Қылмысқа қатысу ұғымы

1.Қылмысқа қатысу ұғымы

Қылмысты көбіне бір адам емес бірнеше адам жасайды, өйткені  біріккен қылмыстық әрекет арқылы қылмыс жасау жеңілдейді. Сондықтан да заңда бірге жасалған қылмыс үшін жауапкершілікке тартылатын адамдар шеңберін және олардың жауапкершілік негіздері мен шектерін айдаудың маңызы зор. Екі немесе одан да көп адамның қылмыс жасауға қасақана бірлесіп қатысуы қылмысқа қатысу деп танылады. Қылмысқа қатысу барысында қылмыс жасауға бірнеше адамның қатысуы міндетті. Мұндай жағдайда бұл адамдар қылмыс субъектісінің белгілеріне ие болуы керек. Есі дұрыс емес немесе заңда белгіленген жасқа жетпеген адам ешқандай жағдайда да қылмысқа қатысушы деп танылмайды және қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Бірігу қылмысқа қатысудың объективтік белгісі ретінде бірнеше адамдардың өз күштерімен бірлесіп әрекет жасауын білдіреді, олардың барлығы өз күштерін біртұтас қылмыстық нәтижеге қол жеткізуге бағыттайды. Қылмыстық нәтижеге қол жеткізу үшін күштерін біріктіргенде, қатысушылардың бірі қылмыстың объективтік жағын орындайды, ал басқалары қылмысты ойдағыдай жасауға және оны жасыруға барлық қажетті жағдайларды жасауға көмектеседі. Біріккен әрекеттер арқылы қол жеткізілген нәтиже барлық қатысушылар үшін біртұтас, ортақ бөлінбейді. Тек қасақана жасалған қылмыстардың ғана қылмысқа қатысы болуы мүмкін, ал қылмысқа қатысушы барлық адамдар қасақана түрде әрекет етеді. 

Екi немесе одан да көп адамның қасақана қылмыс жасауға қасақана бiрлесiп қатысуы қылмысқа қатысу деп танылады. Қылмысқа қатысу институты қылмыстық құқық теориясында ең күрделi жəне маңызды мəселелердiң бiрi табылады. Бұл күрделiлiк көптеген факторларға байланысты түсiндiрiледi. Олардың iшiнде ерекше мəні болатындары - қатысушылықты құрайтын адамдар шеңберiн анықтау, қатысушылардың жауаптылығына ерекшелiктерiн жəне қылмыстық құқықтағы қатысушылыққа қатысты көптеген теориялық жəне заңнамаларын концепцияларды зерттеу.

Қылмыстық əрекет адамның  кез келген əрекетi сияқты жалғыз жасалуы  немесе бiр топ адам болып асырылуы мүмкiн. Əрине, бiр адамның жасаған  қылмысына қарағанда бiр топ  адамның жасаған қылмысы  қоғамға  қауiптiлiк сипаты мен дəрежесi өзгешiлiгiмен  сипатталады.

Қылмысқа қатысушылықтың түсiнiгi туралы норма ҚР ҚК-ң 27- бабында  қарастырылған: «екi немесе одан адамның  қасақана қылмыс жасауға қасақана бiрлесiп  қатысуы қылмысқа қатысу деп танылады анықтамадан көрiп отырғанымыздай, қылмысқа қатысу тек бiр қылмысқа кемiнде екi адам қатысқан реттеушілік  танылады. Жалпы алғанда бiрнеше  адамның жасаған қылмысының қоғамға  қауiптiлiгi бiр адамның жеке қылмысының қауiптiлiк дəрежесiне қарағанда едəуiр жоғары болатыны белгiлi. Себебi, бiрнеше адамның қылмыс жасау күштерiн бiрiктiруi ойластырылған қылмыстық ниеттi ұтымды жүзеге асыруды жеңiлдететін қол сұғушылық обьектiсiне ауыр зиян келтiруге жəне қылмыс жасаудың жетiк амал-тəсiлдерiн қолдануға мүмкіндік бередi. Ондай қылмысты ашуда қиындық тудырады.Қылмыстық əрекеттiң ерекше нысанын құрай отырып, қылмысқа қатысушылық бiрқатар обьективтiк субьективтiк белгiлермен сипатталады немесе кейде оларды сандық жəне сапалық белгiлер деп те атайды.

Қылмысқа қатысушылықтың обьективтiк белгiлерiне мыналар  жатады:

а). Қылмысқа кемiнде екi немесе одан да көп адамның қатысуы,

б). Қылмысқа қатысушылардың əрекеттерiнiң бiрлескен түрде  болуы немесе бұл əрекеттердiң  бiр-бiрiмен байланыста болуы.

Бiрiншi обьективтiк белгi бойынша қылмысты қатысушылықпен жасалған деп тану үшiн қылмысқа кемiнде  есi дұрыс жəне қылмыстық жауаптылық жасына толған адамның қатысуы қажет.Қылмыстық  жауаптылыққа қабiлетсiз, яғни есi дұрыс  емес немесе қылмыстық жауаптылық жасына жеткен

адаммен бiрлесiп қылмыс жасау  қылмысқа қатысушылықты құрамайды. Мысалы, егер ересек адам 10 жжасөспiрiмдi пəтер тонауға пайдаланса, мұнда жауаптылыққа қылмыстық орындаушысы ретiнде текадам ғана тартылады, ал жасөспiрiм қылмыстың құралына айналады.

Қылмысқа қатысудың екiншi обьективтiк белгiсi қатысушылардың арасындағы бiрлестiктiң болуын бiлдіреді. Бұл бiрлестiк белгiсi қылмыс жасаудың басталу кезеңiнен соңғы кезеңiне дейiн түгел орын алады. Бiрбелгiсi мына элементтерден құралады:

а). Əрбiр қылмысқа қатысушының  əрекетi басқа қатысушылардың əрекет жасауының қажеттi шарты табылады. Яғни, бiрiнiң белгiлi бiр əрекеттi жасауы екiншiлерiнiң нақты бiр əрекеттердi жүзеге асыруына болады,

б). Қылмыстан келген қоғамға  қауiптi зардап не қылмыстың жасалу оқиғасы əр қатысушының əрекеттері себептi байланыста болады;

в). Қылмыстың нəтижесi, зардабы  барлық қатысушыға ортақ болады.

Жоғарыда аталған бiрлестiк  белгiсiн құрайтын элементтердiң iшiнде  себептi байланыс ұғымының ерекше мәні бар. Себебi, егер қылмыстың зардабы  немесе қылмыстың жасалу оқиғасы  қылмысқа қатысушылар əрекеттерiмен  себептi байланыста болмаса, онда себептi байланыста əрекет жасамаған адамға қылм ылмыс жауаптылық туындамайды. Қылмысқа қатысушылықтағы себептi байланысты, қылмысты жасау оқиға мынадай  тұстарында, бiрiншi - қылмысқа қатысушылардың арасындағы байланыста, екiншi - қылмысқа қатысты əрбiр адам əрекетi нiң  қылмыстың зардабымен себептi байланыста болуын анықтау қажет.

Қылмысқа қатысушылықтың обьективтiк белгiлерi қылмысқа қатысушылардың iшкi ойын немесе психикасының бағытын  бiлдiретiн субьективтiк белгiлермен тығыз байланысты.

Қылмысқа қатысушылықтың субьективтiк белгiлерiне мыналар  кiредi:

а). Қатысушылардың қылмыс жасауға  қасақана бiрiгуi,

б). Тек қасақана қылмыстарды  жасауға бiрiгуi.

Белгiлi бiр қылмысты жасауға  қасақана бiрiгу деген əрбiр қылмысқа қатысушы өз iс - əрекетiнiң жəне қатысушылардың iс-əрекетiнiң қоғамға қауiптi екендiгiн  ұғынатындығын, сонымен бiрге бiрлескен  əрекеті туындайтын қылмыстық зардаптың  болатынын алдын ала бiлуi жəне зардаптың болуын тiлеуi немесе сол  түрде оған жол беруiн бiлдiредi. Сонда қылмысқа қатысушылықтың субьективтiк  жағы тiкелей немесе жанама түрдегi қасақаналықпен сипатталады деген  сөз.

Бiрлесiп əрекет еткен  адамдардың қылмыстарындағы психикалық қатынасты табу олардың қылмысқа қатысу үлесiн, қатысушының жауаптылығын жекешелеуге көмегiн тигiзедi. Қылмысқа қатысушылардың қасақана əрекет етуi, олардың қылмыстың жасалуына  деген ой – ниет бiрлестiгiн бiлдiретiн  бiрден – бiр себеп табылады.

Субьективтi белгiлердiң екiншiсi - қылмысқа қатысу тек қасақана қылмыстарда  ғана орын алады д

бiлдiредi. Қылмыстық жауаптылық туралы заң абайсыз жасалған қылмыстарда  қатысушылықтың

алмайтындығын айтады, себебi бұл жағдайларда бiрнеше субьектiлер  бiр қылмыстық нəтижеге қол жеткiзуөздерiнiң  ерiктi күштерiн бiрiктiрмейдi. Сонымен  бiрге, егер адам басқа адаммен бiрiгiп  қылмыс жатқандығын ұғынбаса, бiрақ  оны ұғынуға тиiс жəне ұғынуға  мүмкiндiгi болса, бұл жағдайда да қатысушы орын алмайды.

2.Қылмысқа қатысушылардың  түрлерi

ҚР қылмыстық заңы қатысып  жасалатын қылмыстарды жасау  кезiнде атқаратын əрекеттердiң  сипаттамасы орындайтын рөлдерiн  ескерiп қылмысқа қатысушылардың мынандай түрлерiн қарастырады:

1). Қылмыстың орындаушысы,

2). Қылмыстың ұйымдастырушысы;

3). Қылмысқа айдап салушы;

4).Қылмыстың көмектесушiсi.

Қылмыстың орындаушысына  ҚК 28-бабының 2-бөлiгiнде мынадай анықтама берiлген: қылмысты

тiкелей немесе оны жасауға  басқа адамдармен бiрге қатысқан адам, сондай-ақ жасына, есiнiң дұрыс  емес немесе қылмыстық заңда көзделген  өзге де мəн-жайларға байланысты қылмыстық  жауаптылыққа  болмайтын басқа  да адамдарды пайдалану жолымен  қылмыс жасаған адам орындаушы деп танылады.

Сонымен мынадай үш жағдайда қылмыс жасаған адамды қылмыстың  орындаушысы деп тануға болады:

1). Қылмысты жасауға тiкелей  қатысқан адам, яғни белгiлi бiр  қылмыстың обьективтiк жағын тiкелей  өзi

немесе iшiнара орындаған  есi дұрыс жəне қылмыстық жауаптылық жасына толған адам орындауш

танылады. Мысалы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобында С. деген азамат адам өлтiру қылмыс обьективтiк жағын құрайтын əрекеттердi жалғыз өзi орындаса.

2). Қылмысты жасауға басқа  адамдармен бiрге қатысқан адам  орындаушы деп танылады. Бiр қылмыс  немесе одан да көп орындаушы  болса оны қоса атқарушы деп атайды. Қоса орындаушылықта орындаушы танылған адамдардың əрекеттерi техникалық жағынан əртүрлi, бiрақ қылмыстың обьективтiк жағын  құрайтын заңдық əрекеттерi бiркелкi болуы керек. Егер заң бойынша қылмыс құрамы тек арнаулы субьект орындауы мүмкiн болса, онда қоса орындаушы ретiнде тек арнаулы субьектiлер танылуы қажет. Мыс: қылмыстарға қызметтiк, əскери жəне т.б қылмыстарды жатқызуға болады. Бұндай қылмысқа қатысушы тұлғалар айдап салушы немесе көмектесушiлер ретiнде қарастырылуы тиiс. Қоса орындаушылықпен жа

қылмыстарда орындаушы деп  танылған субьектiлердiң жауаптылығы  ҚК Ерекше бөлiмiнiң нақты бiр қылмастарда  қарастырған бiр бабымен сараланады.

3). Жасына, есiнiң дұрыс  еместiгiне немесе қылмыстық заңда  көзделген өзге де мəн–жайларға  байланысты қылмыстық жауаптылыққа  тартуға болмайтын басқа да  адамдарды пайдалану жолымен  қылмыс жасаған адам орындаушы  деп танылады. Қылмыстық құқық  теориясында мұндай орындаушылықты бiреу арқылы орындаушылық деп атайды. Қылмыстың орындалу тəсiлiне қарай бiреу арқылы орындаушылық əрекет жолдармен жасалады. Өзiнiң қылмыстық мақсатына қол жеткiзу үшiн жоғары да аталған жауаптылыққа қабілетті не қарсы тұруға дəрменсiз адамдарды пайдаланып қылмыс жасаған адамдардың қоғамға қауiптiлiгi  болуымен сипатталады, себебi олардың əрекетi қылмыстық заңмен қорғалатын екi бiрдей қатынасты

бағытталған.Субьективтiк  жағы бойынша қылмыстың орындаушысы  деп тануға негiз беретiн кез  келген əрекет  тiкелей немесе жанама қасақаналығымен сипатталады. Орындаушы  өзi iс-əрекетiнiң басқа қатысушыларыбiрге  жасаған iс-əрекетiнiң қоғамға қауiптiлiк  сипатын ұғынады, өз əрекетiне қатысты  не ортақ қылмыс зардаптың болатынын  жəне болмай қоймайтынын алдын ала  бiледi жəне сол зардап тың тууын  тiлейдi не тiлемесе де саналы түрде  оған жол бередi.

Сонымен, қылмыстың орындаушысы  қатысушылықпен жасалатын кез келген қылмыстың мiндеттi қатысты тұлғасы. Басқа қатысушысыз қылмыс жасалуы  мүмкiн, ал орындаушысыз қылмыс жасалмайды. Сонымен қатысушылықпен жасалған қылмыстың  аяқталу деңгейi де осы орындаушының əрекеттерiмен анықталады орындаушы  қылмысты ақырына дейiн жеткiзбесе, басқа қатысушылардың əрекетi аяқталмаған  қылмыс сараланады.

Қылмыстың ұйымдастырушысы  – бұл:

1). Қылмыс жасауды ұйымдастырған  немесе оның орындалуына басшылық  еткен адам,

2). Ұйымдасқан қылмыстық  топты немесе қылмыстық қауымдастықты  құрған адам;

3). Ұйымдасқан қылмыстық  топқа немесе қылмыстық қауымдастыққа  басшылық еткен адам.

Қылмыстың ұйымдастырушысы  қылмысқа қатысушылардың iшiнде ең қауiптiсi, өйткенi ол қылмыс жасау тудырушы, жасалатын  қылмыстың түрiн, жасалу орнын, уақытын, тəсiлiн жəне зардаптың мөлшерiн  белгіленген тұлға болып есептеледi.

Қылмыстың ұйымдастырушысы  қылмыстың жасалуына басқа адамдарды  тартып, ұйымдасқан то

қылмыстық қауымдастықты  құру немесе оларға қатысушыларға жетекшiлiк  жасай отырып, қылмыстың басты  сатыларынан аяғына дейiн басқару  əрекеттерiн жасайды. Жоғарыда аталғандай, ұйымдастырушының негiзiнен үш əрекет: басқарудан, топты құрудан жəне топқа  жетекшiлiк етуден құралады. Өз қылмыс  ұйымдастырушы жеке немесе басқалармен  бiрге қоса орындаушы ретiнде жүзеге асыруы мүмкiн. Егер тұлға ұйымдастырушының қызметiн атқарса, онда ол қылмыс құрамын  орындауға тiкелей қатыспайды. Мысалы адамды жалдау арқылы қылмыс жасау  кезiнде оның əрекетi ҚК Жалпы бөлiмi нормаларының немесе жауаптылықты көздейдi. Егер тұлға бiр уақытта ұйымдастыру  шылықпен бiрге қылмыстың орындаушысытабылса, онда оның жауаптылығы ҚК Ерекше бөлiмiнiң  нормаларымен анықталады.Қылмыстың  орындаушысына қарағанда ұйымдастырушы  тек тiкелей қасақаналықпен ғана əрекетҰйымдастырушы деп танылған тұлға өз iс-əрекеттерiнiң қоғамға  қауiптi екендiгiн ұғынады, сол iс-əрекет

нəтижесiнде қандай да бiр  қоғамға қауiптi зардаптардың болатынын  жəне болмай қоймайтындығын  бiледі жəне сол зардаптардың тууын тiлейдi.

Сонымен, ұйымдастырушының қызметi қылмысқа қатысушылар дың  барлық жиынтық əрекеттерiн бiрiктіреді.

Ол өзi ұйымдастырған барлық қылмыстар үшiн жауаптылыққа тартылады.

Қылмысқа айдап  салушы деп басқа адамды азғыру, сатып алу, қорқыту жолымен немесе өзге де

қылмыс жасауға көндiрген адам танылады. Айдап салушы қылмыс жасауға өзi тiкелей қатыспайтын  қылмыс интеллектуалды қатысушысы болып  танылады. Оның мiндетi басқа адамды қылмыс жасауға азғыру мақсаты сол  адамның санасы мен еркiне əсер ету. Егер айдап салушы қылмыс жасауға  өзi тiкелей қатысса, онда қылмыстың  қоса орындаушысы деп танылып, оның алдыңғы айдап салуға бағытталған  əрекеттерi жауапты ауырлататын  жағдайлар ретiнде ескерiледi.

Адамға əсер етудiң түрлi тəсiлдерi мен əдiстерiн қолдана  отырып, айдап салушы екiншi адамды адастыруғакерiсiнше, оның санасында қылмыс жасау туралы шешiмдi қалыптастыруға ұмтылады. Егер адам екiншiжалған мəлiметтер беру арқылы оны алдап не адастырып қылмысқа тартса, онда бұл айдап салу əрекетiбасқа  бiреу арқылы қылмыс жасау ретiнде  қарастырылады.

Айдап салу қылмыс жасауға  басқа адамды қылмыстың қатысушысы ретiнде 'EAетартуды бiлдiредi жəне қылмыс сипатын ұғынуға қабiлеттi адамға қатысты жасалады. Көрiну нысанына қарай  айдап салу сөздермен қимылдармен, жазбаша белгiлермен жасалады жəне мiндеттi түрде нақты адамға қатысты болуы тиiстi.

Айдап салушының əрекетi барлық уақытта қасақаналық ниетпен  жасалады. Айдап салушы нақты бiр  қылмыс жасауға азғырып жатқандығын  ұғынады жəне орындаушының əрекеттерiнiң  нəтижесiнде қоғамға қауіпті зардаптардың болатынын алдын ала бiледi. Айдап  салушы əрекетiнiң ерiктiлiк кезеңi көбiнесе орындаушының əрекеттерi нəтижесiнде  туындайтын қоғамға қауiптi зардаптарды  тiлеуiмен, ал жеке жағдайларда зардаптардың тууына саналы түрде жол берiп  немқұрайлы қарауымен сипатталады.

Қылмысқа қатысушылардың дербес бiр түрi – көмектесушi. ҚР ҚК-ң 28-бабының 5-бөлiгiнде қылмыс көмектесушiсiне мынадай анықтама берiлген: кеңестерiмен, нұсқауларымен, ақпарат берумен қылмыс жасайтын қару немесе құралдар берумен не қылмысты жасауға кедергiлердi жоюымен қылмыстың жасалуына  жəрдемдескен адам, сондай-ақ қылмыскердi, қаруды немесе қылмыс жасаудың өзге құралдарын, қылмысты қылмыстық жолмен табылған заттарды жасыруға күнi бұрын уəде берген адам, сол сияқты осындай затсатып алуға немесе өткiзуге күнi бұрын уəде берген адам көмектесушi деп танылады.Қылмысқа көмектесушiнiң заңдық анықтамасында қылмыс жасауға көмек беретiн əдiстер мен құралдар айтылған. Бұл əдiстер мен құралдар физикалық (материалдық) жəне интеллектуалдық (психикалық) түрде мүмкiн.

Осы ерекшелiктi ескерiп  көмектесушiлiктi 2 түрге бөледi:

1). Физикалық көмектесушiлiк;

2). Интеллектуалды көмектесушiлiк.

Физикалық көмектесушiлiкке  орындаушыға қылмыстың обьективтiк  жағын орындауға ықпал ететiн  əрекеттер жатады. Мұндай əрекеттер  ретiнде орындаушыға қылмыс жасауға  қажеттi құралдарды жеткiзу жəне қылмыс жасауға кедергiлердi жоюмен байланысты əрекеттердi тануға болады. Егер орындаушы  физикалық көмектесушiнiң көмектерiн  қолданбаса, онда көмектесушi адам оның əрекетi мен жасалған қылмыс арақатынасы  себептi байланыстың болмауы себептi қылмыстың қатысушысы деп танылмайды.Интеллектуалдық  көмектесушiлiк орындаушыда қылмысты жасау шешiмiн бекiту мақсатында оның санасына еркiне психикалық əсер етумен сипатталады.

Көмектесушiлiктiң интеллектуалдық  тəсiлдерiне мыналар жатады:

а). Кеңестер беру, яғни қылмысты жасау механизмiн тиiмдi əрi қауiпсiз  жүзеге асыру бойынша ұсыныстар  беру;

б). Нұсқаулар беру – нақты  жағдайда қалай əрекет ету керектiгi туралы орындаушыға бағыт беру;

в). Ақпараттар беру – орындаушы  үшiн маңызды болып табылатын  жаңа мəлiметтердi жеткiзiп отыру;

г). Қылмыскердi, қаруды немесе қылмыс жасаудың өзге құралдарын, қылмыстың iзiн не қылмыстық табылған заттарды жасыруға күнi бұрын уəде беру;

д). Осындай заттарды сатып  алуға немесе өткiзуге күнi бұрын  уəде беру.

Интеллектуалдық көмектесушiлiктiң  соңғы екi нысанынан ҚР ҚК 363-бабы «Қылмысты жасыруң жəне ҚК бабы «Көрiнеу  қылмыстық жолмен табылған мүлiктi сатып  алу немесе сатуң қылмыстарын  ажырата бiлу керек.

Бұл қылмыстарда кiнəлi белгiлi бiр əрекеттердi жасауға күнi бұрын  уəде бермейдi. Интеллекту

көмектесушiден қылмысқа айдап салушыны да ажырата бiлу қажет. Айдап салушының əрекетi екiншi қылмыс жасау ниетiн тудыруға бағытталса, ал көмектесудiң аталған түрiнде  орындаушыда пайда болған одан əрi нығайтуға бағытталады.

Субьективтiк жағынан  қылмысқа қатысушылардың басқа түрлерi сияқты көмектесушiнiң əрекеттерi де

тек қасақаналық түрiмен  жасалады.

3. Қылмысқа қатысудың  нысандары

Қылмысқа қатысудың нысанын  белгiлеу бiрлескен қылмыстық  əрекеттiң қоғамға қауiптiлiк дəрежесiн  көрсетуге мүмкiндiк бередi.

Қылмысқа қатысушылардың өзара əрекет жасау тəсiлдерiне жəне олардың əрекеттерiнiң келiсушiлiк  дəрежесiне қарай, қылмысқа қатысудың  мынадай нысандары бар:

• жай қатысу (алдын-ала сөз байласпаған адамдар тобы),

• күрделi қатысу ____76 а(алдын-ала сөз байласқан адамдар тобы);

• ұйымдасқан топ;

• қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым).

Жай қатысу (алдын-ала сөз байласпаған адамдар тобы) объективтiк жақтың шегiнен тыс қылмыстық рөлдердiң бөлiнуiнiң болмауымен, ол тек рөлдердiң техникалық- ұйымдастырушылық бөлiнуiнiң орын алуымен сипатталады. Бұл жерде заңдық мəнi бар рөлдердiң орындаушыға, ұйымдастырушыға, айдап салушыға, көмектесушiге бөлiнуi болмайды. Əрбiр қатысушы қылмыстың объективтi жағын əр түрлi мөлшерде атқарса да, қылмыстың тiкелей орындаушысы болып табылады. Жай қатысудың тағы бiр ерекшелiгi əрбiр қатысушының жасаған əрекеттерiнiң орны мен уақытының бiр мезгiлде болуы.

Күрделi қатысу (алдын-ала сөз байласқан адамдар тобы) болып, алдын-ала сөз байласып, келiскен қылмысты бiрлесiп жасау туралы күнi бұрын уағдаласқан екi адамнан кем емес қатысушылары бар адамдар ттобымен жасалған қылмыс танылады. Күрделi қатысу заңи мəнi бар, рольдердiң қатысушылар арасында жеке орындаушыға, ұйымдастырушыға, айдап салушыға, көмектесушiге бөлiнуiмен сипатталады.

Қылмысқа қатысушылар  нысаны бойынша əр түрлi əрекеттердi жасайды. Бұл əрекеттердiң нысаны ғана емес, сонымен бiрге қылмыстың  жасалу орны мен уақыты да сəйкес келмейдi. Қылмыс құрамын құрайтын əрекеттердi орындаушы тiкелей жасайды, ал қалған қатысушылар ұйымдастырушы, айдап  салушы жəне көмектесушi рольдерiн атқарады. Қылмысты бiрлесiп iстеуде рольдердiң  əр түрлi байланысы болуы мүмкiн: бiр жағдайларда орындаушыдан басқа  айдап салушы жəне көмектесушi, ал тағы бiр жағдайларда орындаушы мен  көмектесушi жəне т.б. болады. Орындаушының əрекеттерi жасаған қылмысты қарастыратын бап бойынша сараланады. Басқа қатысушылардың əрекеттерi де осы бап бойынша сараланады, бiрақ ҚР Қылмыстық кодексiнiң 28-бабына сiлтеме жасалынады.

Ұйымдасқан топ - қылмысқа қатысудың бiр нысаны болып табылады. Егер қылмысты бiр немесе бiрнеше қылмыс жасау үшiн күнi бұрын бiрiккен адамдардың тұрақты тобы жасаса, ол ұйымдасқан топ жасағанқылмыс деп танылады. Алдын-ала сөз байласқан адамдар тобы мен ұйымдасқан топ арасында ұқсастықтармен қатар айтарлықтай айырмашылықтар да бар. Ұқсастығы болып екi нысанның да алдын-ала сөз байласу арқылы пайда болуы табылады. Алдын-ала сөз байласқан адамдар тобының ұйымдасушылық дəрежесi аз болады, олар негiзi алдын-ала келiсу арқылы көрiнiс табады. Ұйымдасқан топтың мiндеттi белгiсi болып тұрақтылығы, яғни қылмыстық əрекеттi жалғастыру, бiрнеше қылмысты жасау, ал кейбiр

кезде ауырлығымен ерекшеленетiн  қылмысты жасау мақсатында бiрнеше  адамдардың бiрлесуi табылады. Ұйымдасқан топтың қатысушылары тұрақты қылмыстық  қатынасқа, ұйымдастырушылық мезеттерге ие болады: басшылықтың бар болуы, қылмыс iстеудiң жоспарын құруы, конъюнктурамен танысуы,қатысушыларды жинауы, рольдердi бөлуi жəне т.б.

Қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым) – даму деңгейi жағынан жоғары ұйымдасқан қылмыстық құрылым болып табылады. Олар ұйымдасқан қылмыстың ең қауiптi нысаны болып табылады. Қылмыстық сыбайластықтың қоғамға қауiптiлiк дəрежесiнiң жоғарылығы бiрнеше адамның қылмыс жасауымен, олардың рольдерiнiң бөлiнуiмен ғана емес, сонымен бiрге қылмысқа қатысушылардың арасында тұрақтылықтың, ұйымдасушылықтың жəне тығыз топтасқандықпен ұзақ қатынастың болуымен сипатталады. Қылмыстық сыбайластық ауыр жəне аса ауыр қылмыстар жасау үшiн құрылады деген заңның ережесi, оның қоғамға қауiптiлiк дəрежесiнiң жоғарылығын көрсетедi. Қылмыстық сыбайластықтың сипатты белгiсi болып оның топтасқандығы, тұрақтылығы, ауыр жəне аса ауыр қылмыстар жасауға

бағытталуы танылады. Қылмыстық  сыбайластық күрделi ұйымдасушылық  құрылымға ие болады. Ол барлық қауымдастықтың, ұйымдасушылық дəрежесi мен қызметiнiң  ауқымы бойынша ажыратылатын оның бөлек  топтарының иерархиялық құрылуын көрсетедi. Қылмыстық қауымдастық əдетте ұзақ уақытқақұрылады. Ол ауыр жəне аса ауыр бiрнеше қылмыстарды жасау, сонымен  бiрге күрделiлiгiменерекшеленетiн  бiр қылмысты жасау мақсатын көздеуi мүмкiн.

Ұйымдасқан топты, қылмыстық  сыбайластықты құрған адам ұйымдасқан топты не қылмыстық

сыбайластықты басқарғаны жəне ұйымдастырғаны үшiн, сонымен қатар  өзiнiң ниетiмен қамтылған барлық жасаған қылмыстары үшiн Ерекше бөлiмнiң  тиiстi баптарында көрсетiлген жағдайларда  жауаптылыққа тартылады.

4. Қылмысқа қатысушылардың  жауаптылығы

Белгiлi бiр қылмыстың жасалуына  кiнəлi түрде əрекет жасаған немесе басқа қатысушылармен обьективтiкжəне  субьективтiк байланыста əрекет жасаған  адамдар қылмыстық жауаптылыққа тартылады.Қылмысқа қатысушылар қылмыстық  құқық бойынша бекiтiлген жауаптылықтың  жалпы принциптерiнегiзiнде жауаптылыққа тартылады. Қатысушылардың жауаптылығы  қатаң түрде жекешелендiрген болуытиiс, яғни бiрiгiп əрекет жасаған кез  келген адам тек өзiнiң əрекетi үшiн  жəне жеке кiнəлiлiк шеңберiнде ғана жауапты болады. Басқаша айтқанда, бұл олардың барлығына бiрдей жаза шарасы қолданылады деген сөз  емес. Жазаны анықтау кезiнде сот  ең алдымен олардың əрқайсысының қылмыстың жасалуына қатысусипаты мен дəрежесiн ескередi. Сондықтан  адамның жауаптылығы оның қылмыс жасауда қандай қызметтi

орындағанымен байланысты шешiледi. Мысалы, егер адам толығымен немесе iшiнара, жеке немесе бiреуге қосылып  қылмыстың обьективтi жағын тiкелей  орындаса, ол қылмыстың орындаушысы  ретiнде танылып, оған ҚК Ерекше бөлiмiнiң  тиiстi бабымен жауаптылық жүктеледi. Ал егер қатысушы қылмыстың обьективтiк  жағын тiкелей орындауға қатыспай, бiрақ орындаушыға əртүрлi жолдармен  ұйымдастырушы,айдап салушы немесе көмектесушi ретiнде ықпал етсе, оның əрекетi орындаушыға жүктелген баппен бiрге сараланып ҚК 28-бабының тиiстi тармағына немесе бөлiгiне сiлтеме  жасалады.

Көрiп отырғанымыздай, қатысушылықпен жасалған қылмыстарды қатысушылардың əрекетiн

орындаушының əрекетiнен  бөлiп жеке қарауға болмайды. Себебi, қылмысқа қатысушылар

(ұйымдастырушы, айдап  салушы, көмектесушi) мен орындаушының  арасында өзара байланыс əрекеттерiорын  алады.

Осыған сəйкес ереженi ҚК 29-бабының 4-бөлiгi былай көрсетедi: орындаушы  өзiне тəуелсiз мəн-жайларбойынша  қылмысты ақырына дейiн жеткiзбеген жағдайда қылмыстың қалған қатысушылары да қылмыс жасауға дайындалуға немесе қылмыс жасауға оқталуға қатысқаны  үшiн жауапқа тартылады.

Ұйымдасқан топ пен  қылмыстық қауымдастықты қатысудың  нысандары ретiнде көрсете отырып,

заңшығарушы ұйымдастыру  шылар мен осы бiрлестiктерге қатысушылардың жауаптылығының шектерiн анықтайды. ҚК 31-бабының 5-бөлiгiне сəйкес, ұйымдасқан топты немесе қылмыстық қауымдастықтықұрған  не оларға басшылық еткен адам оларды ұйымдастырғаны жəне оларға басшылық еткенi үшiн, сондай-ақ қылмыстар оның ниетiмен қамтылса, ұйымдасқан топ  немесе қылмыстық қауымдастық жасаған  барлық қылмыс үшiн жауаптылыққа тартылады.

Ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қауымдастықтың басқа  қатысушылары оларға қатысқаны үшiн, сондай-ақ өздерi дайындауға немесе жасауға  қатысқан қылмыстар үшiн қылмыстық  жауаптылыққа тартылады.

Қылмыстық топтың ұйымдастырушысы, егер ол нақты бiр қылмыстың мiндеттi немесе ауырлатушыбелгiсi ретiнде заңда  көрсетiлсе, қылмыстың қоса орындаушысы болып танылып, топпен жасалған барлық қылмыстар үшiн ҚК 28-бабына сiлтеме жасалмай-ақ жауаптылыққа тартылады. Қылмыстық құқықта iске аспаған қылмысқа қатысушылық үшiн жауаптылық мəселесi күрделi болып табылады. Бiрлесiп қылмыс жасауға бағытталған əрекеттерiнде қатысушылардың еркiне тəуелсiз себептермен қылмыс аяғына дейiн жасалынбаса, онда iске аспаған қылмысқа қатысушылықты құрайды. Бұл ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесушiнiң əрекеттерiне байланысты қылмысты орындаушы ешқандай қылмыс жасамаса немесе жасауға мүмкiндiгi болмаған жағдайлардың барлығында орын алады. Сонымен қатар, iске аспаған қылмысқа қатысушылық, мысалы ұйымдастырушы қылмыс жасау

мақсатымен ұйымдастыруға  тырысқанымен басқа адамдар оның тiлегiн қабылдамаса немесе алдыңғы  уақыттарда келiскенiмен, кейiн қылмыс жасаудан бас тартса, онда iске аспаған  ұйымдастырушылық болады. Iске аспаған  қылмысқа қатысу шылық орын алған  барлық жағдайларда жауаптылық қылмысқа дайындалу немесе қылмысқа оқталу үшiн  туындауы тиiс.

Басқа қатысушылардың ойында болмаған қылмысты жасау орындаушының шектен шығушылығы

(эксцесi) ретiнде қарастырылады.  Орындаушының шектен шығушылығы  қылмысқа қатысушылықтың кез  келген нысанында орын алуы  мүмкiн. Шектен шығушылық кезiнде  орындаушының жеке əрекеттерi  мына нысандарда көрiнiс табады:

а) ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесушi ниетiмен қамтылған обьектiге басқа зардап түрiн келтiру,

б) басқа қатысушылармен бұрын келiсiлген əрекеттердi емес, ауыр қылмыс түрiн жасау.

Орындаушының шектен шығушылығы үшiн орындаушының өзi жауап бередi, ал қылмыстың басқа қатысушылары өздерiнiң ниеттерiмен қамтылған  əрекет үшiн ғана жауаптылыққа тартылады.Шектен шығушылық кезiнде орындаушының жеке əрекеттерi заңдық мағынаға ие болу керек, яғни заңның өзiнде айтылғандай  ол басқа қылмысты жасауы қажет. Сондықтан, мысалы, егер ұрлық қылмысын күндiзжасаймыз  деп келiссе, ол түнгi уақытта жасаса немесе адамды тапаншамен емес пышақпен өлтiрсе – бұл жағдайлар басқа  қатысушылармен келiсiлген қылмыстың  сипатын өзгертпейтiндiктен, шектен шығушылық орын алмайды.

Шектен шығушылық жасай  отырып, орындаушы келiсiлгеннен  өзге зиян келтiредi немесе əрекеттiң  заңдық табиғатын елеулi өзгертетiн  əрекеттердi жасайды. Мысалы, адам өлтiрудiң  қарапайым түрiн емес, ауырлатылған түрiн жасайды.Шектен шығушылық кезiнде  қылмысқа қатысушылардың iс - əрекетiмен  жасалған қылмыстың арасында

байланыс жоқ. Сонымен  қатар, келiсiлген 84 м .рекеттiң шегiнен  шыға отырып орындаушы ниеттiң мазмұны  да өзгеретiндiктен қатысушылардың арасындағы субьективтiк байланыс жоғалады.Бiрлесудiң  обьективтiк жəне субьективтiк негiздерiнiң  болмауы басқа қатысушыларды  шектеншығушылық кезiнде қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкiндiгiн тудырады.

ҚК 26-бабында қарастырылған  қылмыс жасаудан өз еркiмен бас тарту  ережесi қылмысқа қатысушыларғада қолданылады. Қылмыс жасаудан өз еркiмен бас тарту  дегенiмiз қатысушылардың қылмысты аяғынадейiн жеткiзуге мүмкiндiгi бар  екендiгiн ұғына отырып, орындау  рөлiне байланысты атқаруға мiндеттi iс -əректтердi тоқтатуы.

Қатысушылардың қылмыс жасаудан бас тартуы қылмысқа қатысудың кез  келген нысанында жəне

қылмыстың аяқталуына дейiнгi кез келген сатыда мүмкiн болады. ҚК 26-бабының 1-бөлiгiне сəйкес: «Егерадам  бiр қылмысты ақырына дейiн жеткiзуден  өз еркiмен жəне бiржола бас тартса, ол осы қылмыс үшiн қылмыстық жауаптылыққа тартылмауы тиiсң. Аталған ереже, тек  қылмыстың орындаушысына ғана қатысты  айтылған, себебi қылмысқа басқа қатысушылардың iс-əрекеттерi орындаушының қылмысты орындағанға  дейiн жасалады. Сондықтан басқа  қатысушылардың өз еркiмен бас тартуы орындаушының iс -

əрекетiне дейiн немесе iс-əрекеттiң  басталу кезеңiне дейiн орын алуы тиiс. Бұл жөнiнде заңшығарушы  ҚК-ң 26-бабының 3-бөлiгiнде мынандай талаптар қояды: «қылмысты ұйымдастырушы  мен қылмысқа айдап салушы, егер ол адамдар мемлекеттiк органдарға хабарлаумен немесе өзге де қолданылған  шаралармен орындаушының қылмысты ақырына  дейiн жеткiзуiне жол бермесе, қылмыстық  жауапқа тартылмауы тиiс.

Егер орындаушының қылмысты аяқтағанына дейiн оған күнi бұрын  уəде берген жəрдемнен бас тартса немесе көрсетiлiп үлгерген көмектiң  салдарын жойса, қылмысқа көмектесушi қылмыстық жауапқа тартылмауы тиiсң. Сонымен, ұйымдастырушы мен айдап  салушының өз еркiмен бас тартуы тек белсендi түрде, яғни олардың iс- əрекеттерi орындаушыға ойлаған  қылмысын орындауға жол бермесе  ғана мүмкiн болады. Егер ұйымдастырушы  мен айдап салушының қолданған  шаралары орындаушының қылмысты жасауын  тоқтата алмаса, олардың қолданған  шаралар жаза тағайындау кезiнде  жауаптылық пен жазаны жеңiлдететiн  мəн-

жай ретiнде танылуы мүмкiн. Қылмысты ақырына дейiн жеткiзуден  өз еркiмен бас тартқан адам оның нақты əрекетiнде өзге қылмыс құрамы болған жағдайда ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылуы тиiс.