қылмыстық жауапкершілік

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі  бөлім

Қылмыстық жауапкершілік  пен жаза тағайындаудың жалпы  негізі

      1  Қылмыстық жауапкершіліктің  түсінігі мен мәні

      2 Қылмыстық жаза тағайындаудың манызы мен қағидасы

ІІІ. Қорытынды

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

                                                  Кіріспе 

      Қылмыстық  жауаптылық азаматтық- құқықтық  және әкімшілік, тәртіптік, материалдық  жауаптылықтар сияқты қүқықтық  жауашылықтың ең қатал түрі,сонымен  қатар    қылмыстық жауаптылық қылмыс жасаған үшін кінәлі адамды соттаумен байланысты туындайтын жағымсыз құқықтық салдар.

     Кез  келген қүқықтық жауаптылық сияқты  қылмыстық  жауаптылықтың өзіне тән ерекшеліктері бар құқықтық негіз ретінде қарастырылады.                                  Мазмүны  мен   нысаны  бойынша қылмыстық жауапкершілік  мемлекеттік  мәжбүрлеу    сипатын    иемденеді.  Себебі,қылмыс    жасаған    адамға    мемлекеттің заңды реакциясы ретінде қарастыруға болады.  Қылмыстық жауаптылықтың  әлеуметтік мазмүнын   мемлекеттің   қылмысты   және   қылмыскер соттау, оған теріс баға беру қүраса, ал зандық қылмыс   жасаған   адамға   қодданылатын реттік мәжбүрлеу шаралары қүрайды.Сондықтан, қылмыстық жауаптылық өзінің мазмұны бойынша әлеуметтік, нысаны бойынша нормативті реттеуші қызметтерді атқарады және қоғамдық қатынастарды тәртіптеу мақсатында қолданылады. Қылмыстық жауаптылық деп қылмыс қүрамының барлық белгілері бар әрекетті жасаған адам арнайы өкілетті мемлекеттік органдар мен қолданылатын қылмыстық занда қарастырылған қылмыстық - қүқықтық сипаттағы мәжбүрлеу шаралар түріндегі жағымсыз салда өтеу міндетін жүктеуді түсіну қажет.

   Ал қылмыстық  жаза тағайындаудың қағидалары  қылмыстық жауапқа тартуға болмайтындығы  және жазаның әлеуметтік әділеттілікті  қалпына келтіру мақсатында қолданылатындығы жөнінде атап көрсетіледі.     Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар деп кінәлінің жеке басына және ол жасаған қылмы-сқа қатысты, қылмыс құрамынан тысқары тұратын түрлі жәйттерді ұғыну керек, Олар қылмыстың және қылмыскердің қоғамдық қауіптілігін азайтады, соған сай жауаптылық мен жазаның дәрежесін төмендетеді.Ал жеңілдететін мән-жайлар тізіміне қарағанда ауырлата-тын мән-жайлардың тізімі түпкілікті, аяқталған болып есептеледі. Жаза тағайындаған кезде Қылмыстық кодекстің 54-бабында көзделгеннен өзге мән-жайлар ауырлататын мән-жайлар ретінде ескерілмейді.

     Сондықтан, қылмыстық жауапкершілік пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар мен жазаны ауырлататын мән-жайларды қарастыру,оны талқылау өте маңызды болып табвлады.

Қылмыстық жауапкершілік пен жаза тағайындаудың  жалпы   негізі

1  Қылмыстық жауаптылықтың түсінігі  мен мәні

    Қоғам  өз мүшелеріне белгілі бір  әлеуметтік талап қояды, мүндай  талаптарды орыңдамау жауаптылыққа  әкеп соғады.Орындалмаған   талаптың   сипатына   қарай жауаптылық моральдық немесе қүқықтық болуы мүмкін.

   Жалпы,  философия ғьшымында «жауаптылық» - деп адамның қоғамға немесе  жалпы адамзатқа деген өзі  адамгершілік міндеті мен қүқықтық  нормаларды орындағанда сипаттайтын  және оның ерекше әлеуметтік және моральдік қатынасын біддіретін категорияны айтады. Жауаптылық – бір жағынан сезім, қоғамдық байланыс, ынта болса, екінші жағынан шара немесе санкция.  Ол адамды белгілі әрекетке ынталандырады немесе белгілі бір әрекетті жасау бас тартқызады. Әрине, жауаптылық субьектіге қойылатын әлеуметтік талаптар болған кезде немесе субьектінің талаптарды тез үғынған жағдайда пайда болады. Осы байланысты   жауаптылықты   жүзеге   асыру   екі   нысанда көрінеді: бірі - әлеуметтік талаптарды субьектінің өз еркі орындайды,   екіншісі   -   әлеуметтік   талаптарды   субьекті мәжбүрлеп орындайды.  Осы екінші көрініс қылмыстық жауаптылыққа тән келеді.

      Қылмыстық      қүқық      теориясында      қылмыс  жауаптылық мәселесінің зерттелуіне  көп көңіл бөлінгенімен, оның   түсінігі,   анықтамасы   төңірегінде   әлі   де   пікірталастар жетерлік.

     Қылмыстық  жауаптылыққа түсінік беруге  үмтылыс жасаушы авторлар, көбіне  қылмыстық жауаптылықты белш  бір категориямен теңдестіру  арқылы, мысалы «қылмыстық жауаптылық» және «жаза», «қылмыстық жауаптылық» және «кінә», «қылмыстық жауаптылық» және «қылмыстық қүқықтық қатынас» терминдерімен байланыстырын зерттеген.

    «Қылмыстық  жауаптылық» үғымына  қылмыстық  түсінік берілмегенімен, оқу және  ғылыми әдебиеттерде оған әртүрлі анықтамалар берілген. Солардың ішінде негізгілерін қарастырып көрелік: Қылмыстық жауаптылық адамның жасаған қылмысы қылмыстық заңның тиісті бабы санкциясында көрсетілген белгілі бір жеке немесе мүліктік зардапты шегу .Қылмыстық жауаптылық - бір жағы, мемлекет өзінің уәкілетті органдары арқылы қылмыс жасаған адамға қылмыстық жазалар түріндегі ауыртпалықтар мен мумкіндіктерін айыруларды өтеу міндетін жүктеу қүқығын жүзеге асыра отырып, ал екінші жағы, қүқық бүзушы осы ауыртпалықтар мен мүмкіндіктерді айыруларды өтеу міңдетін орындай отырып, қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу және еңбекпен түзеу қүқықтық қатынастарға түсуі.      Қылмыстық жауаптылық қылмыстық заңның талаптарына негізделген, қоғамға қауіпті әрекетке және оны жасаған адамға мемлекет атынан сотпен берілетін баға .

    Қылмыстық  жауаптылық қылмыс жасаған үшін  кінәлі адамды соттаумен байланысты  туындайтын жағымсыз құқықтық  салдар болып табылады.

     Сонымен,  қылмыстық жауаптылық деп қылмыс  қүрамының барлық белгілері бар  әрекетті жасаған адам арнайы өкілетті мемлекеттік органдар мен қолданылатын қылмыстық занда қарастырылған қылмыстық - қүқықтық сипаттағы мәжбүрлеу шаралар түріндегі жағымсыз салда өтеу міндетін жүктеуді түсіну қажет.

   Бүл анықтамадан  қылмыстық жауаптылықтың негізгі  белгілерін ашып көрсетуге болады:

   1). Қылмыстық  жауаптылықтың басталу сәті болып  қылмыс қүрамының белгілерін  қүрайтын әрекет жасалу  уақыты  танылады.

   2). Қылмыстық  жауаптылық кінәлі адам үшін  жағымсыз салдарды өтеу міндеті  жүктелгендігін білдіреді және  қылмыстық әрекет — себеп болса, қылмыстық жауаптылылық салдар.

   3). Занда  көрсетілген жағымсыз салдар  тек  арнайы өкілетті мемлекеттік  органдармен ғана қолданылады.

  4). Қылмыстық  жауаптылық - жағымсыз салдарды жүзінде  нақты өтеу ғана емес, оны өтеу  міндеті болып табылады.

   5). Жағымсыз  салдардың сипаты тек қылмыстық  іс жүргізу және қылмыстық  - атқару зандарымен  анықталады.

   Қылмыстық   жауаптылықтың  пайда   болуы  ,  жүзеге  асырылуы  жөне  тоқтатылуы   туралы   мәселелерді  шешетін  қылмыстық-қүқықтық     қатынас     шеңберінде асырылады.   Қылмыстық   жауаптылық   өзінің   бастау қылмыстық - қүқықтық қатынастан алып қана қоймай,ол оның бір бөлігі ретінде танылып бір — бірімен тығыз байланыста   түрады.   Сондықтан,   қылмыстық-қүқықі қатынастарсыз қылмыстық жауаптылықтың   негізі ретінде  де қарастырады.

  Қүрылымы  бойынша  қылмыстық-қүқықтық  қатынас обьектіден,    субьектіден    және    субьектілердің    заңдық қүқықтары мен міндеттерін  қүрайтын мазмүнынан түрады.

   Мүндай    қатынастардың    субьектілері    ретінде жағынан, қылмыстық жауаптылықты өтеуге міндетті  заңмен    бекітілген    шегін    және  тәртібін сақтауды талап етуге қүқылы, қылмыс жасаған   адам танылады. Екінші жағынан - өзінің арнайы  уәкілетті   органдары    арқылы    қылмыс    жасау   фактісін анықтауға, оны жасаған нақты адамның кінәсін дөлелдеуге және қылмыстық іс жүргізу заңының нормаларын басшылыққа ала   отырып   қылмыстық   заң   нормалары егізінде  аталған адамды қьшмыстық жауаптылыққа тартуға мемлекет танылады.

   Қылмыстық-қүқықтық қатынастардың обьектісі болып адамның қылмыс жасауы нәтижесінде қүқықтық шектеулерге түсетін жеке, мүліктік және езге де игіліктер қылмыстық-қүқықтық қорғаушылық қатынастардың обьектісіне деген мүндай көзқарас, яғни аталған қатынас кылмыстың жасалуымен байланысты туындағанымен, қылмыс жасаған адамның түзелуі және қайта тәрбиеленуі үшін оның жеке немесе мүліктік игіліктеріне әсер ету арқылы жүзеге асырылатындығымен негізделеді.

   Қылмыстық  жауаптылықтың қүқықтық табиғаты  жөнінде айтқанда, оны жазамен теңестіруге болмайды. Бүл қылмыстық қүқықтың екі негізгі институттары, олар қылмыстық заңның әртүрлі жеке нормаларымен қарастырылады. Жаза ең қатал және кең қолданылатын қылмыстық жауаптылықты жүзеге асырудың нысаны.

       Қылмыс жасаған адамның әрекетінде қылмыстық заңмен карастырылған қылмыс күрамын анықтау барлық уақытта жазаны қолдануға әкеп соқпайды. Қылмыстық заңның Жалпы бөлімінде қылмыс жасаған адамға жазадан басқа тәрбиелік сипаттағы немесе медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылу туралы нормалар немесе жазадан не жауаптылықтан мүлдем босату мүмкіндігі де қарастырылған.Жазаны орындау барысында қылмыстық-қүқықтық қатынастар қылмысты атқару     қатынастары     арқылы     жүзеге     асырылады; Қылмыстық-қүқықтық қатынас соттылықпен алыну сәтінен тоқтатылады.

   Жоғарыда   айтылғандарды   қорыта   келе   қылмыс жауаптьшық өзінің дамуында  мынадай 5 сатыдан өтетінін байқаймыз:

   1-  саты.  Қылмыстық жауаптылықпен қорқыту  нем қылмыскерді анықтау. Жағымсыз  қүқықтық салдарды міндеті қылмыс  жасау фактісінің орын алуымен пайда болады.   Бүл   міндет,   егер   қылмыс   ашылмаса   не қылмыскер анықталмаса, жүзеге асырылмауы да мүмкін. Алайда, жауаптылықты өтеу міндеті ескіру мерзімі кезінде тоқтатылмайды, бірақ жүзеге асырылмайды да.

    2—саты. Қылмыстық жауаптылыққа тарту. Қылмыс жасаған адамның әрекетінде қылмыс қүрамы бар екендігі анықтау қылмыстық істі қозғауға жеткілікті негіз болып табылады. Бүл сатыда қылмыстық іс жүргізу заңынның нормаларына сәйкес тергеу әрекеттері жүргізіледі, қылмыс жасаған сезіктінің кінәлілігін куәландыратын дәлелдемі жинақталады. Бүл саты айыптау қорытындысын шығарған істі сотқа жіберумен аяқталады.

    3—саты.  Істі сотта қарау және жаза  тағайындау. Істі сотқақарауға   жеткілікті   негіздер   бар   болған   жағдайда, отырысында сот адамның кінәлілігі туралы мәселені шешеді: бүрын істі сот қарауына тағайындау туралы қаулы шығар ады.Бүл саты үкімді занды күшіне енгізу сәтімен аяқталады. Міне,   осы   сәттен   бастап   қылмыстық жауаптылық туындайды, өйткені осы конституциялық принципке сәй «ешкім соттың үкімінсіз қылмыс жасағаны үшін кінәлі танылмайды».

     4—саты.  Үкімді орындау. Айыптау үкімі  заңды күткен кезден бастап  қылмыстық жауаптылық қылмыстық  атқару  қатынастары  арқылы  жүзеге  асырыла  бастайды. Жазаларды  орындау тәртібі мен жағдайлары ҚР қылмыс - атқару кодексімен анықталады. Бүл саты жазаны іс жүзінде нақты өтеумен немесе мерзімінен бүрын жазадан босатумен аяқталады.

   5—саты.  Соттылық мерзімінің өтуі. Соттылықтың  4 мерзімі кезінде адамда қылмыс  жасаумен байланысты туындаған белгілі бір жағымсыз салдар сақталады. Өйткені оның мерзімі басқа жағдайлармен бірге қылмыстың көлемі мен ауырлығын анықтайды.

     Сондықтан  кылмыстық жауаптылық сот үкімі  занды күшіне  кезінен   басталып,   соттылықтың   өтелуі   немесе аяқталады.

      Қылмыстық жауаптылыққа қылмыстық  заңца қылмыс ретінде қарастырылған  қоғамға қауіпті іс-әрекетті саналы  және ерікті түрде жасаған  адам тартылады. Алайда, қылмыстық  жауаптылыққа тартудың қүқықтық  негізі бойынша адамның жауаптылығы  белгілі бір әрекетті (занды немесе қылмыстық) таңдауға обьективтік мүмкіндігінің болуына байланысты туындайды.

    Қылмыстық  жауаптылықтың негізін заң шығарушы  ҚК-|ң 3-бабында былай анықтайды:  «қылмыс жасау, яғни қылмыстық  занда көзделген қылмыс қүрамының  барлық белгілері бар әрекет қылмыстық жауаптылықтың бірден — бір негізі болып табылады. Бір қылмыс үшін ешкімді де қайталап қылмыстық жауапқа тартуға болмайды».

     Сонда  белгілі бір қоғамға қауіпті  іс-әрекетті қылмыс деп тану  үшін онда қылмыстық заңмен  қарастырылған қылмыс қүрамы болуы шарт. Қылмыстық қүқық ғылымында қылмыс қүрамы деп қоғамға қауіпті іс - әрекетті қылмыс ретінде сипаттайтын әрекеттің обьективтік және субьективтік белгілерінің жиынтығын айтады.Қылмыс қүрамы төрт элементтерден түрады: қылмыс обьектісі, обьективтік жағы, субьектісі, субьективтік жағы.

              Қылмыстық жаза тағайындау маңызы мен қағидасы.

      Қылмыстық жаза тағайындаудың  қағидалары қылмыстық жауапқа  тартуға болмайтындығы және жазаның  әлеуметтік әділеттілікті қалпына  келтіру мақсатында қолданылатындығы жөнінде атап көрсетілген.

   Қылмыстық  құқық қағидаларының заң жүзінде  бекітілуінің маңызын ескере  отырып, қылмыстық құқық қағидалары  туралы нормаларды ерекшелеп,  ҚР Қылмыстық кодексіне өзгерту  енгізуді ұсынамыз. Егер біздің бұл ұсынысымыз, 5 дербес бапты бірден енгізу техникалык, тұрғыда қолайсыз болатындығы себепті, күрделі болса, онда осы барлық қағидаларды ҚР ҚК жалпы бөлімінің бір бабында қарасты-руға болады

     Біздің  бұл ұсынысымыз 2004 жылғы сәуірде  Мәскеу қала-сындағы А.С.Грибоедов атындағы халықаралық құқық және экономика институтында, "Ашық Қоғам" институтының қол-дауымен (Сорос-Ресей қоры) өткен "Кәсіпкерлік: мемле-кеттік-құқықтық араласудың шектері" атты халықаралық кон-ференцияда қолдау тапқан болатын.

     Өздеріңізге белгілі, заң әдебиеттерінде жалпы құқықтың бір жүйесінің қағидалары ғана болмайды, оның салалық немесе жеке бір институттарына тән қағидапары бой көрсетіп отырады. Жаза тағайындаудың қағидалары жаза тағайын-даудың жалпы негіздерінің қызметінде өзіндік орынга ие болып отырады. Демек, құқық қорғау органдарымен қуда-ланатын жаза тағайындау қағидаларын, мақсаттары мөн міндеттерін нақтылы анықтап алмай, жазаның мақсаттарына жету ете қиын.

        Қылмыстық кодекстің құрылымы заң шығарушының қыл-мыстық-құқықтық реттеу пәніне деген қарым-қатынасын оңтайлы және жан-жақты түсінікті түрде келтіруге орай құры-луы себепті заңда жаза тағайындаудың нақтылы қағидала-ры мен ережелері емес, нақ осы жалпы негіздер айшықтал-ған. Мұның алғашқы мәмілелері ғылыми зерттеулерге негізделген ғылыми талдау объектілері болып табылады, олар өз кезегінде іс жүзінде қолдану үшін теориялык, база құрайды.

     Қағидалар  мен ережелер - біркелкі емес қылмыстық* құқықтық категориялар. Олар бірлесе отырып жаза тағайын-даудың жалпы негіздерін құрайтын басты ұғымдар болып табылады. Қағидалар аталған процестің негізінде жатқан және оның мән-маңызын ашып көрсететін жетекші идеялар-ды, концепцияларды білдіреді, ал ережелер заңдағы бап-тың қылмыстық-құқықтық санкцияларын жасалған қылмы-сқа және айыпкердің жеке басына қатысты салыстыру мен қолданудың қажеттілігінен, тәртібі және процедурасынан құралады.

      Жаза  қолданудың қағидалары мен ережелері  амал-тәсілдермен қатар, қылмыстық  жауаптылықты жүзеге асы-ру механизмінде (жүйесінде) ерекшеумән-маңызға ие. Бұл рөтте жаза қағидалары мен жаза тағайындаудың қағидала-рының ара жігін ашып ала білген жөн, өйткені бірінші жағ-дайда қағидалар қылмыстық жауаптылық түрінің мәнін анық-тайтын ережелерді қамтыса, екінші жағдайда оны жүзеге асырудың мазмұнын, сипатын білдіреді.

        Жаза тағайындау қағидаларына  қылмыстық-құқықтык, мағынада жалпы  қүқықтықтардан (заңдылық, негізділік, т.б.) басқа, мәселен, мынадай қағидаларды  жатқызуға болады.

  Барынша жауаптылық  қағидасы. Ол сотталушыға заң-да көзделген мерзімнен жоғары немесе басқа түрде, яқи мөлшерде жаза тағайындалуы мүмкін емес дегенді білдіреді. Заңда белгіленгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындау тек ҚР ҚК 55-бабында көзделген ерекше ережелер бойынша жүзеге асырылады. Жазадан толық, ішінара немесе шартты түрде босату, жазаны өтеусіз шартты түрде соттау арнаулы ережелердің негізінде анықталады.

     Аталған қағида  жалпылама болып табылады және  соны-мен қатар қылмыстардың және  үкімдердің жиынтығы бой-ынша  жаза тағайындауға орай келеді. ҚР ҚК 58-бабында қылмыстардың жиынтығы бойынша жаза тағайындау кезінде бас бостандығынан айырудың ең жоғары мөлшері 25 жыл болып белгіленген, яғни жекелеген қылмыс үшін тағайын-далатын жазадан (20 жыл) әлдеқайда көп. ҚР ҚК 60-ба-бында үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындаудың ең жоғары мөлшері 30 жыл болып белгіленген.

Жазаның басқа түрлері  бойынша олардың ең шекті мөлшерлері Қылмыстық кодекстің Жалпы бөлімінің  тиісті бап-тарында белгіленген. Бүл  дегеніңіз олардың жиынтық қоры-тынды  нәтижелерін анықтаған кезде  нақ сол жаз түрі үшін белгіленген ең жоғары мөлшерден аспауы керек дегенді білдіреді.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Осыған орай қылмыстыі^жауаптылықтың шекті мөлшер-лерін құрастыру кезінде жаңсақтыққа жол беретін қылмыс-тық іс жүргізу заңына да тиісті түзетулер енгізу қажет деп ойлаймыз.

      Айталық, үкімді алып тастау  немесе өзгерту негізі ретінде  "ҚР Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімі бабының санкци-ясында көзделгеннен неғұрлым қатаң жаза тағайындауды" қарастыратын Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 416-6. 3-бөлігі дұрыс түзілмөген, себебі Қылмыстық кодекстің бірқатар нормалары (ҚР ҚК 52,58,60-бб.) бап санкцияларымен белгіленген шектерден шығуға жол береді.

     Егер  аталған норманы нақпа-нақ қабылдар болсақ, онда Қылмыстардың және үкімдердің жиынтығы бойынша тағай-ындалған бірқатар жазалардың орындалуы мүмкін болмай қалады. Осыған байланысты ҚР ҚІЖК 416-бабына оның 3-бөлігін мынадай редакцияда түзе отырып, өзгерістер енгізу қажет: "Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде белгіленген жаза тағайындау ережелерінде көзделгеннен неғұрлым қатаң жаза тағайындау".

Кәмелетке толмағандар үшін қылмыстардың жиынтығы бойынша жазаның шекті мөлшері  туралы мәселе де назар аударуға тұрады. ҚР ҚК 79-6. 7-бөлігі олар үшін бас бос-тандығынан айырудың ең жоғары мерзімін белгілейді - 10 жыл немесе ауырлататын мән-жайлар кезінде кісі өлтіргені үшін 12 жыл. ҚР Жоғарғы сотының 1999 жылғы 30 сәуірдегі N1 "Соттардың қылмыстык, жаза тағайындау кезінде заң-дылықты сақтауы туралы" Қаулысында соттардың кәмелеттік жаста қылмыс жасаған адамдарға тек ҚР ҚК 79-бабында белгіленген жазаугүрлері, мерзімі және мөлшері қолданы-луы мүмкін деген қағиданы әркез назарда ұстауы қажеттігі атап көрсетілген. Осыдан келіп, ҚР ҚК 58-бабының талапта-ры олар үшін жоғарыда аталған мөлшерлермен шектеледі (жалпы және арнаулы нормалардың бәсекелестігі ережесі). Бұл ережелер ерекше жағдайларда ҚР ҚК 87-бабы негізінде 18 бен 20 жас аралығында қылмыс жасаған адамдарға да қолданылады.

       Барынша жауаптылық қағидасы қылмыстардың жиынтығы бойынша түпкілікті жаза белгілеген кезде сот жиынтыққа енетін, ол жөнінде неғүрлым қатаң жаза көзделген әрекет үшін неғұрлым жеңіл жаза тағайындай алмайды дегенді білдіреді, ҚР ҚК 55-бабының ережесі (белгілі бір қылмыс үшін көзделген жазадан гөрі неғұрлым жеңіл жаза тағайын-дау^жиынтык, жазаға жүрмейді. Олар тек жекелеген қыл-мыстар үшін ғана қолданылады.

      Аяқталмаған қылмыстардың (қылмысқа  дайындалу және оқталу) жиынтығы  туралы іс те ерекше маңызды.  Бүл жағ-дайда қылмыстық жауаптылықтың ең төменгі мөлшері ҚР ҚК 56-бабы бойынша анықталады да, аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның неғұрлым қатаң түрінің ең жоғары мерзімінің немесө мөлшерінің жартысымен (дайындалғаны үшін) немесе төрттен үш бөлігімен (оқталғаны үшін) шектеледі.

    Жазаның қылмыстың және айыпкердің жеке басы-ның қоғамдық қауіптілігі дәрежесіне және сипатына қатыстылығы қағидасы Жазаныңтүрі, шарасы, оны өтеудің шарты мен тәртібі, сондай-ак, жазадан босату немесе шарт-ты түрде соттау негізі қылмыс санатына және іс-әрекеттің қоғамдык, қауіптілігіне тікелей тәуелді болып келеді. Соны-мен қатар, сот жаза тағайындай отырып, сотталушының жеке басының ерекшеліктерін, оның бүрынғы соттылығын, топта-сып жасалған қылмыстарға қатысудағы рөлі мен қосқан үлесін, жас шамасын, жынысын, денсаулығын, еңбек жағ-дайын, жасалған іс-әрекетке деген көзқарасын, шын жүрек-тен опық жеуін, келтірілген зиянның орнын толтыруға тал-пынысын, қылмыс жасағанға дейінгі және кейінгі мінез-қүлқын және т.б. ескереді, Аталған барлық факторлар қыл-мыс қүрамын немесе айыпкердің жауаптылығын жеңіл-дететін немесе ауырлататын мән-жайларды айқындайтын белгілер ретінде өсепке алынады.

      Өкінішке орай, заңның ешбір жерінде  қылмыс пен айыпкердің жеке  басының қоғамдық қауіптілігі  ұғымының, олардың сипаты мен дәрежесінің нақтылы мазмүны ашы-лып көрсетілмеген. Қүқықтық ілім мен тәжірибе аталған дәрежелерді барлық реттерде бір түрғыда және жеткілікті деңгейде ашып қарастырмайды. Тек соңғы уақыттарда ғана бүл ыңғайда салыстырмалы түрде біршама нақтыланған кепілдемелер пайда болды.

       Қылмыстың қоғамдық қауіптілік  дәрежесі дөп бір үлгідегі, ҮҚсас  қылмыстардың сандық сипаттамасы  ұғынылады.

        Қылмыстык, құқық теориясында  қылмыстың қоғамдық Қауіптілік  сипаты мен дәрежесі ұғымының  мазмүны әр қилы ашылады. Мәселен, А.Н.Панченко әрекеттің қоғамдық Қауіптілік дәрежесінің сипатын қол сүғушылық объектісі, ал дәрежесін - осы объектіге келтірілген нақтылы зиян ретінде анықтайды¹. С.В.Бородин қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің сипаты оны басқа қылмыстармен қатар анықтайды, ал дәрежесі - қылмыстық кодекстің белгілі бір бабымен көздел-ген ұқсас әрекеттер арасындағы қауіптілігін айырып тануға мүмкіндік береді деп атап көрсетеді². Бұл ретте сипат қыл-мыстың объектісі мен субъектілік жағына, ал дәреже - қыл-мыс құрамының объективтік жағына тәуелді болып келеді. Н.П.Новоселов бұл ойды одан әрі дамытады, жалпы алған-да қылмыстың және айыпкердің жеке басының қоғамдық қауіптілігін жауапкершілік дәрежесінө ықпал ететін мән-жай-лар ретінде дұрыс пайымдай отырып, сонымен қатар, әрекеттің қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесі қылмыс құрамының субъектісімен және субъективтік жағымен си-патталмайды деген пікірді алдығатартады, Бұл элементтер, оның ойынша, төк айыпкердің өз жеке басының қоғамдық қауіптілігін анықтайды³.

       Бұл орайда Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 1999 жылғы 30 сәуірдегі "Соттардың жаза тағайындау кезінде заңдылықтарды сақтауы туралы" N1 қаулысы да нақтылы жөн-жоба ұсынбаған. Онда жаза тағайындау кезінде сот ескеруге тиіс мән-жайларды жүйесіз тізбектей бергеннен басқа ештеңе жоқ, қылмыстың қоғамдық қауіптілік сипатын анықтайтын факторлар тіпті де аталмаған. Қаулыда сот ео керуге тиіс мән-жайлар қатарында мыналар атап көрсетілген: қылмыстың ауырлығы дәрежесі, рецидивтің болуы және оның түрі, қылмыстың аяқталу сатысы, адамдар тобының, ұйым-дасқан топтың не қылмыстық қауымдастықтың құрамында қылмыс жасау кезіндегі сотталушының қатысу дәрежесі, қылмыс мақсатына жету барысындағы оның әрекетінің ма-ңызы және оның келтірілген немесе мүмкін боларлық зиян-ның сипаты мен көлеміне ықпалы, қылмыстардың жиын-тығы орын алды ма, нақ сол қылмыс үшін көзделген жаза-дан неғұрлым жеңіл жаза тағайындауға негіз бар ма, сотталушының жынысы мен жас шамасы, сыбайласқан қылмыс-тарға қатысы, бұрын сотты болған, түзелу жолына түскісі келмейтін адамның қылмыс жасауы, жауаптылықты және жазаны жеңілдететін және ауырлататын және басқа да мән-жайлардың болуы.

             Біздің ойымызша, қылмыстың және айыпкердің жеке басының қоғамдық қауіптілігі - біріншіден, заң шығару-шы мен соттың қылмыстық-жазалаушы қүқыққа қарсы әре-кетке және оны жасаған субъектіге қарым-қатысын сипат-тайтын бағалаушы категория. Ол екі көрсеткіш - сипатта-мамен жәнө дәрежемен айшықталады, олардың әрқайсы-сы қылмыс пен айыпкерді әр түрғыдан бағалайды. Сипат-тама әрекет пен жеке адамның өзіндік ерекшеліктерінің маз-мүнын сапалық анықтаушы, ал дәреже - сандық анықтау-шы болып табылады. Қылмысты сипаттайтын бір мән-жай (қылмыс қүрамының дәрежелеуші және факультативтік белгілері, жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар) әр тұрғыдан, түрлі көзқараспөн қарастырылуы мүмкін. Мәсе-лен, бұрын сотты болған адамның қылмыс жасауының қыл-мыстың қайталануына, ықпал етудің бүрын қолданылған шараларының тиімсіздігіне және қылмыстардың көптігі ретіндегі оның барынша маңызды дәрежесіне байланысты қоғамдық қауіптілігі өте жоғары болып келеді. Аса қатыгездік қьілмыс қүрамын дәрежелеуші белгі және сондай-ак, жау-аптылықты ауырлататын мән-жай да болып табылады. Ол Қьілмыстың қоғамдык, қауіптілік сипаты жөнінде де (қатыгездік, екіжүзділік, аяусыздық және т.б.) және дәрежесі турасында да (жай қылмысқа қарағанда барынша ауыр) куәлікке жүреді.

   Екіншіден,  қоғамдық қауіптілік - салыстырмалы  катего-рия. Ол түрлі қылмыстарды  салыстыру үшін қолданылады (түрі, дәрежесі, ауырлық дәрежесі, зардаптары, қылмыс құрамы формалары және т.б. бойынша). Айыпкердің жеке басы туралы да осыны айтуға болады (жас шамасы, жы-нысы, соттылығы, жасалған іс-әрекетке қатысы, қылмысқа дейінгі және одан кейінгі мінез-қүлқы және т.б,).

    Қоғамдық  қауіптілік сипаты мен дәрежесі қылмыстық іс бойынша маңызы бар барлық мән-жайлардың жиынтығы бойынша анықталады және өзара байланыста, кешөнді түрде бағалануы тиіс. Олар айрықша маңызға ие және сот оларды:

    1)  қылмыстарды дәрежелеу кезінде;

     2) қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату ту-ралы мәселені шешкен кезде;

     3)   жаза тағайындау кезінде;

     4)жазаны  орындауға байланысты мәселелерді  шешкен кезде (жазадан шартты  түрде-мерзімінен бұрын босату, сот-таудың  шартты шарасын алып тастау, жазаның  орындалу-ын кейінге қалдыруды алып тастау және т.б.) ескереді.

     Ең  алдымен үшінші тармаққа - жаза  тағайындауға назар аударамыз.  Қылмыстың және айыпкердің жеке  басының қоғамдық қауіптілік  сипаты мен дәрежесі бүл сатыда:

     1) жаза тәсілі туралы мәселені  шешуге (нақтылы, шарт-ты, орындауды кейінге қалдыра отырып);

     2)     жазаның нақтылы түрін және  шарасын белгілеуге;

     3)жазаны  орындау тәртібін белгілеуге  ықпал етеді. Көріп отырғанымыздай, бүл құқықтық категорияның маңызы  өте зор. Қылмыстың және айыпкердің жеке басының қоғамдық қауіптілігін анықтау барысында қандай фактор-лар міндетті түрде ескеріледі деген сұрақ туады. Әлде, бүл жерде оларды екі рет есептеу жүзеге асырылмай ма?

    Шындығында, үкім шығару кезіндегі соттың  ойын оқу өте қиын, тіпті мүмкін  емес. Оның үстіне, тәжірибе көрсет-кендей, көп жағдайларда соттар істің және жеке адамның барлық ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсетуге және жа-зуға, оларды терең талдауға жеткілікті дәрежеде көңіл бөле бермейтіні де кездеседі. Әдетте үкімде қажетті мән-жай-ларды жай ғана тізіп өтумен шектеледі, олардың маңызына, дәрежесіне және соңғы түйінге ықпалына қүқықтық баға берілмейді.

    Біздің  ойымызша, қоғамдық қауіптілік сипатына  және дәрежесіне ықпал ететін  факторларды есепке алу қылмыс-тарды  дәрежелеу сатысында оларды зерттеуден басталуы қажет. Бүл ретте оларды маңыздылығына қарай үш түрлі топқа бөліп қарастыру керек:

  1) қылмыс  құрамының міндетті дәрежелейтін  белгілерін қүрайтын мән-жайлар;

  2) қылмысты  дәрежелеу кезінде ескерілмеген, құрамның факультативтік белгілерін құрайтын мән-жайлар;

   3)қылмыстың  және айыпкердің жеке басының  өзіндік ерекшеліктерін қосымша  сипаттайтын мән-жайлар.

Белгілердің бірінші  тобы оларды жасалған әрекетті дәре-желеген  және Қылмыстық кодексте көзделген  қоғамдық қауіпті іоәрекеттер жүйесінде қылмыстың жасалу орнын анықтаған кезде ескергеннен кейін жаза тағайындау кезінде қолданылуға тиіс емес.