Волейболдағы доп беру классификациясы

Кіріспе

I тарау Волейболдағы доп беру классификациясы

1.1.Доп беруді талдау, олардың алуан түрлілігі мен қолданылуы

1.2.Доп беру алдындағы психологиялық күйі

1.3.Доп беруді үйреті әдістемесі

1.4. Доп беруді орындау тактикасы

ІІ Тарау Доп беру тактикасын жетілдіруге арналған жаттығулар

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Өзектілігі : Менің ойымша, бұл тақырып жеткілікті түрде зерттелмеген және әртүрлі адамдардың қызығушылығын тудырады. Жалпы алғанда волейболды «миллиондардың ойыны» деп атайды. Бұл ойынның пайда болғанына да баскетбол тәрізді 100 жылдай уақыт болған. Волейбол бүкіл дүние жүзіне тез әрі кең тараған. Ол спорттың қызықты және қолайлы түрінің бірі болып есептеледі.Бұл ойынның кең таралуына ережесінің қарапайымдылығы, орындалатын қимыл қозғалыстарының күрделі еместігі, сонымен бірге волейболды кез-келген жастағы адам ойнай алатындығы себеп болып отыр. Ойын бұлшық еттердің барлық топтарының секіргіштік, икемділік және қозғалыс реттілігің үйлесімді дамуына көмектеседі. (12) Осы ойында доп беруге аса назар аудару қажет, өйткені қазіргі күні доп беру – допты ойынға енгізу құралы ғана емес, сонымен қатар белсенді тойтарыс беру құралы болып есептелінеді. (2) Ғылыми-әдістемелік әдебиетті талдау арқылы төмен деңгейлі волейболистердің жаттығу процесінде орнында және секіріп берілген жоғары тура доп беру нәтижелігін көтеру үшін әртүрлі жағдайлардың жеткіліксіз қолданылғанын куәландырады.  Менің жұмысым осы бағытты зерттеуге байланысты, осыған байланысты оның өзектілігін анықтайды.

Ғылыми жаңалық жұмыс доп берудің орындалуын жетілдіру және үйрету кезіндегі дене шынықтыру жаттығуларының жаңа түрлерін қолданумен қорытындыланады.

Зерттеу мәні  ойындар мен жаттығу сабақтарында әртүрлі ойындық нұсқаларда доп беруді орындаудың заңдылығын орнату болып саналады.

Осы жұмыстың мақсаты: доп беру техникасы мен тактикасын, сондай-ақ оны оқыту әдістемесін көтеру және жетілдіру.

 

 

 

1 тарау. Волейболдағы доп беру классификациясы

1.1 Доп беруді талдау, оның әртүрлілігі мен қолданылуы.

Доп беру – техникалық әдіс, оның көмегімен допты ойынға кіргізеді және сонымен қатар қарсыласының өзара қимылын қиындатуға тырысады. Бастапқы кезде допты беру допты ойынға кіргізуге әкелетін. Көптеген авторлардың пікірі бойынша ол біртіндеп  командамен қолданылатын маңызды емес шабуыл жасайтын әдіске айналды және жарыстың  нәтижесіне айрықша әсер етеді. (14) Доп беру ойын қимылының тізбесіндегі бірінші звено болып есептелінеді. Доп беру қанша нәтижелі болса, доп беру құқығын және осымен бастама алған команда үшін ойын барысында оң нәтиже танытады.  Іс-әрекет доп беруден басталады. Бірдей деңгейлі екі команда кездескен кезде олардың жеңіске жетуі  немесе жеңілуі доп беруге байланысты болады. Доп беруді орындау кезінде ойыншы ең бірінші тура оң ұпайларды алуға және допты орынды емес бағытта қолдану әдісі кезінде тактикалық нәтижеге жетуге тырысуы қажет. Ойланып жасалған, нақты доп беру қарсыласының әдістерін қиындатады, оның шабуылдық қимылын бұзады. Кейбір кезде допты дұрыс беру командаға ұпай әкеледі. Бұл доп берудің нақтылығымен, күшімен  және әртүрлілігімен ерекшелінеді.  (1)

Доп беру шабуыл жасайтын соққылар сияқты стандартты болмауы керек, өйткені қарсыласы бұл әдіске жылдам бейімделіп алады. (12) Ойыншы қарсыласын қорқытып, доп беру түрлерімен оған психологиялық қысым көрсетуі мүмкін.

Осыған байланысты доп беретін ойыншы допты әртүрлі әдістермен беру шеберлігіне ие болуы қажет, әсіресе ең болмаса бар күшімен және нақты беретін екі әдісті білуі тиіс. Бір ойыншыдай жарысқа қатысатын команда жеңіс ұпайларын алу үшін  мүмкіндік туғызатын доптың траекториясын өзгертумен жоспарланған және алыс қашықтыққа арналған кез келген доп берулерді қолдана алады.(11)

Бар күшімен беру – бұл секіріп беріледі, яғни жоғарғы тура және жоғарғы қырынан доп берулер. Ойыншының жеке ерекшеліктеріне байланысты осы доп берулердің түрлері таңдап алынады.

Доп беру ережеде көрсетілген талаптарға сәйкес жүргізіледі, атап айтқанда ойыншы артқы оң сызықтың алаңында тұрады, допты лақтырады және бір қолының соққысымен допты қарсыласына бағыттайды.(б)

Ойыншыға кез келген доп берулерді орындау кезінде төмендегі ережелерді сақтауы керек:

1) тұрақты жағдайда қабылдау;

2)допты бір қалыпты лақтыру;

3) қолмен, аяқпен және денемен жұмыс істеген кезде бәрі бірдей қимылдауы керек;

4) допты мұқият қадағалау  және допты нақты лақтыруға тырысу керек.

Лақтыруға қажетті бағытталған қарсы жағымен орналасқан доптың басқа бөлігі бойынша лақтыру қажет.

Допты кез келген әдіспен беру кезінде соққыны қолдың алақанымен жасайды, осы ретте қолдың буыны білек буынында ширыққан. Допты лақтыру кезінде қол түзу болуы керек. Допты лақтырғаннан кейін қол сол бағытта алға қозғалыс жасайды. Допты жоғары лақтыру көбінесе бір қолмен орындалады.

Бір қолмен допты лақтырған кезде допты лақтыратын қол алдын ала тура қалыпты алуы керек, сонда ғана доп беру неғұрлым нақтырақ болады, бірақ сондай күшті болмайды.

Допты лақтыру жоғары тік жүргізіледі. Доптың жоғары ұшуы және ойыншының денесінен оның ара қашықтығы доп беру әдісіне байланысты болады.

Доп берудің және оны қолданудың алуан түрлілігі. Кейбір авторлар соққыларды орындау әдістері бойынша және беруде допты айналдыру мынадай түрлерге бөлінеді деп ойлайды.(8)

Соққыны орындау әдісі бойынша.

1. Допты жоғарғы жақтан соғу ( жоғарғы түзу).

2. Допты төменнен беру ( төменгі түзу соққы).

3. Теннистік түрде беру.

4. Оң иықпен берілген соққы.

Допты беру кезіндегі дене қимылының сипаты  және оның жағдайы бойынша торларға қатысты келесі доп берулерді көруге болады:

1. Төменгі тура доп беру.

2. Допты төменгі қырынан беру.

3. Жоғарғы тура доп беру.

4. Допты жоғарғы қырынан беру.

А.Г.Фурмоновтың (1983г.) айтуы бойынша доптың жоғарғы тура берілуінің алуан түрлілігі секіруде жоспарланып бағытталған доп беру болып табылады. Жоғарғы бүйірлік доп берудің әртүрлілігі жоспарланған және бар күшімен берілген  доп беру болып саналады. Үлкен разрядтағы командалар төменгі тура доп беруді мүлдем қолданбайды, яғни бұл әдіспен «бар күшімен» не «нақтылыққа» доп беруді орындай алмайды, өйткені доп беру кезінде ойыншы алаңды көрмейді және сонымен қатар үлкен қозғалыс амплитудасы есепті қиындатады.(ІЗ)

Төменнен беру орындау техникасы бойынша аса жеңіл болып саналатынымен доп ұшуының үлкен траекториясының және азғантай жылдамдығы түрінде қабылдау мақсатында қиын емес. Осы доп берулердің қиындатылған нұсқалары кей кезде метеорологиялық жағдайларды ұтымды пайдалану үшін қолданылады.

Допты жоғары тура беру. Аяғы аздап бүгілген ойыншы торға алдымен қарап тұрады. Бірақ бір аяғы аздап алға қарай қойылған.Доп кеуде деңгейінде тұрған қолда орналасқан. Бүгілген шынтақпен соққы беретін қол жоғары көтеріледі, шынтақ басқа жаққа қарайды.

Доп айрықша жоғары ұшу позициясына жетеді, ойыншының соққы беретін қолы алға қараған дене қозғалысымен допты аса жоғары нүктеге лақтырады Соққыдан кейінгі жағдай: ойыншының дене бітімі алға еңкейген, қолы алға қарай еркін қозғалады.

Доп берудің осы әдісі көптеген авторлардың айтуы бойынша оны ерекше нақтылықпен орындау мүмкіндігін береді. Ол доптың жылдам ұшуын пайдалану үшін ауқымды мүмкіндік туғызады. (9)

Секіріп берілген доп. Бұл беру екпінмен секіруден кейін орындалады. Жүгіру торға перпендикуляр, тура орындалады. Ол негізі ең кем дегенде екі қадамнан тұрады. Бірінші қадам ойыншыны допқа жақындатады, екінші қадам соққы үшін, ол жылдам, шексіз және өте ауқымды. Бұл қадам ойыншыны секіруге әкеледі. Бірінші қадамды орындау кезінде спортшы созылған екі қолын қатты жұлқу арқылы артқа қарай апарады; екінші қадам кезінде қолдарын ілгері жібереді. Секіру кезінде допты лақтыратын қол ілгері жоғары қарай қимылын жалғастырады; Әбден тік ілгері созылған соққы бермейтін қол дененің ауадағы тепе теңдігін қамтамасыз етеді. Кейін допты лақтыру іске асырылады. Допты осылай лақтыру көбінесе шеберлер командасында қолданылады.(2)

Допты жоғары қырынан беру. Ойыншы торға қырынан тұр. Аяқтары иық деңгейінде және сәл бүгілген. Аятарының табандары алаңның оң сызығына паралелді орналасқан. Доп ұстаған қол шынтаққа еңкейіңкі және оны бел деңгейінде немесе төменірек ұстап тұр. Дене аздап ілгері қарай орналасқан. Допты метрден жоғары лақтырумен дене допты лақтыратын қолға қарай еңкейеді, осыған байланысты аяқтары бүгіледі. Қол тура қалыппен төменгі жаққа еркін түседі. Кері жүйелі қозғалыспен, яғни аяқтың, дененің бүгілуімен және қолдың тура соққысымен  допты лақтыру тік қалыпта жүзеге асырылады. Соңғы соққымен доп беруші доп ұшып бара жатқан жаққа қарайды.

Допты лақтыру биіктігі ақырындауы мүмкін, бұл дененің ілгері қарай еңкейуінің алдын ала орындалуын талап етеді. Допты лақтыру екі қолдың қимылымен жүзеге асырылады, яғни барлық қимылдар айрықша жылдам орындалуы қажет.

Допты жоғары қалыпта беру қиын болып саналады және жақсы физикалық дайындықты және ұзақ жетілдіруді талап етеді. (4)

(7) Допты айналдыру арқылы допты беру айрықша қызығушылық тудырады. Лақтырған кезде доптың айналуы доғаны, кері айналуды сипаттайды. Доптың ұшуының осы траекториясы қарсыласының допты қабылдануына қиындық тудырады. 

Доптың айналуы тік, горизанталды және көлбеу остері бойынша орындалады. Көлденең ос бойынша айналу доптың ұшу траекториясын қысқартады, яғни оның тор арқылы ауысуынан кейін допты төмен қысқан болады.

Тік осі бойынша айналдыру допты айналу бағытына байланысты допты ұшу кезінде оң немесе сол жаққа ауытқытады.

Көлбеу осі бойынша айналдыру көлденең және тік остері жөнінде айналдыру мүмкіндіктерін біріктіреді. Доптың ауада ұшу кезінде айналуын болдыру үшін қолдың буынын допты лақтыру кезінде біршама өзгерту керек.

Жоспарланған доп беруді зерттей келе еңбегі сіңген спорт шебері  В.Качаров (1983г.) осы беру кезінде допты айналдырудың қажеті жоқ деген қорытындыға келді. Допқа қолы тиген беруші максималды кинетикалық энергияларды қамтумен үзікті лақтыру-дүмпуін жүргізе келе сол энергияны допқа бергісі келеді. Доп тура түскеннен кейін өзіне қажетті максималды күш алады және қарсыласының алаңына айналмай келіп түседі.  Аэродинамика заңы бойынша айналмай ұшатын дөңгелек дене (соның ішінде доп)  ауыр жылдамдық кезінде өзінің тұрақтылығын жояды және оқыс қимылдар шығара бастайды. Осындай допты қабылдау қиынға соғады. Атап айтқанда доп берудің жоспарланған нәтижесі осыған байлансты жасалған.

Доп берудің техникасын талдай келе С.Л.Фетисова қозғалатын міндеттерді шешудің үйлестіру қиындығы доптың ұшу бұрышы және белгіленген жылдамдығын берумен қорытындыланатынын айтты. Ойыншыға доп беруді табысты орындауы үшін қажетті:

1)Қолдың лақтыру алдындағы қозғалысының белгілі  кеңістік-уақыттық және динамикалық сипаттамаларымен;

2) Қолдың лақтыру алдындағы қозғалысының белгілі  кеңістік-уақыттық  сипаттамасымен;

3)Осы қозғалыстардың кеңістіктегі және уақыт кезеңіндегі келісімімен;

4)Қолдың допты лақтыратын байланысымен белгіленген динамикалық сипаттамалар.

Жоғары класты ойыншылар үшін тән «доп сезімі» және «қол сезімі» қамтуға ықпал жасайтын көрермендік және кинематикалық дифференциялды жетілдіруге қатысты жетекші қозғалыс сапаларын дамыту ұсынылады. (18)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2. Доп беру алдындағы психологиялық күй

Көптеген авторлар беруді орындау көңіл бөлудің айрықша концентрациясын талап етеді деп санайды.

(9) Ойыншы беру орнына жайбарақат баруы керек және доп айналып жатқан уақытта допты қалай және қайда жіберуіне шешім қабылдауы қажет. Допты беру орнында, қозғалыс жасамай тұрып ойыншы қарсы тұрған ойын алаңына тағы бір рет назар аударады.  Толқу басылғаннан кейінгі міндет допты нақты лақтыру болып табылады. Бірінші доп лақтырушысы қате жібермеуі керек.   Бұл жерде жаттығу кезінде игерілген барлық пайдалы әдістерді крсете білуі тиіс. Төрешінің ысқырығынан кейін допты лақтырушы ойыншы, әрине өзін қатты ұстайды, бірақ допты қабылдайтын ойыншы да өзін одан артық сезінбейді. Допты беру кезінде қателер жіберілсе, қарсыласында лезде «жолы болу» рефлексі туындайды, қимылдамай қалушылығы лезде тарайды және сол мезетте эмоционалдық күйде болады. Волейбол – бұл жарыс, онда ойын ырғағын қай жақ бірінші өзіне қаратып алса, сол жақ осы ойынды басынан бастап аяғына дейін дұрыс ойнауға тырысады. 

Осы ретте әртүрлі авторлардың айтуы бойынша доп беру ойын барысын небары бір доппен өзгерту мүмкіндігін беретін «театрда бір актердің» шығуы үшін қажетті өзіне деген сенімділік сезіндіретін ойын элементі болып саналады. (7) Бірінші қарағанда бәрі қарапайым болып көрінеді, бірақ доп берудің ойында өте қиын элемент екенін естен шығармау қажет.

	1.3. Доп беруді үйрету әдістемесі
1.	Әңгіме, көрсетілімі;
2.	Бастапқы қалпы;
3.	Допты лақтыру (әрбір допты белгіленген  биіктікке);
4.	Доп лақтыруды үйлестіру, допты тура, перу арқылы лақтыру және допты қағып алу;
5.	Залдың ені бойынша екі адамның беруі;
6.	Екі адамның беруі. 3,5,7,9 метр аралығында тор арқылы доп беру;
7.	Доп беру ережесі;
8.	Доп беру;
9.	Аймақтар бойынша доп беру;

10. Нақтылыққа және күшіне доп беру;

11.Екі адамнан доп беру. Ойыншылар бір жақтан берілген допты қабылдайды, екінші жақтан допты береді. 20-30 доп беруден кейін орындары ауыстырылады;

12. Жарыс түріндегі екі команданың доп беруі.

Әдістемелік нұсқаулық: оң жолдан ысқырықтың дауысынан кейін доп беріледі, допты нақты және дұрыс таңдап алу керек, допты қатты, бар күшімен лақтыру қажет, кейін допты лақтырғаннан кейін алаңдағы өз орнына баруы керек.

Доп беруді үйретуде ойыншылардың орналасуы және орындалатын доп берулердің бағыты доп беру әдістеріне қатысты емес, үйрету кезеңіне байланысты айқындалады.

Жалпы айтқанда, доп берулерді үйрету кезінде мынандай жүйеліліктер жиі сақталады: бірінші төменгі тура, кейін төменгі қырынан, жоғарғы тура және жоғарғы қырынан.(іб)

Оқыту әдістемесінің бірінші этапында доп берулер туралы толық ақпарат беру қажет, сондай-ақ  әрекетті әңгімемен байланыстырып көрсету керек. Сезіну Бірінші қозғалыс сезімдерін қалыптастыру үшін оқушыларға міндетті түрде доп берулерді орындату керек. Кейбір авторлардың айтуы бойынша оқушылардың белгілі бір қасиеттері мен қабілеттерін дамытуға ықпал жасайтын жалпы дамытатын және дайындайтын жаттығулардың айрықша маңызы бар.  (17) ЖДЖ (жа)Основными задачами ОРУ является:

1) тірегіш-қозғалыс аппаратын нығайту: - қолдың, аяқтың, дененің күшін дамыту; - бұлшық еттің  қысқару жылдамдығын дамыту;

2)икемділікті дамыту.

ЖДЖ заттарсыз, яғни іші толтырылған доптармен, гимнастикалық орындықтарда, қабырғаларда скакалкалармен және басқалармен орындалады. Екінші этапта допсыз дұрыс қозғалыстар үйретіледі. Бұл үшін «Бастапқы қалыпты қабылда», «Тура қалыпты қабылда», «Допты лақтыру» сияқты командаларды пайдалану керек.

Қозғалыстар үйретілгеннен кейін әртүрлі доптармен допсыз лақтыру жүргізіледі. Ойынмен айналысып жатқандардың барлық назары дұрыс бастапқы қалыпты, тура  жағдайларға, лақтыру қозғалысына және қосымша лақтыру кезіндегі дұрыс таңдауға және одан кейінгі ұшып бара жатқан доптың дұрыс траекториясына аударылады.

Допты қозғалмай тұрған доп бойынша лақтыру жаттығудың келесі этапы  болып есептелінеді. Осы ретте қолымыздың доппен дұрыс жанасуына аса назар аударылады. 

Қозғалыстағы доп бойынша доп беруге келмей тұрып, жеке допты лақтыру үйретіледі.(9) Бұл үшін допты бірнеше рет белгілі бір биіктікпен жоғары лақтырады. Осы ретте доп лақтырған сайын бір жерге ғана түсуі тиіс.

Допты лақтыруды игергеннен кейін допты лақтыруға көшу керек. Ақырында допты лақтырумен допты беруге келуіміз қажет.

 

Доп беруді үйретудегі шамамен алғандағы жаттығулар.

1 жаттығу.

Басында жаттығу жасап жатқан ойыншылар алаңның көсе--көлденеңінде ойынсеріктестері арасында доп беруді орындау үшін алаңның бүйір сызығында орналасады. Бұл жаттығу жасап жатқандардың көңілін доп беру кезіндегі қозғалыстың орындалуына ықпал тудырады.(14) Егер де үйреніп жатқан ойыншылардың біреуін дереу доп беру орнына қойса, ол не болса да допты тордың ар жағына лақтыруға тырысады, бірақ жасаған қимылдары көптеген жағдайда дұрыс болмайды. Оқушылар алаңның бүйір сызығында қозғалысты дұрыс меңгеруі,  өздерінің күштерін шамалауы және допты дұрыс нақты бағытқа лақтыра білуі қажет. Кейін осы жаттығулар әртүрлі қашықтықта қабырғада өздігінен орындалады. Допты лақтыру биіктігі тордың жоғарғы жағынан төмен деңгейде болмауы керек.

2 жаттығу.

Сол жаттығулар, бірақ екі адаммен қашықтықтың біртіндеп өсуімен тор арқылы жасалынады, бір ойынсеріктестігі алаңның оң сызығына жақындайды. Яғни  доп берудің техникасын жақсы меңгергендер, доптың ұшу қашықтығымен допты лақтыруды үйренгендер және нақты бағытта доп беруді үйренгендерді кейбір авторлар алаңның оң жақ сызығына орналастыруға болады деп есептейді. (І)

Алаңның көсе-көлденең жерінде доп беруді орындау кезінде жаттықтырушы олардың ойын қимылын жеңілдету мақсатында  оң сызықтан ауысқан ойыншының сызықта орналасатынын, ал кімнің торға жақын тұратынын  анықтайды.

Оқыту процесінде бірінші тура жоғары доп беру үйретіледі. Л.Н.Служский (1989г.) тура жоғары доп берудің оқыту әдістемесін ұсынады: алаңның қарама қарсы бүйір сызығында орналасқан қарсыласының бетіне қарап,  допты лақтырады. Кейін тура қалыппен доп лақтыратын қолын көтеру арқылы орынды белгілей отырып, допты лақтырады. Допты лақтыру кезінде арттағы аяғымызға көбірек жартылай  отыру және денемізді артқа қарай қисатуымыз керек. Бұл допты лақтыру кезінде оның екпінді жұмысы үшін ықпал жасайды. Дене және аяқтың қозғалыс амплитудасының көбеюімен бірге доп лақтыратын қолдың  қозғалыс амплитудасы да көбейеді. Бірақ үйренуші   қолының алақанымен керекті қалыпта допқа дұрыс тимеген жағдайда, қолының қозғалыс амплитудасын қайтадан минимумға дейін азайту қажет. 

Осы доп беру кезінде үйренуші негізгі қозғалыс механизмін игерумен доптың алаңнан тыс жерлерге құлауымен оның нақтылығы мен жылдамдығына арналған жұмыстарды жалғастыру үшін оң сызыққа көшеді.

Кейбір авторлардың айтуымен физикалық дайындығы төмен ер адамдар да тура жоғары доп беруді жеңіл меңгеріп алады.(6) Осы ретте әйел адамдарға осы доп беруді үйрену қиынға соғады және оны игеру үшін ұзақ уақыт талап етіледі. Допты лақтыру кезінде қолдары мен денелері нашар  қозғалатын оқушыларға мынадай қосымша жаттығуларды ұсынуға болады:  қарапайым және іші толтырылған доптарды, ұсақ тастарды және т.б.  лақтыру. Осы жаттығулар сонымен қатар басқа ойыншылардың екінші, епті қолдарына да ұсынылады. Допты жоғарыдан беру оны төмен түсіру кезінде ғана емес, оны жоғары ұшыру кезінде де орындалады.

 

 

 

1.4.Доп беруді орындау тактикасы

Доп беруде допты ойынға кіргізіп қана қоймай, оның қарсыласының қабылдануын қиындатады. Қарсыласының командасындағы ойыншының әртүрлі дайындығын ескере отырып, допты қабылдайтын ойыншының басқа доп қабылдайтын ойыншыдан әлсіз болу есебімен жүргізу керек. (12) Доп беруші қарсыласының күшін білуі және өзі үшін тиімді қарсыласының алдағы қимылының айрықша ықтимал нұсқасын таба білуі керек.(2) Доп беруді қарсыласының қажетті қимыл барысын болдырмау есебімен лақтыру қажет.

Мысалы: қарсыластардың ойыншылары № 4 аймақтың ойыншысына қарсы шығумен № 3 аймақтың ойыншысына бірінші доп беру есебімен орналасқан. Доп беру өзіне арқасымен тұрған № 4 аймақтағы ойыншыға № 3 аймақтағы ойыншының қарсы шабуыл жасауы үшін мәжбүрлі түрде доп тапсырумен № 1 және № 2 бағытта жүргізіледі. Волейбол сеткасында бірінші тапсырумен жақсы шабуыл соққысын меңгерген ойыншы тұрады, доп беру оған арқасы жағынан берілу есебімен жіберіледі. № 4 немесе № 2 аймақтағы ойыншы - доп беру № 5 немесе № 1 аймақтағы ойыншыға беріледі. №3 аймақтағы ойыншы допты № 5 аймақтағы ойыншыға тек қана оң қолымен бере алады. Егер де ол допты сол қолымен бере алса, № 1 аймақтағы ойыншыға да осы жағдайда береді.

Доп беруші орынның дұрыс ауыстырылмауын, қарсылас команда ойыншыларының нашар қозғалуын  пайдалана білуі керек.(11) Осы жағдайда қарсыласының алаңында қорғансыз орындар қалыптасады. № 3 және № 4 аймақтардағы ойыншылар арасындағы орынның ауысуы - № 4 аймаққа доп беру.

Жүгіру арқылы допты лақтыру үшін ойыншы волейбол сеткасынан алыс кетеді, ал доп беру сеткаға жақын. Егер де доп беруші қарсылас команданың және жеке ойыншылардың қасиеттерін анықтамаса доп беру қарсылас команда алаңындағы оң сызыққа жақын жүргізіледі. Көптеген авторлардың ұсыныстарын ескере келе, доптың ұшу траекториясы мен жылдамдығын өзгерту сияқты доп берудің әртүрлі әдістерін қолдана білу қажет.(17) Доп беруді ескере келе қарсыласы алаңда өз ойыншыларын осыған сай орналастырады. Ойыншы допты әртүрлі жылдамдықпен және ұшу траекториясымен алмастыра отыра, осы доп берулерді қабылдау үшін күтпеген жағдай жасайды, бұл қарсыласының қимылын қиындатады. Жазғы алаңдардағы ойын барысына метеорологиялық жағдайлар маңызды ықпал келтіреді. Айрықша маңыздысы жел мен күн күннің көзі арқылы туындаған жағдай. Көптеген авторлардың айтуы бойынша спортшының тактикалық шеберлігі неғұрлым жоғары болса, ол доп берулердің әртүрлі әдістерін  соғұрлым  сенімді біледі және  шиеленіскен ойын кезінде туындаған міндеттерді жеңіл шешетін болады. Бірақ кей кезде ойыншы тәуекел жасамауға тиісті, сонымен қатар допты түсіріп алмау кездері де болып тұрады.(14)

М.Е.Амалиннің қорытындысы ойыншының келесі жағдайларда доп бере алмайтыны туралы қызығушылық тудырады:

1) Егер де қарсыласы допты оған дейін орындаса, ол қателік жіберді деп есептелінеді. Бірнеше рет қатарымен дұрыс берілмеген доп команданың моралдық жағдайына әсер етеді, оның ойынға деген қабілетін төмендетеді. Егер де қарсыласы доп беру кезінде қателік жіберсе, бірінші допты міндетті түрде орындау қажет, кейін осы ойын жағдайына айрықша пайдалы доп беру әдісіне қайтадан қорықпай тәуекел жасау керек.

2) Егер де ойыншы доп беру кезінде қателік жіберсе, қателігін дұрыстау үшін доп беруді қайтадан шығып орындайды. Кей кезде доп беру кезінде қателік жасаған волейболшы ауысу кезінде толық бір айналым жасап, қайтадан доп беруге шығады да, қайтадан қателік жасайтынын бақылауға болады. Бұл оның өзіне деген сенімділігін жоғалтуға әкеліп соқтырады, ол басқа да ойын әдістерін орындау кезінде де қателіктер жібереді.

3) Егер де осы ойынды ойыншы бірінші рет доп беруге шығып оны дұрыс бермесе, бұл спортшының алдағы ойынына теріс ықпал жасайды. Бұл көбінесе ойын процесінде алаңға доп беруге шыққан волейболшыларға қатысты.

4) Егер де ойыншы доп беруді қарсыласының қомандасымен жасалған ауысу немесе үзілістерден кейін орындаса. Қарсылас жағы допты қабылдауда бір-екі ұпайдан жеңілсе, үзіліс алады немесе ойыншысын ауыстырады. Егер де доп берушінің жіберген қателігі кезінде допты қабылдауда психологиялық сенімсіздік жағдайынан шыға алатын жағдай болса, команда ойын қарқынын «күшейтеді». Сондықтан да осындай қателіктерді ойын тәртібінің өрескел қателіктеріне жатқызуға болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Тарау. Доп беру тактикасын жетілдіруге арналған жаттығулар

1.Допты түсу аймағына лақтыру.

2. Допты оң және бүйір сызықтарына лақтыру.

3. Допты түсіру аймағына және оң сызықтарға алмастырып беру.

4.Допты белгіленген орынға нақты беру немесе алаңның әртүрлі бөліктерінде орналасқан заттар (орындық, гимнастикалық шеңбер, іші толтырылған доп) арқылы беру.

5. Допты қабылдайтын ойыншылар арасында беру.

6. Межеленген және жоспарланған күшке допты алмастырып беру.

7.Шаршау жағдайында доп беру түрлерін орындау.

8. Қарқынды жұмыстардан (жылдам қарқындағы 10-15 отырып-тұру немесе жүгіру немесе қолдарын 5 рет бүгу) кейінгі доп беру.

9. Орындау жылдамдығына толассыз доп беру топтамасы.

10.Доп ойынға шығатын ойыншыға беріледі.

 

Іші толтырылған доппен жаттығулар жасау кешені

1. Допты қолдан қолға 20-25 рет салу бойынша дене бойына айналдыру.

2. Қолымыз жан жақта, доп бір қолда, допты қолдан қолға ауыстырып, басымыздан жоғары 15-20 рет көтереміз.

3.Доп төмен түсірілген қолда, допты төмен жіберілген қолымызбен төмен қарай түсіріп, 15-30 рет кеудеміздің алдынан қағып алуымыз қажет.

5.Басымыздан жоғары лақтыру, осыны 15-30 рет қайталау.

6. Доп  артқа ұстаған қолымызда, допты артқы жақтан екі қолымызбен лақтырамыз және оны алдымызбен қағып алу – 15-30 рет.

7.Иықтан жоғары бір қолмен допты оқыс серпу, басқа қолмен иықтан қағып алу - 15-20 рет.

8.Допты артымыздан екі қолымызбен лақтырамыз – жартылай отыру арқылы алдымыздан қағып аламыз - 15-20 рет.

9.Доп жоғары, оң және сол аяққа қарай қисаю -15-20 рет.

10. Доп жоғары, еңкею арқылы денені айналдырамыз  - 15-20 рет.

11. Екі адамның допты басынан лақтыру, кеудесінен - 15-20 рет.

12.Қырынан тұрып, екі адам бір қолымен қарсыласының басынан жоғары лақтырады - 15-20 рет.

13. Екі адам секіріп тұрған қарсыласына допты бастарынан жоғары лақтырады - 15-20 рет.

14. Дәл сондай, бірақ 1-2-3 қадамнан жүгіру арқылы -15-20 рет.

15. Секіру кезінде екі адаммен доп лақтыру  - 10-15 рет.

 

Белгілі жүктемелермен штангада жаттығулар жасау

1. Штанганы сығымдап көтеру,нұсқалары: 1) денені бір қалыпта бұру;

2) басынан (жауырынға дейін алыс жіберу);

3) кері немесе әртүрлі тәсілмен;

4)тар  әдіспен;

5)кең әдіспен.

1. Штанга төмен түсірілген қолда – дененің «толқын» тәрізді белсенді қозғалысымен лақтыру.

2. Штанга төмен түсірілген қолда – штанганы иекке жақындату (шынтақ үнемі штанганың грифінен жоғары).

3. Штанга төмен түсірілген қолда – штанганы қолды шынтаққа бүгу арқылы кеудеге көтеру.

 

Төзімділікке жатып жасалынатын жаттығулар кешені

Жату арқылы қолды бүгу және жазу 10-20 рет.

Нұсқалары:

а)қол иық қалпында (көбірек)        10-12 рет.

б) бір қолымыз екінші қолымызда 10-12 рет.

в) бір қолға жүктеме басымырақ жасалынады 10-12 рет.

г) қолды кезекпен бүгу 10-12 рет.

д) бір қолды  сүйеумен 10-12 рет.

е) аяқты орындыққа, столға  сүйеумен 10-12 рет.

ж) аяқты ауыстырып көтеру 10-12 рет.

з)тіректі қолымен итеру 10-12 рет.

и)  8-12 рет алақандарын шапалақтау к) бір уақытта қол мен аяқты көтеру 6-10 рет. л) дәл сондай, бірақ қолды шапалақтау 6-10 рет.

м) саусақтарға тіреумен 10-20 рет.

2.Жатып жасау. Басымызды кезекпен оңға және солға бұрумен айналма қозғалыстар (қолымыз аздап бүгілген) 6-10 рет айналдыру.

3. Жатып, қолдарымызды кезекпен жоғары көтеру 8-14 рет.

4. Жатып. Қолдары мен әртүрлі аяқтарын бірдей жоғары көтеру  8-14 рет.

5.Жатып. Қолды бүгу және жазу. Қолды жазған кезде дене бұрысы 90° бойлау осінде, қолымыз жоғары 1-3 рет.

6. Жатып. Қадам жасау немесе секірумен қолымызға  шеңбер «циркуль» жасау 2-5 рет .

 

7.Жату арқылы. қолымыз бен аяғымызды көтеру арқылы бір жаққа қозғалу арқылы секіру 8-15 рет.

8. Жату арқылы. Денені белсенді бұру - таяныш арттан, 8-12 рет.

9 Жатып жасау. Аяқтарын созылған және босаңсыған аяқтың ұшымен алға жылжыту  20-40 қадам.

10. Артқа қарай жатып жасау. Аяқтарын бүгіп, барлық бағытқа қозғалту 30-40 қадам.