставкаларының көлемiне де енгiзiледi;

2) Резиденттердiң және резидент еместердiң Қазақстан Республикасында валюталық құндылықтармен операциялар жүргiзу ережелерiн белгiлейдi;

3) Валюталық құндылықтарды Қазақстан Республикасына әкелу және Қазақстан Республикасынан әкету және жiберу тәртiбiн белгiлейдi, сондай-ақ Қазақстан Республикасы резиденттерінің шетел банктерiнде шоттар ашу тәртiбiн айқындайды;

4) Қазақстан Республикасының валюталық заңдарына сәйкес валюталық операцияларды, валюталық құндылықтарды пайдалануға байланысты қызметті лицензиялау,

Валюталық саясат — бұл  елдің ағымдық және стратегиялық мақсаттарына сәйкес халықаралық валюталық  және басқа экономикалық қатынастар аумағында жүзеге асырылатын шаралар  жиынтығы.

Валюталық саясат экономикалық саясаттың ең басты мақсаттары: тұрақты  экономикалық есуді қамтамасыз етуге, жұмыссыздық пен инфляцияның  өсуін тоқтатуға, төлем балансындағы тепе-теңдікті ұстап отыруға бағытталады.

Валюталық саясатты іске асырудың басты бір құралы валюталық  реттеу болып табылады.

Тікелей валюталық  реттеу — заңды актілер және атқарушы өкіметтің әрекет ету жолымен іске асса, ал жанама валюталық реттеу — нарықтың экономикалық агенттерінің мінез-құлқына экономикалық, валюталық және несиелік әдістерді пайдалану арқылы әсер етеді.

Мемлекетаралық Валюталық  реттеу ұйымы — Халықаралық Валюталық  қор (ХВҚ) болып табылады.

Валюталық саясат өзінің мақсаттарына және формаларына  байланысты екіге бөлінеді:

- құрылымдық валюталық саясат; 

- ағымдық валюталық саясат. 

Құрылымдық валюталық  саясат — дүниежүзілік валюталық жүйедегі құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыруға бағытталатын ұзақ мерзімді шаралар жиынтығы.

Ағымдық валюталық  саясат — валюталық бағамды, валюталық операцияларды, валюталық нарық пен алтын нарығының қызметтерін күнделікті оперативті түрде реттеуге бағытталған қысқа мерзімді шаралар.

Валюталық саясаттың  мынадай формалары қолданылады:

      1) Дисконттық валюталық саясат. 

     2) Девиздік  валюталық саясат.

Дисконттық (есепке алу) саясаты — бір жағынан, валюталық бағам мен төлем балансын реттеуге, екіншіден, ішкі несиелер дииамикасын, ащша массасын, бағаны, жиынтық сұранысты реттеуге бағытталатын орталық банктін есепке алу мөлшерін өзгертуі.

Қазіргі жағдайда дисконттық саясаттың тиімділігі төмендеген. Себебі, егер де төлем балансын жаңсарту мақсатында есепке алу мөлшерін арттыратын болса, оның экономика үшін теріс әсері  болады. Ал оның темендеуі төлем  балансына кері әсер етіп, яғни капиталдың сыртқа ағылуына  жол береді.

Девиздік саясат — мемлекеттік ұйымдардың немесе орталық банктің шетел валюталық сату және сатып алу жолымен ұлттық валюта бағамына әсер ету әдісі.

Девальвация мен ревальвация  — валюталық саясаттың дәстүрлі әдістеріне жатады.

Девальвация — ұлттық валютаның бағамын шетел валюталарына қатынасы бойынша төмендету.

Ревальвация — ұлттық валюта бағамын шетел валюталарына қатынасы бойынша жоғарлату. 

Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің валюта саясаты

Елдің алтын валюта резервтерін  басқару басқа орталық банктердегі  сияқты ҚР Ұлттық Банкінің де негізгі  функцияларының бірі болып табылады. 2007 жылдың аяғында алтынвалюта резервтерінің  жалпы нарықтық құны 17 391 млн. АҚШ долларына жуық құрады.

90-шы жылдардың басында  КСРО ыдырағаннан және 1991 жылдың  аяғында Қазақстан тәуелсіздік  алғаннан кейін және елдің   алтынвалюта активтерін қалыптастыру  мен басқару қажеттілігіне байланысты  Ұлттық Банктің резервтерін бірінші  басқару тәжірибесі алынды.

Елдің алтынвалюта резервтерін  басқаруды шартты түрде екі кезеңге  бөлуге болады:

- басқарудың ерте кезеңі, 1993-2000 жж. аралығындағы кезеңде елдің  алтынвалюта резервтерін басқару;

-  басқарудың қазіргі  заманғы кезеңі, 2000 жылдан бастап  қазіргі уақыт аралығындағы елдің  алтынвалюта резервтерін басқару.

1993-2000 жж. аралығындағы кезеңде  елдің алтынвалюта резервтері  қалыптасу үрдісін бастан кешірді. 1993-2000 жж. аралығындағы кезеңде алтынвалюта  резервтерінің көлемі  1993 жылдың  аяғындағы 712,00 млн. АҚШ долларынан 2000 жылдың аяғында 

2 097,00 млн. АҚШ долларына  дейін, 1 385,00 млн. АҚШ долларына  өсті.

  Ұлттық Банк 2007 жылдың  екінші тоқсанынан бастап бүгінгі  күнге дейін әлемдік дағдарыс  проблемасымен бетпе-бет келді.  Алайда, портфельдердегі корпоративтік  бағалы қағаздарды, жылжымайтын  мүлік және активтер кепілге  берілген бағалы қағаздарды уақтылы  іске асыра отырып және құрылымдық  өнімдердің үлесін біршама төмендете  отырып, осылайша  консервативтік  анағұрлым тәуекелсіз ұстанымды  ұстанған Ұлттық Банк алтынвалюта  резервтері активтерінің құнын  тек жоғалтпаумен қатар, 2007 жылдың  қорытындысы бойынша  біршама  оң нәтижелер көрсетті. Мәселен,  АҚШ долларында есептелген АВА   инвестициялық  портфелінің кірістілігі  2007 жылдың аяғында 10,95%, абсолюттік  кірістіліктің жылдық көрсеткіштегі  портфель кірістілігі 6,26% құрады. Сондай-ақ, Ұлттық Банк әлемдік  қаржы нарығында болуы мүмкін  ықтимал теріс өзгерістерді күте  отырып 2006 жылдың аяғында алтынды   біршама сатып алған болатын,  бұл 2007 жыл бойы осы металл  бағасының қарқынды өсуі  есебінен  алтын  портфелінің өсуіне  әкелді. Оған қоса, әлемдік және  ішкі қаржы нарығындағы ахуалдың  тұрақсыз болуы жағдайында АВА  активтері өтімділігінің жоғары  деңгейін қолдау үшін өтімділік  портфелінің көлемі біршама ұлғайды  және оның құрамына  анағұрлым  өтімді құралдар кірді. Осылайша, Ұлттық Банк әлемдік қаржы  нарығының конъюнктурасындағы өзгерістерге  дер кезінде және тиімді жауап  қайтарады және әлемдік дағдарысқа  қарсы тұру  жөнінде  шараларды  жүзеге асырады.

Валюталық саясат — бұл елдің ағымдық және стратегиялық мақсаттарына сәйкес халықаралық валюталық және басқа экономикалық қатынастар аумағында жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы.

Валюталық саясат экономикалық саясаттың ең басты мақсаттары: тұрақты  экономикалық есуді қамтамасыз етуге, жұмыссыздық пен инфляцияның  өсуін тоқтатуға, төлем балансындағы тепе-теңдікті ұстап отыруға бағытталады.