Зерттеудің негізгі бағыттары

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1 Зерттеудің негізгі бағыттары Ғылыми-зерттеу жұмыстары Сырдария өзенінің төменгі саласындағы суғару алқаптарында орналасқан жеке шаруашылықтардың арасындағы, ғылыми жұмыстарды өндіріске енгізуге арналған келісім шарттары бойынша 2002-2004 жылдар аралығында жүргізілді.

Тәжірибелік танаптар Сырдария өзенінің төменгі саласындағы  суғару алқаптарында орналасқан жеке қожалықтарының егістік жеріне орналасқан және олардың ауданы 15-30 гектарының арасында, қайтарымы 4 реттен сүрлемдік жүгері орналасқан өндірістік-тәжірибелі танаптардың топырақ жағдайының су-физикалық қасиеті және гидрогеохимиялық жағдайы туралы ғылыми мәліметтер жиналды.

2 Зерттеу әдістері мен құралдары

Өндірістік-тәжірибелі танаптардағы «атмосфера-өсімдік-жер бетінің суы топырақ-жер асты суы» жүйесіндегі зат және қуат алмасу жүрісінің құрамдық байланысының күрделі екендігін ескере отырып, зерттеу жұмыстарында жүйелік талдау және математикалық, физикалық және өндірістік-тәжірибелі экспериментті қамтитын үлгілеудің әртүрлі әдістері  пайдаланылған, ал оның әдістемелік негізі ретінде су, жылу және тұз қорының жалпы және жеке теңгермелерін анықтауға негізделген. Зерттеу жүргізу барысында суғармалы алқаптардағы өндірістік-тәжірибелі танаптардың тұрақтылығын негіздеу үшін ықтималдық әдісі пайдаланылған (Константинов А.Р., Струников Э.А. 1986 ж.).

Тәжірибелік және өндірістік-тәжірибелі зерттеудің барысында мал азықтық ауыспалы егістіктің құрамындағы сүрлемдік жүгерінің морфологиялық, биологиялық, агротехникалық ерекшеліктері, топырақ құнарлылығына балады, ауыспалы егістіктегі орны, жүгері өсірудің экологиялық оптимумы, өсу кезеңдері, суғару тәртібі, 0-20 см қабаттағы өсімдік тамырының салмағы, фотосинтетикалық потенциал көлемі, фотосинтездің орташа өнімі, топырақ алақанының көлемі, суғару тәртібіне байланысты тамырдың және өнімнің қалыптасуы.

Жүгеріні суғару  жүргісінің желісінің негізінде, оның суғару, топырақ қабатының жылу, ылғал  және тұз тәртібін зерттеу арқылы, топырақ жүйесінің дамуына және гидрохимиялық жүрістің бағытына әсерін анықтауды негізге ала отырып, агроландшафттық жүйенің экологиялық-агромелиоративтік орнықтылығын қамтамасыз ететін ландшафттық-бейімделген суды тұтыну шамасының шектелген-мүмкіншілік мөлшерін бағалау.

Мал азықтық ауыспалы егістік жүйесіндегі сүрлемдік жүгері орналасқан танаптарды экологияландыру, биологияландыру айналымды қарқындатуға бағытталмаған, гидрогеохимиялық айналымды төмендету, табиғи қорды теңгермелікте пайдалану және қоршаған ортаны қорғау шараларын зерттеу. 

Осыған байланысты ғылыми зерттеу жұмысының бірінші  көзқарасы, тәжірибелік танаптардағы топырақ қабатының су және тұз  тәртібін және теңгермесін қалыптасу  жүрісін кешенді зерттеу, топырақ  қабатындағы негізгі салмақты тасымалдау құбылысын және жүрісін, сүрлемдік жүгері суғару жүргісінің қоршаған ортаға және оны өсірудің тиімділігіне әсерін анықтау. Ғылыми мәліметтер Б.А.Доспехов, далалық тәжірибелер әдістемесі, 1985 жылы бойынша өңделді.

3 ЗЕРТТЕУ  НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН ТАЛҚЫЛАУЛАР

3.1 Сырдария  өзенінің төменгі алабының табиғи-географиялық, экологиялық, топырақ ландшафттарының сипаттамасы Сырдария өзенінің төменгі алабының ландшафттық жүйесінің топырақ жамылғысының сипаттамасы біртұтас жоспар түрінде: суғармалы егістіктің аймақтық орналасу, топырақтың даму түрі және қатары негізгі топырақтардың физикалық және химиялық сипаттамасы олардың орналасу жағдайы және таралу ауданы берілген.

Сырдария өзенінің төменгі алабының ландшафттық жүйесіндегі суғармалы егістік жерге пайдалануға жарамды жердің ауданы, оның құрамына игеру кезеңінде күрделі мелиоративтік шараларды талап ететін жерлерді қосқанда 259160 га құрайды (1 кесте).

1 кесте - Сырдария  өзенінің төменгі алабының топырақ  ландшафттарының сипаттамасы

1 кесте жалғасы

Агроландшафттық жүйенің табиғи–техникалық қызметтің нәтижесі бойынша өзгеріске түсу дәрежесін сапалық бағалау кешенді есепке жатады, ал оны шешу үшін бір-біріне байланысты табиғи жүрістерді бейнелейтін сынақтың көрсеткіштері және оның математикалық үлгісі қажет. Ол үшін, бірінші кезеңде В.А.Барановтың табиғи-техникалық жүйенің экологиялық орнықтылық коэффициенті мен М.А.Глазовскийдің экологиялық-геохимиялық орнықтылық (тиянақтылық) деңгейінің 

(мұнда  - су жинау ауданы; - жердің ауданы; - тиянақтылық коэффициенті; - жер бедерінің геологиялық-морфологиялық орнықтылығын ескеретін коэффициент) математикалық үлгісін негізге ала отырып, агроландшафттық жүйелердің экологиялық-мелиоративтік орнықтылығын (тиянақтылық) анықтауға арналған өрнектің нұсқасын ұсынып отырмыз (Мұстафаев Ж.С., Қозыкеева Ә.Т., Раимбекова Б.Т. 2006):

мұнда - жағдайдағы (тұздану дәрежесі, жер асты суының деңгейі және оның тұздылығы) агроландшафттың ауданының жалпы ауданына қатынасы; - агроландшафттардың тұздану дәрежесі бойынша экологиялық маңыздылығының қатынастық шамасы; - агроландшафттардың жер асты суларының тұздану дәрежесі бойынша экологиялық маңыздылығының қатынастық шамасы; - агроландшафттардың жер асты суларының орналасу деңгейі бойынша экологиялық маңыздылығының қатынастық шамасы.

Нышандарды  жинақтау және үлгі нұсқаның диапозонының үлкен шегін ) рандомизациялау негізгі талабы ретінде ескеріледі және көп анықтамалы тәжірибені ұйымдастырудың қажеттілігін анықтайды. Сырдария өзенінің төменгі саласындағы суғару алқаптарындағы өндірістік-тәжірбелі танаптардың ұқсастық дәрежесін есептеу 2-кестеде келтірілген.

2-кесте Өндірістік-тәжірибелі бөлімшенің  ұқсастылығын негіздеу

Тәжірибелік танаптар Сырдария өзенінің төменгі саласындағы суғару алқаптарындағы әкімшілік аудандардағы агробірлестікке топтасқан жеке қожалықтардың жеріне орналасқан.

Өндірістік-тәжірибелі бөлімшедегі және тәжірибелік танаптардағы су және тұз теңгермесін талдаудың негізі, олардың арасындағы байланысты табу және су және тұз элементтерінің тасымалдану заңдылықтарын анықтау арқылы, мал азықтық егістік жүйесіндегі сүрлемдік жүгерінің орналасқан танаптардағы табиғи жүрістерді басқарудың тиімділігін білу. 

3.2 Сырдария  өзенінің төменгі алабының ландшафттық  жүйесінің дамуының табиғи климаттық  жағдайы Сырдария өзенінің төменгі алабының  ауа-райының жағдайы біркелкі болып келеді: жыл бойы ауа жылулығының үлкен ауытқуы өте континентальдығын, ауаның құрғақшылығын, жауын-шашының өте аз екендігін  көрсетеді.

Сырдария өзенінің төменгі алабындағы ауа-райы жағдайының сипаттамасы, оның саласына орналасқан бес метеорологиялық бекеттердің мәліметтері бойынша 3-кестеде берілген.

3 кесте - Сырдария өзенінің төменгі саласының (Қызылорда облысының) климаттық ресурстары 2002-2004 жж

3 кесте жалғасы

Сырдария өзенінің төменгі саласының суғару алқаптарындағы сүрлемдік жүгері дақылын өсіруге арналған ғылыми–зерттеу жұмыстарын жүргізген кезеңдегі агроклиматтық ресурстарын анықтау үшін осы аймақта орналасқан  метеорологиялық бекетінің мәліметтерін пайдаландық.

Жергілікті  жер асты су ағынының, оның қоректену  көзіне жақын орналасуына байланысты, бұл ландшафттық жүйедегі жергілікті тұздардың шайылуына және жер  асты суының ағыны жоқ аймақтарға тұрақты түрде тұздануының қалыптасуына мүмкіншілік жасап отыр (4 кесте).

4 кесте - Өндірістік-тәжірибелі алқаптар топырағының физикалық, химиялық сипаттамасы 2002-2004 жж

Суғармалы алқаптарда қалыптасқан қәзіргі жағдайлар, ауылшаруашылық жерлерді мелиорациялау кезіндегі, топырақ-экологиялық тұрғыда негіздеуде жіберілген қателіктерді, агроландшафттарға түсірілетін техникалық қысымды экологиялық тұрғыдан шектейтін және топырақтың даму кезеңін бағдарлайтын теориялық-әдістемелік және әдістік нұсқалардың жоқтығын дәлелдейді.

4.1 Жүгері  дақылының ботаникалық сипаттамасы, биологиялық ерекшеліктері және суғару тәртібіне байланысты өнімінің қалыптасуы Жүгері астық тұқымдастарға жататын бір жылдық өсімдік оның жапырағы мол, әрі биік. Түрлі сорттарына, климат жағдайына, топырақ құнарлылығына, өсіру агротехникасына байланысты биіктігі 0,6-3 метр және одан да биік болады.

Жүгері топырақ  құнарлылығын талғайтын дақыл. Құнарлы, қоректік заттары мен ылғалы мол  және арамшөптерден таза жерлерде жүгеріден  жақсы өнім алуға болады. Жүгерінің  өсіп дамуына жер асты суының деңгейі  де үлкен әсер етеді. Тұзданып сорланған, батпақтанған жерлерде жүгері нашар өсіп, аз өнім береді.

Суару мөлшерінің көбеюіне байланысты, жүгерінің су пайдалану қосындысындағы оның үлесі артады. Мысалы, 60-60 вариантында (2-3 рет суару) өсірілген сүрлемдік жүгерінің суару мөлшері барлық жұмсалған судың 40,2 пайызы, дән алу үшін егілгенде 48,2 пайызы, ал 6-8 рет суарылғанда (80-80 вариант) бұл көрсеткіштер 53,1 және 57,1 пайызға дейін өсті. (5 кесте).

5 кесте - Суару жүргісіне байланысты жүгерінің жалпы су пайдалану қосындысы

Ауылшаруашылығын  экологизациялау кезінде жан-жақты  талдау және ландшафтың доминантты көрсеткішіне нақты баға беріп, оны іске асыруға болатындығын есте сақтау керек. Сонымен, жүгері өсімдігі экологиялық бейімделгіш дақылға жатады. Оны топырақтың барлық түрлерінде өсіруге болады. Бірақ қышқыл топырақта өсе алмайды.

4.2 Сүрлемдік жүгері орналасқан өндірістік-тәжіибелі танаптардағы жүргізілген жұмыстардың нәтижесі Сырдария өзенінің төменгі алабындағы суғару алқаптарының агроландшафттық жүйелерде алдын-ала дайындалған суғармалы егістік жерлердің гидротермикалық жүргісін зерттеуге арналған әдістемелік нұсқаны (Мұстафаев Ж.С., Раимбекова Б.Т. 2003) 2002-2004 жылдар аралығындағы өндірістік- тәжірибелі сынақтан өткізудің нәтижелерін қарастырған (6 кесте).

6 кесте - Сүрлемдік жүгерінің бейімделген-ландшафттық суғару  жүргісін зерттеуге арналып ұсынылған  тәжірибелік желі

Сырдария өзенінің төменгі саласындағы суғару алқаптарындағы өндірістік-тәжірибелі танаптардағы сүрлемдік жүгеріні суғару нәтижесі бойынша олардың өсіп-өнуі кезіндегі суды тұтыну шамасы анықталды (7 кесте, 1 сурет).

7 кесте - Сырдария өзенінің төменгі саласындағы суғару алқаптарындағы өндірістік- тәжірибелі танаптардағы сүрлемдік жүгерінің суды тұтыну шамасы

7 кестенің жалғасы