Жаппай қырып жою қаруларына түсінік

Жоспар

І Кіріспе

а) Жаппай қырып жою қаруларына түсінік.

ІІ Негізгі бөлім.

а) Ядролық қарудың зақымдаушы факторлары.

б) Химиялық зақымдау ошағының факорлары, оларға сипаттама.

в) Бактерологиялық қаруға сипаттама және зақымдаушы факторлары.

ІІІ Қорытынды.

Ортаны зарарсыздандыруға арналған заттар.

IV Әдебиеттер.

Жаппай қырып жою қаруларына түсінік.

Дүниеге   келгеннен   бастап-ақ   ядролық   өзіне   ие   болған мемлекеттің күштілігін білдіретін белгісі болып саналады. Қазіргі заманда ірі халықаралық саясат даулары барысында ядролық қару міндетті түрде есепке алынады. Орасан зор қирату күші бар осы қару     адамзат     қолында     болғандықтан     оның     бір     кезде пайдаланылатынына күмән жоқ. Ол қолданылды да. Әлемді дүр сілкіндіріп  Хиросима  мен  Нагасаки  жапон  қалаларын  жермен жексен қылды.  

Адамдардың басым  көпшілігі ядролық (атом) бомбаларының барын   біледі,   олардың   жарылыс   салдары   туралы   да   естіген болатын.   Алайда,    ракеталық-ядролық   соғысынан    көтерілетін экологиялық   проблемаларды,   шығындардың   мөлшерін,   жалпы қирау көрінісін  нақтылы  мәнінде көз  алдына  елестете  алатын тұлғалардың саны шамалы болса керек. Айтарлық, жалпы қырып жоятын  қарудың  қолданылуы   аса   шығындарды  халық  қалың орналасқан    аймақтарда    келтіреді,    ядролық    жарылыстардың адамдарға   психологиялық   жағынан   ететін   әсерін   де   есептен шығаруға болмайды. Оның үстіне, қаза тапқандардың, жарақат алғандардың   жалпы   зардап   шеккендердің   саны   сау   қалған адамдардың санынан, мысалы жеке бір қаланы алсақ, молырақ болуы мүмкін.   Жарылыс салдарының біраз уақытқа созылатын әсері де жоқ емес. 

Ядролық реакциялар –энергияның көзі.

Aтом ядросы протондар  мен нейтрондардан (жалпы аты-нуклон)   құралған.   Кейбір   ауыр  элементтердің  (мысалы,   уран, плутоний)   ядролары   бөлінген   кезде,   ал   жеңіл  түрлері   (сутегі изотоптары)  қосылып  аурырақ  (гелий)  элементтерді  құрағанда ядролық реакциялар барысында едәуір энергия босайды екен. Бөліну реакцияларында атом ядросы сыртқы нейтрондардың әсерінен екі немесе одан көп бөлшектерге ыдырайды. Егер 1 кг I уранның барлық ядролары ыдыраса босалған энергияның шамасы тротилдың 20000 тоннасының жарылуынан шығатын энергиясына тең болады. Салыстару үшін, тротилдың (тринитротолуол деген жарылғыш химиялық зат) 1 кг мөлшері жарылғанда кәдімгі жер қыртысында екі метрдей диаметрлық шұнқыр пайда болады. Ядролық бомбалардың қуатын тротил эквивалентімен өлшейді. Бөліну реакцияларына негізделген бомбалардың қуаты тротил баламасымен есептелгенде ондаған тоннадан бастап шамада 500000 тоннаға дейін жететіндей жасауға болады.

Қосылу реакцияларының өз ерекшелігі бар:  бұл жағдайда нейтрондың      қатысымен      емес,      жеңіл     ядролар      өздері электростатикалық керіс тебу күштерін жеңіп қосылуға тиіс (синтез реакциясы).     Уранның     бөліну     реакциясымен     салыстырғанда дейтерий және тритий, немесе дейтерий мен литий қоспаларының синтез  реакциясында   босану  энергиясы  төрт  есе  көп  болады. Алайда,  синтез  реакциясы  жүру  үшін  жоғары  температуралар қажет,   сондықтан    оны   термоядролық   реакция   деп   атайды. Термоядролық бомбаларда температураны көтергіш ретінде 235-уран немесе 239-плутонийдің ядро бөліну реакциялары жарылыс қалпында пайдалынады; олар негізгі қоспаны қыздырады. Және жарылыс заттардың қабықшасының құрамына 238-уран кіргізіледі. Онда алдымен бөліну реакция жүріп, температура көтеріледі; онан соң синтез реакциялары іске қосылады - бұл жерде көптеген нейтрондар пайда болып, қабықшада бөліну реакция жүруіне себеп болады. Жырылыстың осы үш сатысы бәріне лезде өте шығады (микросекунд үлестерінің шамасында). Термоядролық жарылыстың қуатын 50 Мт-ға дейін көтеруге болады (елу миллион тонна).

Ядролық қарудың зақымдаушы факторлар.

Жарылыс түрлерінің ішінде ерекше орын алатыны әуедегі  және жер үстіндегі ядролық жарылыстар; олардан басқа жер астындағы  және су үстіндегі (су астындағы) ядролық  жарылыстар да болуы мүмкін.

Жарылыстың алғашқы  бастамасында энергияның бір бөлігі гамма-сәулелер және нейтрон ағындары түрінде босанады. Бұлар материядан оңай өтіп терең енетін қасиетіне  қарай өткіш радиация деп аталған  және жолында кездескен тірі организмнің  клеткаларын иондайды (екі қарама-қарсы  электр зарядына бөледі). Энергияның басым  мөлшері жылу формасына айналады. Жарылыс орталығында температура  шамада 10 миллион градусқа дейін  көтеріледі. Салыстыру үшін - күн  бетіндегі температура 6 мың градус шамасында. Оқ дәрінің қоры мен қабықшасы  кірпік қағым уақыт арасында газ  түріне айналады да реакциялар барысы тоқтолады.

Қызған газ бен  ауа сәуле шашатын отты жарқыл шарды құрады. 1 Мт қуаты бар жарылыстың жарқыл шары өрістеп көлемі 10 секундта 2000 метрдей шамасына жетеді.

Кеңістіктің шектелген  аз көлемінде орасан зор энергияның босатылуы себебінен ауа қысымы күрт көтеріледі (1 млрд. атм. шамасына). Тығыздалған ауа массасының жан  жаққа таралуы нәтижесінде қысым  көрші ауа қабатына өтіп, ауа толқынның  туындатады. Сығымдалған ауаның алдыңғы  қабатын соққы толқының шебі деп  атайды. Соққы толқыны екі зонадан  құралған: тығыздалған зонасында  ауа қысымы атмосфера қысымынан  артық, сирету зона тығыз зонаға ілесіп келеді - оның ауа қысымы атмосфера  қысымынан төмен. Соққы толқынымен бірге ауа ағыны да пайда болады. Дыбыс жылдамдылығынан арта түсіп жылжыған ауа ағыны мен соққы толқыны зор қирату күші деп табылады. Кеңістікте жан-жаққа таралып олар орталықтан алыстаған сайын жайылып бара-бара зақымдау әсерін төмендетеді, ауа толқыны төңіректе күн күркіреген сияқты дыбыс шығарады. Соққы толқыны жарылыстың түріне қарай су астында да болады. Жер астындағы соққы толқыны жер сілкінісіне ұқсаған қимыл келтіреді.

Биікте болған ядролық  жарылыстың радиобелсенділі өнімдері - ядролардан бөлінген бөлшектері, реакцияға  қатысын үлгермеген жанар заттары, нейтрон ағынның ықпалынан пайда  болған радиобелсенді изотоптар, т.б. - тропосферадан ұзақ уақыт бойы (бірнеше аптадан үш айға дейін) жер  бетіне түсе, радиобелсенділік бұлт ізін құрайды. Бірнеше мың километрге созылып олар тірі жандарға аса қауіп  туғызбайды. Жарылыстың тағы басқа  өнімдері стратосфераға еніп жер  бетіне 5-10 жыл бойы түсе береді. Әуе  ядролық   жарылысының   кіндігінде   нейтрондар   әсерінен   сіңген радиацияның деңгейі тез арада төмендейді, өйткені радиобелсенділік заттардың (РЗ) көбісінің жартылай ыдырау мерзімі қысқа. Сонымен әуедегі болған ядролық жарылыстың негізгі зақымдау факторларына соққы толқыны, жарық сәулесі және өткіш радиациясы жатады.

Жалпы ядролық жарылыс  энергиясы былай таралады: 50% -соққы  толқыны, 35% - жарық сәулесі, 10% -ядролық  сәуле қалдығы, 5% - өткіш радиация.

Жер үстіндегі ядролық  жарылыстың жарқыл шары жер қыртысына  тиеді, суи бастап ол жер бетінен  қисапсыз мөлшерде топырақты өзіне  сорып биікке көтереді де саңырауқұлақ тәрізді радиобелсенді бұлтты құрайды. Топырақтың құрамына кіретін кремний, натрий, магний элементтері алғашқы  нейтрондардың ықпалынан радиобелсенділік қасиетіне ие болын алған, ал жарылыстың өзінен шыққан РЗ-тар әлгі топырақпен араласып, оның бөлшектеріне қонады. Жел  бағытымен жылжыған бұлттан төмен  алдымен ірі, ауыр бөлшектер, сонан  соң ұсақтары тұнба болын түсе береді. Бұлттың ізімен түсіп отырған  РЗ-тар осы өңірде биік деңгейлі радиацияны ушықтырып, адамдарды және малдарды зақымдауға соқтырады.

Сонымен жер үстіндегі  ядролық жарылыстың зақымдау факторларына радиобелсенділік зақымы да қосылады.

Ядролық қарудың  бір түрі нейтрондық қару деп аталған, өйткені энергияның басым бөлімі өте қуатты нейтрон ағынына айналып  жер қыртысында сіңген радиацияның  пайда болуына себеп болады. Оның үстіне нейтрондар, жоғарыда айтылғандай, электр заряды болмағандықтан материалдардан оңай өте береді. Нейтрондың қару қуаты  аз, тротил баламасымен санағанда 10 мың т. жетпейтін бомбалар боп  саналады; құрамының ерекшелігі - оған тек плутоний (қыздырғыш ретінде) және дейтерий мен тритийдің қоспасы  кіреді.

Бұл қарудан сақтану  мақсатында қорғау паналарды бірнеше  түрлі материалдарды үйлестіріп, қабырғалары мен төбесін өте  қалың қылып тұрғызады.

Ядролық жарылыстың салдарынан адамдар, малдар және өсімдіктер жаппай зақымға ұшыраған, ал ғимараттар мен құрылыстар қирап бүлінген территорияны ядролық зақымдау ошағы деп атайды.

Жарық сәуленің зақымдаушы кесірі..

Жоғарыда айтылғандай  жарылыс болған ортадағы температура  бірнеше миллион градусқа көтеріліп  жарқыл шар шнайды. Осы кезде жан  жаққа өте күшті ультра күлгін сәуле арайды. Бірте-бірте шардың шардың сууы барысында көрінетін сәуле күшейеді, аяғында инфрақызыл сәулесі энергияның шығуын  жалғастырады.

Ультра күлгін, көрінетін және инфрақызыл сәулелер ядролық жарылыстың жарық сәулесін құрайды, табиғатында электромагниттік сәулелену болып табылады. Адам жанарының  ультракүлгін және инфрақызыл сәулелерді қөру қабілеті жоқтығынан жжарқыл шардың өсу және сөну мерзімдерін көрмейді, аалйда ол адамның көзін осы кезде  де зақымдауы мүмкін. Қысқаша айқанда, адам ядролық жарылыстың басталған  алғашқы сәтін біле алмайды.

Жарық сәулесі жан-жаққа  түзу бағытпен тарайды, мөлдір емес заттардан  өтпейді. Жарқыл шардың жарық сәуле  шашу уақыты (t, c) мен бомбаның қуаты (q,кт) арасында эмпирикалық байланысы  байқалады  . Әуедегі және жер үстіндегі жарлыстардың сәуле иашу уақыты сонда: q=l млн.т. - t=10 c; q=10 мың. т. - t=2,2 cоққы толқынымен және өткіш радиациямен салыстырғанда жарық сәулесі едәуір қашықтыққа әсер көрсетеді, оның негізгі көрсеткіші жолын жарық күші (жарық импульсі) саналады.

Жарық күші Дж/м² бірлігімен өлшеніп, сәуле таралу бағытына қарама қарсы перпендикуляр күйінде жайғасқан бір шаршы метр (1м²) бетіне жарқырау уақытты бойынша түскен жарық энергиясының мөлшерін көрсетеді. Оның басқаша алынған бірлік өлшемі 1 кал/см², анықтау үшін 1кал/см²=4,18 10⁴ Дж/м²(1 калория-судың 1 г мөлшерін 19,5°С-тан 20,5°С-қа дейін көтеру үшін қажет энергиясы). Ауа райы ашық, ауасы мөлдір күндерде 1 млн. тонналық бомба жарылысында жарылыс орталығынан 17 км қашықтықта жарық күші шамада 240 кДж/м² тең (әуедегі жарылыс үшін). 100 мың т. бомба жарылысы үшін бұл көрсеткіштер 6 км қашықта болады.

Жарықтың сәуле  шығару ауқымы жарылыстың қуаты мен  биіктігіне және атмосфералық жағдайларға  байланысты болады, оның әсерінен қатты  қирау және орташа қирау зоналарда  түтас жаппай, ал жеңіл қирау зонасында  жекелеген өрт пайда болуы  мүмкін. Толық қирау зонасында  барлық нәрсе қирап, ұшатындары ұшырылып кеткендіктен өрт болмайды да, бірақ  қатты түтіндейді. Тұтас жаппай өрт  аумағында өрт дауылы көтеріледі; жанып жатқан өлкеге жан жақтан 50-60 км/сағ. жылдамдықпен ауа ұмтылып  өртті одан әрі өрістетеді. 

Химиялық зақымдау ошағының факорлары.

Зиян әсер етуіне қарай химиялық заттардың улағыш қасиеттеріне негізделген химиялық қару жаппай қырып жоятын қарудың  бір түрі деп саналады. Оның негізін  улағыш заттармен (УЗ) нысаналарға жеткізетін құралдар (зымыран, бомба т.б.) құрайды. УЗ әскері жасақтарды, халықтың ауыл-шаруашылық малы мен өсімдіктерін, су көздерді, азық-түлікті, техниканы белгілі  уақытқа бүлдіру үшін жау пайдалануы мүмкін. Осы зақымдаушы қабілетін  УЗ-дың улылығы деп атаған. Улағыш заттар әдетте сұйық немесе қатты  түрде бола тұрып, қолдану барысында  сұйық тамшы, газ және бу тәріздес затқа, түтін немесе тұман түріне айналып кетеді. Олар адамдарды тыныс  алу, тері, ас қорыту жолдары арқылы уландырады. Алайда, адамның зақымдануының  ауртпалығы УЗ-дың   денесіне    өткен    мөлшеріне    байланысты.    Осы    мөлшерді токсодоза деп атайды, ол мг/кг, мг/адам, (мг мин)/литр өлшем бірліктерімен есептеледі. УЗ адамға неғұрлым ұзақ әсер етсе оның зақымы солғұрлым күштірек келеді.

Химиялық қару бірінші  дүниежүзілік соғысында және Вьетнам  жерінде қолданылған көрінеді. 1975 жылы Халықаралық Женева келісімі бойынша  оны қолдануға тиым салынған. 

Химиялық қарудың ерекшеліктері.

Улағыш заттардың  ерекшеліктеріне мынау қасиеттері жатады:

-   зақым келтіру көлемділігі - улағыш заттарға жер бетінің ғана   емес,   сондай-ақ   ауаның   жерге   тақау   қабаты   да шалдығады, сонымен бірге ауа қозғалысы арқылы бірталай аймаққа  таралады;  бұның  өзі  арнайы  қорғану  әдістерін талап етеді;

-   қорғану тұрғысынан арнайы жабдықталмаған ғимараттарға, үйлерге,  құрылыстарға  еніп  кету  қасиеті  және  онда  ауа ауыстыру құралдары болмаса, көп уақыт осындай жерлерде улылығын сақтап тұруы;

-   улағыш заттардың кейбір түрлері зақымдау қабілетін ұзақ уақытқа   сақтайды   (аптап,   айлап);   тәжірибе   барысында өсімдіктерге жер арқылы өтіп малдарды үш жылдан кейін өлтіруі мүмкіндігі байқалған;

-    улану    себебінен    пайда    болған    аурудын  әр-түрлі жолдарымен   дамуына   байланысты   адамды   емдеу   әдісін анықтауы қиындыққа соғады;

-    улағыш заттардың адамның денесіне жараланбаған терісінен де ене алатын қасиеті;

- уландыру өрісінің  жылдамдығы мен ауртпалығы (жеткілікті  доза қабылдаған адам аз уақыт  аралығында мерт болуы мүмкін);

-    бірден көмек көрсетудің мүмкінсіздігі (арнайы медициналық көмекті   көрсету   үшін   зардап   шеккен   адамды   емханаға жеткізуінің өзі біраз уақыт алады);

-  емханаға   бір   мезгілде   өте   көп   науқастардың   түсуіне байланысты емдеу қыиншылықтары; мысалы олардың 10-15 пайызына реанимациялық жағдай жасалуы керек;

-   зақымданған аймақта санитарлық өңдеу өткізу жұмыстары талай күш пен арнайы құралдарды талап етеді.  

Улағыш заттардың физикалық,биологиялық және химиялық қасиеттері.

Жүйке-сал ауруына  ұшырататын улағыш заттар (зарин, воман, ви-экс) бәрі де түссіз, иіссіз сұйықтықтар. Бұлар орталық нерв жүйесін зақымдап сіңір тартылуға, сал ауруына, өлімге соқтырады. Жеке дәрі қобдишада осы  заттарға қарсы антидоты бар.

Зарин - тұрақсыз, жоғары ұшпалы, тез буға айналады, өлім дозасы (мөлшері) 0,10 (мг мин)/л тең, бу түрінде  қолданылады, қату температурасы - 56°С, қайнау температурасы 158°С, сумен жақсы  араласып, оған сіңіп, ыдыстың түбіне түседі. Сондықтан су қоймаларын ұзақ уақытқа зақымдайды. Төмен температураның өзінде адам өлтіретін ауада шоғырлануын  беруі мүмкін. Адам тері қыртысына  өзгеріс келтірмей денеге сіңіп  кетеді, және организмде жиналып тұратын  қасиеті бар (кумуляивтік қасиеті). Заринның ықпалына түскен адамның көзінің  қарашығы кішірейіп, өзі жарықты  ауырсынады, кеудесіне ауыр салмақ басып тұрғандай сезінеді, дем  алуы қиындайды.

Ви-экс - тұрақты, жазда  бір аптаға, қыста бір айға дейін  қасиетін сақтай алады. Ұшпалығы нашар, суға арыласпайды, қайнау температурасы 300°С, қату температурасы - 50°С. Аэрозоль түрінде қолданылады, өлім дозасы 0,01 (мг мин/л) тең, теріден өткенде 7 адам тең. Зариннен күшті. Бұл заттың тері арқылы өтетін кезде сырын түрінде  әсер ететін уақыты бар (бірнеше сағат). коммулятивтік қасиеті бар.Зоман  жоғарыда айтпған зарин мен ви-экс  аралығындай әсер етеді. 

Биологиялық қарудың қысқаша сипаттамасы.

Биологиялық қару қазіргі заманның қауіпті қарулардың бір түрі және ол халықты жаппай қырып жою мақсатына арналған, оның потенциалы орасан зор: құрғақ биоматериалының  әр грамм мөлшерінде жүздеген миллиард микробтар болуы мүмкін. Мысалы, таза кристалды ботулиникалық токсинның  1 граммы 8 млн. адамды уландырып өлтіре алады. Химиялық қару бірінші дүние жүзілік соғыста, ядролық қару екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған болса, биологиялық қару әлі пайдаланылмаған. Сондықтан оның салдары ешкімге беймәлім. Айтарлық, кейбір инфекциялы аурулар (тұмау) бір мезгіл көтерілісінде бірнеше мемлекет территориясына, - бірнеше құрлыққа таралады - бұл құбылысты пандемия деп атайды. Химиялық қару сыңайлы биологиялық қару ғимараттарға, құрылыстарға, жабдықтарға тікелей өзінің әсерін тигізбейді, бірақ адамдарды ауруға ушырату арқылы өндіріс тіршілігін мүлде тоқтату мүмкін. Биологиялық қару құралдары ретінде жау - мынандай аурулардың қоздырғыштарын пайдалануы мүмкін:

-   адамдарды зақымдау үшін - түйнек, оба, нағыз шешек, тyляpeмия, caп, мандам, тырыспа, сары қызба, орнитоз, іш сүзегі, Қу-қызбасы, Цуцугамуши қызбасы, солар мен қатар ботулиникалық токсин;

-   жануарларды зақымдау үшін - аусыл, оба caп, түйнек және т.б.;

-   өсімдіктерді  зақымдау  үшін   -  астық  тұқымдастарының тотықтырғышы,   күріш         пирикуляриозы, картоп фитотррозы, мақта гоммозы, ж.т.б.

Биологиялық     қарудың     негізін     биологиялық     құралдар қалайды.      Олар:  бактериялар,      вирустар,      риккетсиялар, саңыррауқұлақтар; микробтардың өнімдері - токсиндер, мал және ауыл шаруашылық өсімдіктеріне зиян келтіретін жәндіктер мен зиянкестср,    ауру    қоздыратын    микробтарды    тасымалдайтын жәндіктер және өсімдіктерді шірітетін синтетикалық химиялық заттар-гербицидтер мен дефолианттар.

Биологиялық қаруды нысаналарға жеткізу немесе қолдану  әдістерін екі топқа бөлуге болады: негізгі әдіс және диверсия жасау  әдісі.

Негізгі әдісі бойынша  биологиялық құралдар аэрозоль (тұман) түрінде құрғақ немесе сұйық қалпында жел бағытымен жіберіледі, сонда  жерге жақын ауа қабатының  жүздеген шаршы шақырымы зарарданылады (зақымға ұшырайды). Әдісті қолдану  үшін аэрозолды ұшақтардан арналған шандатқыштар арқылы себеді немесе авиациялық бомбалар тасталады. Одан басқа, жерге  тиісімен өздігінен жарылатын: зеңбірек снарядтары, миналар, пластиктен жасалынған бомбалар, контейнерлер, кассеталар, басқармалы биологиялық зымырандар. Нысаналарға  жеткізу үшін ауа шарлар да пайдалануы мүмкін. 

Ортаны зарарсыздандыруға арналған заттар.

Адамды, қоршаған ортаны микробтардан зарарсыздандыру үшін дегазацияға арналған тотықтыру  және хлорлау әсерін келтіретін  заттар,  солармен  қатар  формалин,  фенол  және  т.б. қолданылады.

Формалин - формальдегидтің  суда 30-40%-тік ерітіндісі, өткір, тітіренті    иісі    бар    мөлдір    сұйықтық.    Сақталу    барысында полимерленеді де,  ерітіндіде параформальдегидтің ақ жалырақшалары пайда болады. Формалиннің өзі де, буы да улы (организмнің   ішіне   өткен   өлім   мөлшері   10   граммға   жуық).

Сондықтан   оны   пайдаланғанда   противогазды   қолдану   керек.Формалинды жүннен жасалған бұйымдарды, теріден тігілген аяқ-киімді, қару-жарақтарды және техниканы зарарсыздандыру үшін пайдаланады.      Спорларға      айналатын      микробтарға      қарсы формалинді 1:1 қатысы бойынша сумен араластырып, осы қоспаға (1 л) монохлорамии (100 г.) қосылады. Монохлорамид - хлор иісті, суда оңай еритін ақшын-сары ұсақ кристаллдар. Егер микробтар спорларды құрмаса, онда формалинды 1:9 қатысы бойынша сумен араластырады.    Формалин    ерітінділерін    қолдану    барысында температура  10°С төмен болмауы керек.   1   м² өндеуге жататын ауданға 0,3-0,5 л формалин ерітіндісі жұмсалады. Формалин шыны не алюминийден жасалған ыдыста сақталынады.

Фенол, таза түрінде, қызғылт түсті кристаллды зат, суда нашар ериді. Зарарсыздандыру жұмыстарында карбол қышқылы пайдаланылады, ол 90% фенолдан және 10% судан тұратын сұйықтық. Спорлары құрамайтын микробтарға қарсы  қолданылғанда, үйлерді, қару-жарақты, техниканы және киім-кешекті зарарсыздандыру  үшін 3-5%-тік фенолдың судағы ерітінділері пайдаланынады.

Жәндіктер мен кенелерді  жоюға арналған заттарды инсектицид заттары деп атайды. Осы қатарда  кеңінен тараған ДДТ, гексахлоран  т.б.

ДДТ (дихлордифенилтрихлорэтан) - ақ кристаллды ұнтақ, суда ерімейді, органикалық  еріткіштерде жақсы ерітеді. Адамға қауіпті, оны шаңдатқанда противогаз және тері қорғайтын құралдарды қию  керек. Көбінесе ұнтақ түрінде дуст деп аталған пайдаланылады (5-12% ДДТ  және 88-95% толтырғыш зат-талька, каолин, т.б.). Жәндіктерді киім-кешекте, үйлерде, қыртысында және өсімдіктерде   қыруға   қолданылады.   ДДТ   битумдалған   қағаз қаптарда сақталынады.

Гексахлоран - сүр  түсті, зәк иісті кристаллды зат. Қасиеттері ДДТ-ға жақын, онымен істеу  әдістері де бірдей. Тұрақты жағымсыз иісі болғандықтан гексахлоранды киімді, азық-түлік қоймаларының, тұрғын үйлердің, жұмыс істейтін орындардың іш жақтарын өндеу мақсатында қолданбайды.

Хлорлы әк 0,2-0,5% -тік, 2-3%-тік, 5-10%-тік судағы ерітіндісі және     құрғақ     қалпында     суды,     ыдыс-аяқты,     үй-жайларды жиһаздарды,    ғимараттардың    сыртқы    бетін,   әжетханаларды жергілікті     жерді     және    басқаларды    зарарсыздандыру     үші қолданылады.  10%-тік хлорлы әк ерітіндісін дайындау үшін бір шелек (10 л) суға 1 кг құрғақ хлорлы әк салады. Ерітіндіні дайындап бола салысымен пайдаланады. Тұнықтырылған ерітіндіні 24 сағат бойы тұндырып дайындайды.Осылардан басқа зарарсыздандыру заттар ретінде хлорамині 0,2-1%-тік ерітіндісі, лизолдың 3-5%-тік ерітіндісі, ДТС-ГК 1-3%-ті ерітіндісі, сутегі асқын оксидінің 3%-тік ерітіндісі, этилен оксиді және т.б. қолданылады.

Бактериялық зақым.

Егер территорияда биологиялық қару қолданылса, ал жерге  жайылған микробтардың түрлерін анықтауы қыиндыққа соқса ұзақ уақытқа  созылса, онда да жалпы мәліметтерді есте ұста адамдар кешенді түрде, уақытылы, дер кезінде төменде  айтылатын мәліметтерді есте сақтап әдістерді орындайды:

-    инфекция микробтар саны қоршаған ортаның әсерінен бара бара    төмендейді,    ақыры    олар    тек    адамдарда    немесе жануарларда (өсімдіктерде), азық-түлік, суда қалады; оларды басым    көбісінің    жоғары    немесе    төмен    температураның бейімділігі   аз;   суда   қайнатылғанда,   тікелей   күн   сәулесі түскенде, зарарсыздандыру құралдар, бактериофагта қолданылғанда әжептеуір жойылады;

- АҚ-тың медициналық  жасақтары және басқа да медициналы  мекемелер   іске   асыратын   шаралардан   (керекті  дәрі   егу, вакцина, иммунды сарысу жиберуден адамдар қашпау керек жеке адам гигиенасының және зақымдау ауқымда орнатылған ережелерін мұқият сақтап, тұрғын халық арасында гигиеналық дағды   және   санитарлық   мәдениет   жайын   насихаттауды байбаламға, дүрбелеңге жол бермеуді әр кім міндетті түрд орындауға тиіс;

- Бірнеше инфекциялы  ауруға қарсы тұратын, кеңінен  пайдалы әсер беретін антибиотік  дэрі-дәрмектерді қабылдаған дұрыс  мысалы    жеке     аптечкадағы     (АИ-2) №1, №2 арнайі антидоттарды.Жылдамдылығына байланысты итеру куші (ΔP_ж) және артық қысымның әрекет ету уақыты болып табылады. Артық қысым деген термин толқын шебі қысымының атмосфераның кәдімгі қысымынан артықшылығынан шығады. Толқын мен аралас жылжыған ауа ағымы динамикалық қысымды, яғни итеру қабілетін көрсетеді. ΔР_ІІІ және ΔР_Ж Паскаль (Па) деген өлшем бірлігімен есептеледі. 1 Па=1 Н/м², мысалы үшін бір атмосфералық қысым 10⁵ Па -ға тең (1 атм 10⁵ Па = 100 кПа = 1 кгс/см²).

Ядролық зақымдау ошағы өткен артық қысымның шамасына қарай бірнеше зонаға бөлінеді:

1)    Толық   қирау   зонасы   -ΔР_ІІІ=50   кПа-мен   (0,5   кгс/см²) шектеледі.   Жер   үстіндегі   құрылыстардың  барлық  түрі   жермен жексен болып, тек қана үйінділер қалады. Жер астындағы қорғаныс ғимараттар, панаханалары, коммуналдық жүйелері едәуір бүлінеді. Қорғанбаған   адамдардың   бәрі   өліп,   жер   астында   орналасқан паналаушылар әр-түрлі жарақат алады.2)  Күшті қирау зонасы - ΔР_ІІІ=50-30 кПа арасында. Өнеркәсіп және тұрғын  ғимараттардың  көбісі  толық  қирап  немесе  қатты бұзылады,   бірақ   жер   астындағы   құрылыстар   толық   сақталуы мүмкін; жасырынбаған адамның көпшілігі қаза табады. Қорғаныс па  алардағы адам арасында жарақат алғандар көп емес, жер беті раиобелсенді заттармен қатты ластанады.3)   Орташа   қирау   зонасы   -ΔР_ІІІ=30-20 кПа   арасында.   Көп қатты ғимараттар, электр жүйелерінің бағандары орташа немесе бір шамада   бүлінеді,   қорғаныс   паналар,   жер   төлелер   толық сақталып   қалады.   Кейбір   жерлерде   үйінділер   болуы   мүмкін. Адамдарға көмір қышқыл газбен улану  қауіпі  төнеді.  Осы үш зоналар ядролық зақымдану ошағының 1/3 бөлігін құрайды және бұл жерде құтқару жұмыстары күрделі түрде жүреді.4) Жеңіл бүліну зонасы - ΔР_ІІІ =20-10 кПа арасында. Ғимараттардың тек терезе жақтаулары, есіктері, ішінара үй шатырлары бүлінеді. Ағаш үйлер бұзылады, жеңіл от алатын заттардың төгілуінен   екінші қайтарма өрт пайда болуы мүмкін.

Жоспар:

• Радиация
• 2.1.Радиация және олардың түрлері
• 2.2. Иондық сәулелену деген не және қалай пайда болады?
• 2.3.Иондық сәәулеленудің топтары
• 2.4.Тіршіліктің пайда болуының алғашқы кезеңінде сәулеленудің маңызы
• 2.5. Органикалық эволюцияға радиация мөлшерінің әсері
• 2.6. Радиоактивтілік сағат оқымыстыларға тамаша көмек көрсетті
• 2.7. Сәулеленудің генетикалық әсері
• 2.8. Радиосезімталдық
• 2.9. Инкорпорировланған радиоактивтік заттардың биологиялық әсері
• 3. Адамның тіршілік ету ортасының жағдайына байланысты сәулелену
• 3.1. Радиоактивтік заттардың өсімдіктерге әсері
• 3.2. Радиоактивтік сәулеленудің залалды әсерлерінің пайдалы болуы
• 3.3. Радиоактивтік сәулелену – ғажайып көреген көз, санаушы
• 3.4. Атом энергия бұлағы
• 3.5. Атом өндірісінде және радиоактивтік заттармен жұмыс істегенде қауіпсіздік техникасы және денсаулықты сақтау
• Қорытынды

Кіріспе 

     Атом энергиясы – адам өмірінде маңызды орын алады. Энергия жеткілікті болғанда қоғамның дамуы қарыштап алға басады. Оған жиырмасыншы ғасыр дәлел. Бүгінгі күнгі негізгі энергия қоры болып саналатын – көмір, мұнай, газ бір кезде өзінің шегіне жетуі мүмкін. Соны болжай білген ғалымдар энергия көзін ашты. Бұл – атом энергиясы. Атом энергиясы адам өмірінде кең қолданылатын энергия түріне айналып келеді. Бұл энергия түрімен жұмыс істегенде, оның адам ағзасына тигізетін әсерін және соған байланысты физиологиялық өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау маңызды мәселе.    

Биологияның барлық салаларының  табиғи құбылыстарымен тығыз байланысты өріс алтынын ғылымның бүгінігі даму деңгейі айқын көрсетіп отыр. Өсімдіктер күн сәулесінің энергиясын өзіне  сіңіріп, тіршілігін жалғастырса, жануарлар  және адам организміндегі физиологиялық  құбылыстардың өтіп тұруы да энергияны  қажет етеді. Табиғи энергияның тым  жоғары немесе төмен болуына байланысты тірі организмнің пайда болып, дамып, күрделенуі немесе Жер бетінен жойылып  кетуі эволюциялық кезеңдерде кездесіп отырған.Табиғи энергия және жасанды  энергия /атомнан алынған/ әсерлері қатарлас келсе, онда тірі организмнің  өмір сүруіне қауіп туатынын оқымыстылар  зерттеулерінде ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берді.

2.1.Радиация және  олардың түрлері 

Радиация латын тілінде  радиус-сәуле деген сөз.Радиацияға күннің сәулесі, ғарыштық сәуле, жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле  шығаруы және жасанды радиоактивті изотоптар жатады.  Галактикалық ғарыш сәулелерінің, құрамында протон ағымдары /85%/, альфа-бөлшегі, яғни гелий /13-14%/, электрондар және гамма - кванттары бар. Сол сәуле бөлшектерінде энергия өте жоғары. Жердің радиациялық белдеуі сыртқы және ішкі зоналардан тұрады. Ішкі зонасында 40 Мэвтен астам энергиясы бар электрондардан тұрады. Бұл энергия атмосфера қабатынан өткеннен соң Жер бетінде байқалады.  Күннің ғарыштық сәулелерінің құрамында протондар және альфа- бөлшегі бар. Ғарыштық сәулелері және жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәулеленуі табиғи радиациялық фон құрады. Табиғи радиациялық фон Жер бетіндегі бүкіл тірі жәндіктерге, жануарларға, адамға және өсімдіктерге әсерін тигізеді.Оны зерттейтін ғылым саласын гелиобиология дейді.Жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле шығаруы барлық химиялық заттарға байланысты болмайды. Әр түрлі элементтердің табиғи 50 радиоактивті изотобы бар. Көпшілік элементтердің тек біразы ғана радиоактивті. Кейбір химиялық элементтерде тұрақты изотоптар жоқ, олар түгелдей радиоактивті, мысалы, уран, торий, радий, полоний және т.б. Бүлардың атомдарының ядросы өздігінен ыдырап, гамма – кванттық және корпускулярлық сәулеленеді.Изотоптар деп бірдей қасиеттерімен, бірақ атомдық салмақтары әр түрлі химиялық элементтерді айтады /грекше – изос – бірдей, тең; топос – орын/. Мысалы, уран 235 және уран 238 – изотоптар.  Изотоптар ядрода нейтрондар санының әр түрлі болуына байланысты өзара айырмашылығы бар атомдар. Оларда пратондардың саны бірдей. Мысалы, темір атомының ядросында 26 протон бар, ал нейтрондар саны 54 және 61. Изотоптарда 28/-54\26-ге\ден 35\61\26-ге дейін болуы мүмкін Атомның және атом ядросысының құрылысын анықтап, зерттеу ядролық құбылыстар заңын ашып, ядролық реакцияларды жүргізіп, жасанды радиоактивтік изотоптар алуға мүмкіндік берді.Ядродағы құбылыстық айналымды зерттеу атом ядросының тау-сылмас энергия бұлағы екенін көрсетті. Бұл энергия ядролық реакция кезінде ядролық сәлелену бөлініп отырады.Ең алғаш 1942 жылдың желтоқсан айының 2 күні өту құбылысын басқаруға мүмкіндігі бар тізбектелген реакция алынды. Бұл күні атақты физик Энрико Ферми жасап шығарған бірінші ядролық реактор өзінің жұ-мысын бастады. Осы күннен атом энергиясын бейбітшілік және соғыс мақсатында практикалық қолдану басталды. Физика оқымыстылары және инженерлер атом энергиясын пайдала-нуды зерттеп ұсынғандығы мақсатты - қазба отын түрімен бәсекелесуге қабілетті қауіпсіз және сенімді энергия көзін жасау болды.Ядролық реакторды қолдану арқылы кез келген химиялық элементтің және Жер қабатында жоқ элементтердің изотобын жасау мүмкін болды. Жасанды радиоактивтік изотоп биологияда және медицинада жиі қол-данылады. Оны қолдану тәсілдерін изотоптық тәсіл \изотопный метод\ және таңбаланған атомдар тәсілі \метод меченых атомов\деп атайдИондық сәуленленудің биологиялық маңызы өте жоғары.