XIX ғасыр Қазақстанның мәдени өміріндегі ағартушылық ғасыр

 ЖОСПАР

КІРІСПЕ

XIX ғасыр Қазақстанның мәдени өміріндегі ағартушылық ғасыр деп аталады. Дүниежүзілік өркениеттін қуатты ықпалымен Ресей қосып алған шығыстағы жерлерге терең мүдделілік танылды. Қазақстанға ғалымдар, географтар мен саяхатшылар, шығыстанушылар келіп жатты; Қазақстан материалдары бойынша тарихшылар жұмыс істеді. П.П.Семенов-Тян-Шанский, Н.А.Северцов, И.В.Мушкетов, В.В.Радлов және басқалар өз зерттеулерімен отандық ғылымның өркендеуіне зор үлес қосты. Білім мен мәдениеттің дамуына алдыңғы қатарлы орыс зиялылары үлкен ықпал жасады. 1847-1857 жылдарда украин ақыны Т.Г.Шевченко Қазақстанда айдауда болды. Қазақстан Орыс географиялық қоғамы бөлімшелерінің зерттеу обьектісіне айналды, мұнда мәдени-ағарту мекемелері мен статистикалық комитеттер жұмыс істеді; өлкетану мұражайлары ашылып, ертедегі ескерткіштер, халықтың ауызша шығармашылығы және құқықтық заңдар, соның ішінде қазақтардың дағдылы құқығы зерделенді; орыс-қазақ мектептері мен кітапханалар ашылды. Қазақтар өз балаларына білім беруге ұмтылды, әрине, бұған бірінші кезекте халықтың ауқатты бөлігі ұмтылыс жасап, балаларын кадет корпустары бар Омбы мен Орынборға жіберу үшін мүмкіндік іздестірді. Білім алуға деген жаппай ұмтылыс пен ықылас жағдайында Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин бастаған қазақ ағартушыларының тобы қалыптасты.

Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің, А.Құнанбаевтың ағартушылық қызметі

Шоқан Уәлиханов (18351865). Аса көрнекті ағартушы, ғалым  және зерттеуші Ш.Уәлиханов Құсмұрын бекінісінде туған. 12 жасына дейін  Шоқан Құсмұрындағы жеке меншік мектепте оқып, мұсылман діні ілімімен танысты. Ол мұнда шығыс поэзиясын оқумен шұғылданды, оған сүйіспеншілігін бүкіл өмір бойы сақтап калды. «Шоқан ақынжанды адам еді. Оған араб өлеңдері қатты ұнайтын және ол поэзияны жан-тәнімен сүйетін, — деп еске түсіреді кейіннен Н.М.Ядринцев, — өзінің ұстазы Костылецкиймен бірге сол өлеңдерге рақаттанып, мәз боп отыратын». Сонымен қатар Шоқан сурет салуды үйренді және сурет салу оның бұдан кейінгі ғылыми жұмысында көп көмектесті.

1847 жылдың күзінде  Шоқан Омбы кадет корпусына  оқуға түсті. Бұл оқу орны Сібірдегі жоғары білікті мұғалімдер жинақталған, таңдаулы оқу орындарының бірі болатын. Кадет корпусында оқушылар әскери біліммен қоса, бірқатар жалпы білім беретін пәндер: география, тарих (Ресей тарихы және жалпы тарих), орыс және батыс әдебиеті, философия негіздері, зоология мен ботаника, математика, геодезия, құрылыс өнері және архитектура негіздері бойынша білім алды. Оку сегізжылдық болатын. Кадет корпусында Шокан Уәлиханов белгілі ғалым, географ және Азияны зерттеуші Г.Н.Потанинмен бірге оқып, достасып кетті. Г.Н.Потанин өз естеліктерінде «Шоқан нағыз плебейлік ортаға барып түсті... плебейлік ортада өмір сүруі Шоканның демократиялық идеяларының қалыптасуына сірә әсер етпей тұра алмаған болу керек», — деп жазды.

Қоршаған орта, демократиялық ықпал және Шоқанның аса үздік қабілеті оның жан-жақты және тез жетілуіне игі әсерін тигізді. Ол орыс тілін тамаша меңгерді, ал 14—15 жасында-ақ, кадет корпусының басшылары оған болашақтағы зерттеуші-шығыстанушы ретінде қарай бастады. Шоқан кадет корпусы оқу бағдарламасын үздік оқып қана қоймай, қосымша тарихи-географиялық әдебиеттерге беріліп, көп оқиды. Омбыда Шоқан шығыстану, география, тарих, философия жөніндегі кітаптардан бай кітапхана құрап алады.

Шоқанға Омбыда болған кезінде орыс зиялыларымен байланысты болуы көп әсер етті. Шоқанмен кадет корпусында бірге оқыған, кейін Қазан университетін бітірген С.Я.Капустин ол туралы былай деп жазған: «Менің ойымша, Шоқан көрікті, аса сымбатты болды... бет-әлпеті оның қайырымдылығы мен бекзаттығын танытып тұратын. Оның тұла бойы адамды өзіне тартып тұратын тұнып тұрған әдемілік еді. Шоқан өз кезеңінің жан-жақты аса терең білімді адамы болды. Әсіресе оның тарихи білімі зор болды және ғылым мен әдебиет саласында да зор білімділігімен ерекшеленетін... Шоқан өз ойын бейнелеп, тартымды жеткізе білетін асқан шешен болатын».

Шоканға аса  көрнекті орыс жазушысы Ф.М.Достоевскиймен жөш оның досы, патша самодержавиесіне қарсы күрескен революционер демократ С.Ф.Дуровпен кездесу өшпес әсер етті, олардың екеуі де каторгалық жұмыстар мен түрме мерзімдерін өтегеннен кейін полицияның қатаң кддағалауында жүрген еді.

Достоевский мен  Шоқан Уөлихановтың достық қарым-қатынастарын олардың түрлі уақытта жазысқан хаттары дөлелдейді. Ф.М.Достоевский өзінің хаттарында дос ретінде Шоканға пайдалы кеңесте]: беріп, рухын көтеріп, оның алдына аса зор игі міндеттер қояды.

1853 жылы Шокан  кадет корпусын бітіргеннен кейін  Сібір қазаь әскеріне қызметке жіберіледі. Көп ұзамай Батыс Сібір генералгубернаторы Гасфорт оның қабілеттілігіне назар аударып, 1854 жыль Шоқан оған адьютант болып тағайындалды. Жаңа қызмет оны Сібірдіг шенеуніктік аппаратымен тікелей бетпебет келтірді, олардың арасында астанадан, Орталық Ресей мен оның шет аймақтары — Финляндиядан, Поляк патшалығынан, Қырымнан, Кавказдан осында мансаг іздеп, қаржы жағдайын жақсарту үшін келген немесе кайсыбір оқиғаларға араласып, істі болған әр түрлі адамдар бар еді. Болашақ ағарту шы өзінің демократиялық көзқарастары арқылы патша өкіметініг мұндай итаршыларынан біртебірте алыстай берді және патшаныь отаршылдық аппараты тудырған зұлымдыққа қарсы аянбай күрескен үшін олардың тарапынан кудалауға, зөбірлеушілікке ұшырап отыр ДЫ. Өкімет орындарының заңсыз өрекеттеріне Шоқан қатты күйінді оған езілген халықтың үміт-арманы жақын болатын. Өзінің достарь  Ф.М.Достоевскийге, А.Н.Майковка, В.С.Курочкинге, К.К.Гут ковскийге өкімет орындарының озбырлығы жайлы ызалы хаттар жаз ды.

Келесі, 1855 жылы Ш.Уәлиханов Гасфорттың Омбыдан Іле Алатауына дейінгі сапарына қатысады. Бұл сапар қарапайым халықтың өмірін танып-білудін басы болды, олардың тарихи аңыз-әңгімелері мен жырларын жазып алуға мүмкіндік берді. Сапар кезінде көрінген білімдарлығы мен қабілетіне тәнті болған Гасфорттың өзі қайтып келгеннен кейін Шоқанға аса мақтаулы мінездеме беріп, наградаға ұсынады Генерал-губернатор Гасфорт былай деп жазды: «...корнет Уәлиханов сұлтан қызмет істегеніне екі жылдай ғана болса да, қырғыз-қазақ тіліні мейлінше жетік болуының және жергілікті қырғыздардың әдет-ғұрпьп терең білуінің арқасында менің сахараға шыққан сапарымда қасыма ере жүріп, үлкен пайда келтірді... мен Уәлихановты мархабатты сыйлықпен марапаттау қажет деп санаймын, оның үстіне Уәлихановты жергілікті қырғыздар ерекше құрметтейді».

1857 жылы Уәлиханов алатау қырғыздарына тағы да сапар шегеді, онда көшпелі қырғыз халқының өмірімен, тұрмысымен бұрынғыдан да жақсы танысып, оның тарихын, этнографиясын және халықтық поэзиясын тереңірек зерттеуге мүмкіндік алды. Осы жолы ол қырғыз халқының энциклопедиялық дастаны «Манасты» зор ынта-ықыласпен жазып алды. Уәлиханов шығыс халықтары материалдық мәдениетінің ескерткіштеріне ерекше көңіл бөлді. Ыстықкөлге экспедиция кезінде өзі тапқан ертедегі суландыру жүйесінің қалдықтары, сәулет ескерткіштері, ертедегі қалалардың қираған жұрты арқылы қырғыздардың ежелгі ата-бабаларының өмірін көз алдына елестетуге мүмкіндік алды. Осы деректемелерді зерттеу негізінде Шоқан өткен ғасырларда бұл аумақта мәдениеті гүлденіп, шаруашылығы дамыған бірқатар отырықшы қалалар болған деген қорытындыға келді.

Көршілес халықтардың  тарихын зерттеу Уәлихановтың өз елі қазақ халқының ертедегі және орта ғасырлардағы тарихының беймәлім жақтарын анықтай түсуіне көмектесті. Алғашқы экспедициялар кезінде жиналған барлық материалдарды терең талдап, салыстыра келіп, ол «орта ғасырларда мұнда (Қырғызстанда және Қазақстанның оңтүстігінде. — Ред.), әсіресе Іле алқабында отырықшылық кең таралған, Алмалық (қазір Түркістан қыстағы), Қонақай және Қайнақ (қазір де бар) және Алматы (қазір Верный бекінісі) қалалары бүкіл сауда бойынша белгілі болған және Генуя көпестері Қытайға, қыпшақ елшілері ұлы ханға барған үлкен жолдың бойында бекеттер қызметін атқарған» деген тұжырым жасаған. Ыстықкөлге экспедиция кезінде Ш.Уәлиханов ғылыми деректермен қатар, көненің көзі ерте заман бұйымдарының құнды үлгілерін жинады. «Ыстықкөлге барған сапардың күнделігі», «Қытай империясының Батыс провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» деген аяқталған тарихи этнографиялық туындылары жоғарыда аталған сапарлардың нәтижесі болатын. Ш. Уәлихановтың ғылыми қызметі Орыс географиялық қоғамының назарын аударып, 1857 жылдың ақпанында ол қоғамның толық мүшелігіне қабылданады.

Ш.Уәлихановтың ғылыми қызметінің жаңа кезеңі 1858 жылғы Қашғарияға құпия сапары болды. Марко Поло мен иезуит Гоестен (І603 ж.) кейін осы бір онша мәлім емес елге тұңғыш рет барған Шоқан «Алтышаһардың немесе Қытайдың НанЛу провинциясынын, (Кіші Бүхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» деген атақты еңбегін жазды. Енбекті Ресейде де, одан тыс жерлерде де шығыстанушылар жоғары бағалады және көп ұзамай ағылшын тіліне аударылып, басылып шықты.

Қашғар саяхаты барысындағы ауыр сапар және жол үстінде кездескен қауіпті жағдайлар әсерінен жүйкесінің сыр беруі және жол үстінде кездескен азап пен бейнет жас ғалымның денсаулығына кесірін тигізіп, елге қайтып келгеннен кейін ауырып қалады. 1859 жылдың күзінде Шоқан Әскери министрліктің шақыруымен Петербургке сапар шекті. Орыс ғалымдары оны ержүрек саяхатшы және Орта Азия мен Қазақстан халықтарының өмірін кемел білетін білімді адам ретінде қарсы алды, Владимир орденімен марапатталып, шені жоғарылатылды.

Ол 1865 жылдың сәуірінде Алтынемел жотасының етегіндегі Көшентоған деген жерде Тезек сұлтан ауылында қайтыс болды. Шокан Уәлихановтың қызметіне Орыс географиялық қоғамының және Ресей ғалымдарының атынан баға бере келіп, ірі шығыстанушы ғалым Н.И.Веселовский былай деп жазды: «Шокан Шыңғысұлы Уәлиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарк етті де жок болды. Орыс ориенталистері оны ілуде бір кездесетін ғажайып дарын иесі деп таныды және одан түрік халықтарының тағдыры жөнінде ұлы да маңызды жаңалықтар ашады деп күткен еді».

Ш.Уәлихановтың шығармашылық мұрасы қазіргі зерттеушілердің үнемі назарында, сондықтан оның өмірі мен шығармашылығы туралы ғылыми еңбектер тарихнамасының өте ауқымды екендігі табиғи нәрсе.

Ыбырай Алтынсарин (1841 — 1889). Аса көрнекті ағартушы Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының қоғамдық ойпікірі, мәдениеті мен әдебиеті тарихында жанашыл-педагог, жана мектептердің ұйымдастырушысы, этнограф, фольклоршы, ақын, прозашы және орыс классиктері туындыларының, атап айтқанда, Крылов мысалдарының аудармашысы ретінде кеңінен мәлім. Ол 1841 жылы 20 қазанда (ескіше) Қостанай облысында туған. Әкесі ертерек қайтыс болып, атасы — Орынбор шекаралық комиссиясының әскери старшинасы Балғожа (Жаңбыршин) бидің колында тәрбиеленді. 1850 жылы Ыбырай шекаралық комиссия жанынан қазақ балаларына арнап ашылған мектепке түсіп, оны алтын медальмен бітірді. Мектеп оқу бағдарламасына орыс тілі, көркем жазу, арифметика, татар тілі, мұсылман діні ілімі және орыс тілінде іс қағаздарын жазу енгізілген еді. Патша үкіметі мектептер алдына жергілікті әкімшілік кадрларын даярлау міндетін қойды. Оқушылар патша өкіметінің Қазақстандағы саясатын жүргізушілер рухында тәрбиеленуге тиіс болды. Алтынсарин дүниежүзі әдебиеті классиктері — Шекспир, Гете, Байрон, Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Фирдоуси, Низами, Навои және басқаларының туындыларын өз бетімен оқыды. Білімқұмар жас жігіт белгілі шығыс зерттеушісі, Шекаралық комиссияда қызмет еткен В.Григорьевпен араласып, оның бай кітапханасын пайдаланды.

Мектепті бітіргеннен  кейін Алтынсарин үш жылдай (18571860) атасының қоластында кеңсе қызметкері, содан соң 1859 жылдың 1 тамызынан бастап Орынбор басқармасында тілмаш болып қызмет етті. 1860 жылы облыстық басқарма оған Орынбор бекінісінде (Торғай) қазақ балаларына арналған бастауыш мектеп ашуды тапсырды да, өзін сол мектепте орыс тілінің мұғалімі етіп тағайындады. Ағартушылық идеялармен жігерленген ол ауылдарды аралап, халыққа білім алудың маңызын түсіндірді, қаражат жинастырды. Ол қоғамдық қаржыға салынған мектепке оқу құралдарын жаздырып алдырды. 1864 жылы 8 қаңтарда мектеп салтанатты түрде ашылды. Оқуға 16 бала жазылып, мектеп жанынан сол балалар жатып оқитын интернат ашылды.

1868 жылы Алтынсарин  Торғай уездік басқармасына іс жүргізуші ретінде қызметке орналасып, содан соң уезд бастығының аға көмекшісі және уақытша уездік судья міндеттерін қатар атқарды. Қызмет бабымен ол ауылдарда жиі болып, болыс басқарушылары мен ауыл старшындарының сайлауына қатысып жүрді.

Сайлау кезінде  ол әділ шешім шығарылу үшін, дауысты сатып алудың, парақорлық пен қиянат жасаушылықтың орын алуына жол бермеуге тырысты. Наразы болған байлар оның үстінен облыстық басқармаға, әскери губернаторға және одан әрі ішкі істер министріне шағым жасап, оны 1868 жылғы Уақытша ережеде белгіленген сайлау жүргізу тәртібін бұзды деп айыптады. Жалақорлар Ы. Алтынсаринді уездік басқармадағы қызметінен кетіруге тырысты. Николаев уезі Арақарағай болысының басқарушысын сайлау кезінде Ы.Алтынсарин ұсынылған екі байдың орнына халықтың мүддесін қорғайтын үшінші бір адамның сайлануына кол жеткізді. Ы.Алтынсариннің үстінен жазылған шағымдардың бірінде ол «социалист» деп аталады және осы іс бойынша тергеу жүргізілді.

Алтынсарин  қарапайым халықтың қамын ойлады. Мәселен, ол 1864 жылғы 14 сәуірдегі хатында былай деп жазған: «Қызмет бабы бойынша мен қазақтармен жиі қақтығысып каламын, олардың ішінде осындағы өз туыстарым да бар. Маған іштей жамандық ойлайтындар Ордадағы лауазымды адамдар арасында да бар. Олар қорғансыз кедейлерді арсыздықпен талап-тонауда...».

Алтынсарин патша өкіметінің жүгенсіз саясатына қарсы болды. Мұны оның 1880 жылы «Оренбургский листок» газетінде жарияланған мақалалары дәлелдейді.

1879 жылы Алтынсарин Торғай  облысы мектептерінің инспекторы  болып тағайындалды. Торғай облысының  әкімшілік орталығы Орынбор қаласы болатын. Ол кезде Торғай облысы қазіргі Қостанай облысының бүкіл аумағын, Ақтөбе облысының үлкен бөлігін және Орынбор облысының бір бөлігін қамтыды.

Алтынсарин өз бастамасы  бойынша және тікелей қатысуымен Қазақстанда халықтық азаматтық мектептер желісінің құрылуына қол еткізіп, ағартушылық ісіне көп күш-жігер жұмсады. Соңғы жылдарда уездік Николаев (Қостанай) қаласында тұрған Ы.Алтынсарин өзінің жеке қаражатына көл жағасына шағын ауласы бар бір қабатты ағаш үй тұрғызып, онда 1889 жылы өзі қайтыс болғанға дейін қарапайым өмір Алтынсариннің мектептен қызметі халық арасында лайықты бағасын алды. Орынбор бекінісінің (кейіннен Торғай қаласы аталған) бастығы 1864 жылғы 22 қаңтарда Орынбор және Самара генерал-губернаторына «Мектептің ашылуын ордалықтар шын көңілден қуанып, алғыс сезімімен қарсы алды» деп хабарлады. Осы мектептің мұғалімі Ы.Алтынсарин туралы да төмендегідей жылы лебіз білдірілген: «Училище бақылаушы зауряд-хорунжий Алтынсариннің қамқорлығымен және үлгілі ынта-ықыласымен өте жақсы және таза ұсталады... Қазақ тәрбиеленушілерінің ең қысқа уақыт ішінде тез табысқа жетуі соншалықты, Торғай оқу орны қысқа уақытта ойдағыдай жемістер береді және өзін ақтайды деген анық сенім ұялатады».

Алтынсариннің өзі 1864 жылы 16 наурызда былай деп жазды: «Аш қасқырдың қойға ұмтылғаны сияқты, мен балаларды оқытуға қызу кірістім және мені өте қанағаттандыратыны бұл балалар әлдеқандай үш айдың ішінде орысша және татарша оқуды және тіпті жазуды үйреніп алды... Қысқасы, бұл жастар 4 жылдық курсты бітіргеннен кейін төптәуір сөйлейтін және жаза алатын болады. Кейіннен парақор болмауы үшін олардың адамгершілігіне де ықпал жасауға бар күшіммен тырысамын».

Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне кіріскен соң, Алтынсарин Ырғыз, Николаев, Торғай және Елек уездерінде екі сыныптық орыс-қазақ училищелерін ашып, оқушылар жинап, мұғалімдермен қамтамасыз етті. Алтынсарин училищелерді жабдықтауға ерекше көңіл бөлді. Ол әрбір мектеп жанынан кітапханалар ашуға мән беріп отырды. «Торғай облысының училищелерінің жанынан, — деп жазды ол,  мұғалімдер мен оқушыларға арналған кітапханалар құруға ниеттендім, оған қазірдің өзінде 600 сом жинадым. Бұл кітапханалардағы кітаптарды оқушылар мен мұғалімдер пайдаланады; сонымен қатар, курсты бітірушілердің (оқушылар), жалпы сауатты адамдардың өздеріне қажетті кітаптар алып, білімін көтеретін орны осы болмақ».

Алтынсарин қолөнер және ауыл шаруашылығы училищелерін ашуға көп күш-жігер жұмсады, байырғы халық арасынан Қазақстанның экономикалық дамуы үшін қажетті мамандар даярлауға ерекше мән берді.

Қазақстанда қыз балаларға білім берудін басталуы да Ы.Алтынсариннің есімімен байланысты. 1888 жылы ол Ырғыз қаласында қазақ қыздарын оқытатын, интернаты бар мектеп ашып, патша әкімшілігінен интернаттары бар қыздар училищелерін ашуға рұқсат алды. 1891 жылы Торғайда, 1893 жылы Қостанайда, 1896 жылы Ақтөбеде интернаты бар қыздар училищелері жұмыс істей бастады. Жалпы алғанда, Алтынсарин көзінің тірі кезінде төрт екі сыныптық орталық «орыс-қазақ» училищесін, бір қолөнер училищесін, бір қыздар училищесін, бес болыстық училище, орыс шаруаларының балаларына арналған екі училище аштырды. Сонымен қатар орыс-қазақ мектептерінің мұғалімдеріне оқулық көмекші құрал ретінде орыс педагогтары мен жазушыларының еңбектері мен оқулықтарын ұсынды. Олар: Ушинскийдің «Балалар әлемі», Бунаковтың «Әліпби және мектеп пен үйде оқуға арналған кітабы», Крыловтың «Мысалдары», Кирпичниковтың «Грамматикасы», Тихомировтың «Грамматиканың қарапайым курсы», «Көркем жазу» атты еңбектері, Евтушевскийдің «Арифметикасы», Острогорскийдің «Орыстың қысқаша тарихы» т.б. еңбектер. Ы. Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің оқушыларына арнап «Қырғыз (қазақ) хрестоматиясы» және «Қырғыздарға (қазақтарға) орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық» атты екі оқу құралын жазды, оларды Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалғаннан көп бұрын бастап, 1869 жылы аяқтады. Орыс классиктерінен жасаған аудармаларында, қазақ тіліндегі түпнұсқа туындыларында ол демократиялық-ағартушылық мұраттарын насихаттады. Ол ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту, қазақ әдеби тілін қалыптастыру саласында жемісті еңбек етті. Мұны оның орыс әліпбиімен жазған «Қазақ хрестоматиясы» дәлелдейді.

Белгілі бір  дәуірдің адамы және қайраткері болған Алтынсарин өз көзқарасында кейбір қайшылықтардан арыла алмады. Барлық ағартушылар сияқты ол да ағарту ісінің әлеуметтік және өзгертушілік рөлін көбінесе асыра бағалады.

Алтынсарин  жан-жақты білімді адам болды. Ол қазақ этнографиясының кейбір мәселелерін егжей-тегжейлі зерттеп, 1868 жылдың наурызында Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлімінің мәжілісінде өзінің «Орынбор ведомствосы қырғыздарының құда түсу мен үйлену тойы кезіндегі әдет-ғұрыптарының очеркі» атты еңбегін окып берді. Мақала қоғам мүшелері тарапынан жаппай қолдау тауып, көп ұзамай жарық көрді. Алтынсарин бұл мақаласында үйлену тойларына байланысты толып жатқан әдет-ғұрыптарды тәптіштей суреттеп, оларға өлкедегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің жасаған ықпалына токталды.

Абай Құнанбаев (1845—1904). Абай Құнанбаев 1845 жылы 10 тамызда  Семей облысының Шыңғыс тауында  туған. Абайдың өкесі Кұнанбай тобықты руының старшыны болды. Алғашында ауыл молдасынан сабақ алған Абайды әкесі Семейдегі имам Ахмет-Риза медресесіне оқуға жіберді. Алайда Абайдың қаладағы оқуын бітіртпей, әкесі оны қайтадан ауылға шақыртып алып, бірте-бірте дау-шарды тексеріп төрелік айтуға, келешектегі рубасының әкімшілік қызметіне үйрете бастады. Абай табиғат өзіне молынан сыйлаған қабілеттілігінің арқасында шешендік өнерінің түрлі тәсілдерін шебер меңгереді. Сот ісі қазақтардың ғасырлар бойы қалыптасқан дағдылы құқығы негізінде жүргізілді. Ру тартысына еріксіз араласқан Абай даулы мәселелерді шешу барысында жөнсіздікке, әділетсіздікке және қатыгездікке, билеуші топ пайдасын көздеген талап, мүддеге қарсылық білдіріп отырды. Ол патша сотының заң ережелерімен жақынырақ танысып, патша самодержавиесінің әкімшілік-шенеуніктік аппаратының заңсыз іс-әрекеттеріне куә болды. Дүниетанымы қалыптасып, рухани толысқан Абай он-жиырма жыл ішінде халықтың поэтикалық шығармашылығын, шығыс ақындары мен орыстың классикалық әдебиетін терең зерделейді.

1886 жыл Абайдың  өміріне үлкен өзгеріс әкелген  жыл болды. Ол алғаш рет өлеңіне  («Жаз») өз атын қойып, көркем шырармашылыққа толығымен ден қояды.

Абай қаламынан  өлеңдермен қатар, қара сөзбен жазылған ғибраттар, «Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» дастандары дүниеге келді. Абайдың мол әдеби мұрасында аудармалары елеулі орын алады.

Абайдың өзі  туып-өскен ортадан шоқтығы биік тұрды. Оның пікірінше, әрбір ойлы адам қоршаған өмір шындығына өзінің саналы көзқарасын қалыптастыруға тиіс. Ағартушы Абай «Егерде есті кісілердің қатарында болған Абай Құнанбаев. келсе, күнінде бір мөртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір өзіңнен өзің есеп ал!», — деп келер ұрпақты парасаттылықка шақырды. Адамды «қайрат, ақыл, ғылым» асқақтататын қоғамның прогресті дамуына ұмтылу Абайдың бүкіл шығармашылығының басты бағыттарыньщ бірі болып табылады.

Ол бүкіл  қоршаған ортаның, соның ішінде адамзат қоғамының да қозғалыста екенін және дамып отыратынын мойындады. «Дүние бірқалыпты тұрмайды, адамның қуаты, ғұмыры бірқалыпты тұрмайды» деп пайымдады ол. Абайдың ойынша, күш-қуаты толық, біліммен қаруланған адам ғана өз өмірін қоғам игілігіне жұмсап, барша жұртқа пайда келтіре алады. Абай Құнанбаев әр адамның адамзат қоғамына қызмет ету жолы ең алдымен еңбекте, еңбек — ауыр міндеткерлік емес, материалдық және рухани игілікке жету мен оны гүлдендірудің құралы деп білді. «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң, алланың сүйген құлының бірі боласың» деп жазды ол. Абай жас ұрпақты ғылым-білім үйренуге, адамгершілікке, имандылыққа шақырды. Еңбекті қоғамның байлығы мен молшылығына жеткізетін бірден-бір жол ретінде бағалаған Абай: «Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» — деп жазды.

Патша өкіметінің отаршылдық саясаты және XIX ғасырдың екінші жартысында езгінің күшеюі салдарынан халық бұқарасының жағдайы күрт нашарлап, қазақ шаруалары күйзеліске түсті. Қазақтардың көпшілігі малынан айырылып, кәсіпсіз адамдар тобырын толықтырды. Абай қазақ кедейлеріне тіршілік ету жолын нұсқап, жалпы еңбектің ең прогресшіл нысаны — жалдама еңбектен бойды аулақ салмауға шақырды.

Абайдың бүкіл шығармашылығы әрекетсіздік пен жалған ұятқа деген ымырасыздық идеяларына толы. Оның пікірінше, адамның мінез-құлқы қиыншылықтармен күресте, осы қиыншылықтарды жеңуде ғана шыңдалады.

Абай халық бұқарасының шығармашылық күштеріне терең сенді және өз заманындағы қоғамдық өмір жағдайында халық бұқарасының өз еңбегінің жемісін көруге мүмкіндігі жоқ екенін түсінді. Байлар мен билер, әр түрлі дәрежедегі старшындар мен билеушілер қарапайым халықтың жай-күйін ойлап жатпайтын.

Абай халыққа жаны ашымағандарға деген өзінің жиіркеніші мен жек көру сезімін жасырмайды. Ол байларды пара алатыны, ел арасына іріткі салатыны үшін және «Мал болса, құдай тағаланы да паралап алса болады» дейтіні үшін жек көреді. Байлардың қарапайым халыққа менсінбей қарауы Абайдың ашу-ызасын келтірді, бірақ бұл — байлардың бала кезінен қанына сіңген әдет, ал арқа сүйейтін ешкімі жоқ кедейдің маңдайына жазылғаны — осы ауыр тұрмыс еді, сондықтан «Жалшы үйіне жаны ашып, ас бермес бай, Артық қайыр артықша қызметке орай».

Осы бір әділетті ашу-ызаға толы жолдарды ағартушы-демократ патша өкіметі өзінің отаршылдық саясатын жүргізіп жатқан кезеңде жазған еді. Абай еңбекші бұқара мен үстемдік етуші азшылық — байлық пен билік иелері арасындағы ымырасыз қайшылықты ашып көрсетті.

Старшындар  мен билердің іс-әрекеттеріне деген көзқарасынан Абайдың демократиялық бағыт ұстанғаны көрінеді. Патша өкіметі билерді төрелік ету құқығынан айырғанмен, олардың қолында әлі де едәуір сот билігі бар еді, жергілікті қазақтардың көпшілігі соларға жүгінетін. Сол кездегі билердің көптеген мәселелер бойынша шешімдері патша отаршылдарының мүддесіне сәйкес келіп отырды. Абай былай деп жазды:

«Мәз болады болысың арқаға ұлық қаққанға...»

Бұл Абайдың  кезіндегі билердің басым көпшілігіне  тән қылық болатын, олар шен-шекпенді көбінесе пара беріп, сатып алатын еді. «Болыс пен биді кұрметтейін десең, құдайдың өзі берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып, бас ұрып алған болыстық пен биліктің ешбір қасиеті жоқ», — деп нақтылайды Абай. Халықтың қараңғылығын, жасқаншақтығы мен надандығын пайдаланып, билер барынша пайда табуға тырысты. Халық мұраты Абайға жақын да түсінікті еді. Ол өз төңірегіндегі адамдардың, өз жақындары мен шәкірттерінің бойындағы өз халқына риясыз берілгендікті және оның мүдделерін қорғау қасиетін бәрінен де жоғары бағалады. Өмірден ерте кеткен сүйікті ұлы Әбдірахманды жоқтай отырып, Абай оның жақсы қасиеттерін (батылдық, шыншылдық, ізгілік және білімге құштарлық) тізіп келтіріп: «Аямаған ғаріптен қолдан келген көмекті», — деп жазады.

Абай заманындағы қоғамның қайшылықтары оның дінбасыларына деген көзқарасынан көрінді. Абай дінді мойындай отырып, «Құдай табарака уаттағаланың барлығының үлкен дәлелі — неше мың жылдан бері әркім әр түрлі қылып сөйлесе де, бәрі де бір үлкен кұдай бар деп келгендігі, уа һәм неше мың түрлі діннің бәрі де, ғаделет, махаббат құдайға лайықты дегендігі» — деп жазды. Абай сонымен бірге діннің Қазақстандағы қызметшілері — тағайындалған молдалардың әділет пен ар-намыстан алыс адамдар екенін өз көзімен көрді. Билер сияқты, олардың да көпшілігі атақ-мансапты сатып алып, баюды ғана көздеді. «Мырзаларды қадірлейін десең, осы күнде анық мырза елде жок, мал бергіш мырза иттен көп», — деп қынжылды ол. Абай дүмше діндарларға жиіркенішпен қарайды, олардың арасында діннің басқа нәзік жақтарын айтпағанда, тіпті намаз білмейтіндері де көп екенін көріп, Абай: «Қазақ құлшылығым құдайға лайық болса екен деп қам жемейді», деп жазды. Оның кейбір мұсылман дінбасыларына көзқарасы дінді жанын сала жақтаушыларды «зиянды дүмшелер» деп атаған Шоқан Уәлихановтың пікірімен үндес.

Еңбекші бұқараның өмірін жақсарту жолдарын Абай ең алдымен қоғамның экономикалық негізін өзгертуде деп білді. Қазақтардың прогресшіл дамуын Абай егіншілікті, қолөнерді және сауданы дамытумен тығыз байланыстырды. Қазақ ағартушысы экономикалық дамудың осы үш саласына баса назар аударды.

Қазақстандағы жергілікті халықтың көпшілігі мал шаруашылығымен айналысқанмен, Абай бұдан былайғы экономикалық даму көзі егіншілікті кеңейтіп, жақсартуда деп түсінді. Егіншілік кәсібі қазақ шаруасының тұрмысын түзеп, жұмсалған еңбектің еселеніп қайтуына мүмкіндік туғыза алатын еді. Ол былай деп жазды:

«Егіннің ебін,

Сауданың тегін

Үйреніп, ойлап, мал ізде».

Қоғамның экономикалық дамуындағы қолөнердің маңызы мен орны туралы Абай былай дейді: «Егерде мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал жұтайды, өнер жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолөнерлі — қазақтың әулиесі сол».

Абай Қазақстан экономикасының гүлденуі үшін сауданы одан әрі дамыту қажет деп санады. Ол көптеген елдерді аралап, сауда жасаған өзбек саудагерлері туралы үлкен құрметпен айтты. Олардан қазақтар да негізінен малға айырбастап, көптеген тауарлар сатып алатын. Абай сауданы халықтар арасындағы қарым-қатынас құралы, қоғамның өндіргіш күштері дамуының стимулы деп қарастырды, сондықтан оны Қазақстанда одан әрі дамытудың белсенді насихатшысы болды.

Отаршылдық  езгінің күшеюі және Қазақстандағы патриархаттық қатынастардың қалдықтары Абайдың ел билігі, басқару мәселелеріне көзқарастарынан көрініс тапты. Ол еш жерде халық көтерілістері туралы айтпайды. Бірақ халық бұқарасының мүдделерін демократиялық тұрғыдан қорғай келіп, Абай қоғамды прогресшіл түрде дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Абай ел басқаруға қызметіне адал, халық игілігі үшін қызмет етуге мүдделі адамдар сайлануға тиіс деп есептеді. Бұл адамдар зандарды бұзбауға, жұртқа қиянат жасап, өзінің қызмет жағдайын пайдаланбауға тиіс. Халық бұқарасы болыс басқарушыларынан көп қорлық көрді. Әдетте бұл қызметке сатып алуға, сыйлық жасауға және алдауға қаражаты жететін, ауқатты топ өкілдері сайланатын. Олар халыққа берген уәдесін ұмытып, өз шығындарының орнын толтыруды ғана ойлады. Абайдың пікірінше, сайланбалы қызметті әдетте мүлде лайықсыз адамдар алып отырды. Олар халықты ешкашан орындалмайтын құрғақ уәделермен алдады. Еңбекші бұқара да билеушілерге деген сенімін жоғалтты.

Билеушілер  мен қалың бұқара мүдделері арасындағы қайшылық,тарды шешу жолын Абай таба алмады. Сол себепті Абай қоғам, заң және жеке адамның өзара төуелділігі қандай екенін ақырына дейін анықтай алмады. Абайдың заңға көзқарасын зерттей отырып, біз ол заңның әділдігіне сенген деген пікірге келеміз. Заңның бұзылуы әділетсіздік туғызған. Негізінен алғанда, ол заңды бұзғандарға шүйлікті, ал ол заң кімдердің мүдделерін көздеп шығарылған деген мәселені қарастыруға Абай жете алмады.

Абай парақор билеушілерді, ашкөз судьяларды, надан молдаларды жек көріп, әшкерелеп отырды, оларды бүкіл халықтың игілікке жету жолындағы қырсық деп санады. Ол басқа да ағартушылар сияқты, бұл қырсықты жоя алатын негізгі күш ғылым мен білімде деп білді. Ғылым мен білімнің қоғам үшін маңызын ашып көрсете келіп, ол бұлардың «өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, бекер мал шашпақтықпен» сыйыспайтынына кәміл сенді. Аса көрнекті ойшыл қазақ қоғамындағы мұндай жағымсыз қасиеттерге жиіркенішпен қарады, оларға қарсы күресті өзінің негізгі борышы деп білді. Ол үздіксіз еңбектеніп, білім алу арқылы ғана ғылымды өркендетуге болады деп санады. Білім алуға жұмсалған еңбек әрқашан да ізгілікті және жемісті болмақ. Абай жастардың оқуға және білім алуға деген сүйіспеншілігін ояту мақсатында қазақ қоғамындағы надандық пен қараңғылықтан туындап отырған жағымсыз құбылыстар жайлы ашық айтып отырды. Қазақ қоғамы өмірінің барлық жақтарын зерделей отырып, Абай бұл кеселдерді бүкіл қазақ қоғамы бірлескенде ғана жеңе алады деген қорытындыға келді. Әрбір адам өз тағдырына өзі қожайын болғанымен де, тұтас алғанда бүкіл халықтың тағдыры бір деп есептеді Абай. Сондықтан қоғамнан тыс өмір сүру немесе одан артық болу мүмкін емес. Қазақстанды мекендейтін басқа халықтармен қазақтардың өзара қатынасы жөнінде Абайдың айқын көзқарасы болды. Бұл орайда ол өзге халықтарға құрмет көрсету, достық және тең құқықтылық принципін басшылыққа алды. «Адам баласына адам баласының бәрі — дос», — деп мәлімдеді гуманист. Ол өзге халықтарға жиіркенішпен қарап, кемсіту сияқты қазақшылық әдетті ащы мысқылмен шенеді. Шынына келгенде, қазақтардың басқа халықтар алдында көкірек керуіне негіз жоқ екенін көрген ол басқа халықтардың артықшылық қасиеттерін үнемі атап айтып отырды.