Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Батырлар институты

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ..................................................................................................................3

І ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫНЫҢ

ТАРИХИ БАСТАУЛАРЫ МЕН ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Батыр институтының пайда болуы, тарихи эволюциясы ...........................12
«Батыр» ұғымы мен мәні және батырлардың қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымындағы орны ................................................................22

1.3 Батырлар институты қоғамдық қатынастар жүйесінде...............................32

ІІ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ

БЕДЕЛІНІҢ АРТУЫ

2.1 Батырлар институының ішкі саяси-қоғамдық қызметі................................42

2.2 Батырлар институтының сыртқы саяси қызметі..........................................49

2.3 Батырлар инситутынның трансформацияға ұшырауы................................59

ҚОРЫТЫНДЫ ...................................................................................................63

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ......................................................65

ҚОСЫМШАЛАР.................................................................................................70

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Әр халықтың тарихында оның даму ерекшелігін сипаттайтын құрылымдар болады. Қазақ халқының ұлттық болмысын айқындайтын ерекшеліктердің бірі – батырлар институты. Батырлар әр халықта және әр тарихи кезеңде ерлік пен елдіктің басында тұрғандығы сөзсіз. Қазақтың ұлт ретінде қалыптасып, мемлекеттілігін дамытып, оны сақтап қалуда олардың қосқан үлесі, жанкешті іс-әрекеттері ел алдында болды. Қазақстандық тарихнамада батырлардың әлеуметтік категория ретіндегі орны біршама қарастырылғанымен олардың қазақ қоғамындағы айрықша құрылым болып қалыптасуы мен дамуына арналған арнайы зерттеулер жоқ. Егемендік жылдарында ел тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырлары жайында көптеген еңбектер жарық көрді. Дегенмен де олар жекелеген батырлар тарихына арналуына байланысты батырлар институтын кешенді зерттеуді жүзеге асыра алмады.

Тарих ғылымында батырлар жеке тұлға ретінде ғана қарастырылып, батырлық адамның жеке басының қасиеті саналып, бұл ұғымдардың тарихи және әлеуметтік мәні ғылыми тұрғыдан толық зерттелмеген. Ежелгі дәуірден-ақ барлық қоғамдарда әскери адамдар тобы болғаны белгілі және олардың басты қызметі сол қоғамды қорғаумен тығыз байланысты болды. Бірақ сонымен бірге әрбір қоғамның даму деңгейіне байланысты әскери қызметтің өзіндік ерекшеліктері де болды. Көшпелі халықтардың тарихи-мәдени дамуының өзіндік ерекшеліктеріне байланысты елдің қауіпсіздігін, мемлекеттің тәуелсіздігін, ел ішіндегі қоғамдық тәртіпті сақтау қажеттілігі көшпелі қоғамда да әскери іспен кәсіби тұрғыда айналысатын адамдардың пайда болуын, олардың осы қоғамдық функцияларды атқаруды өз міндетіне алу барысында жеке әлеуметтік жік ретінде қалыптасуына әкелді. Басқа халықтарда әскери сословие өкілдерін "самурай", "рыцарь", "кшатрий" деп өзіндік атауымен атағаны сияқты дәстүрлі қазақ қоғамындағы кәсіби әскерилер әлеуметтік жігінің өкілдері "батырлар" деп аталды.

Соғыс ісі батырлардың негізгі кәсібі болғанмен, бұл кәсіптің басты мақсаты Отанды жаудан қорғау, елді шет басқыншылардан азат ету, халықтың қонысын, жерін кеңейту, тұтқында кеткен отандастарын азат ету, жау қолынан қаза тапқан ата кегін кайтарумен ерекшеленеді. Бірақ, тарих ғылымында көшпелі халықтардың тарихына деген еуропацентристік көзқарастың үстем болып келуіне байланысты, олар «адамзаттың арамтамақтары» ретінде тек отырықшы-егінші өркениет ошақтарын қиратушылар ретінде ғана бағаланды. Ұзақ уақыттар бойы көшпелі халықтардың қоғамдық-саяси және әлеуметік институттарының дамуына байланысты қарама-қайшылықты пікірлер басым болып келді. Тіпті, дәстүрлі қоғамға тән билер, батырлар институттары көшпелі және жартылай көшпелі қоғамның өзіне тән ғана мәдени-әлеуметтік тарихи тамыры мен осы мәдени-әлеуметтік тамырдың ерекшелігін ескерусіз қарастырылып, мәселен дәстүрлі қазақ қоғамындағы батыр атауы тек құрметті атақ деген сияқты ғана пайымдаулар жасалды.

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлардың ерекше әлеуметтік топ ретінде өзіндік идеологиясы, қоғамдық функциясына, қызметіне байланысты тек өздеріне тән өмір сүру салты, жауынгерлік салт-дәстүрі, басқа әлеуметтік жіктермен ара катынасын реттейтін әлеуметтік нормалары, этикасы және т.б. ерекшеліктері қалыптасты. Батырлардың ерекше әлеуметтік жік ретіндегі басты ерекшелігі - олардың тек қана әскери кәсіппен айналысуынан көрінеді. Бұл туралы құнды мәліметтер қазақ ауыз әдебиетінде - эпос, жырларда, жыраулар поэзиясында, батырлық ертегілерінде және т.б ауыз әдебиеті деректерінде тамаша көрініс тапқан. Батырлар жырында елін сыртқы жаудан қорғау идеясы бейнеленіп қоймайды, сонымен бірге халықтың дүниетанымы, өзі туралы ұғым-түсінігі, моральдық-этикалық ұстанымдары, қаһармандық идеалы, салт-санасы, өмірді өзіндік қабылдау ерекшелігі т.б. этникалық сипаттары бейнеленеді. Сондықтан дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлар институтын осындай халықтың рухани құндылықтар жүйесіндегі өзіндік алар орнымен бірге қарастыру қажет.

Осы орайда «батыр» сөзінің мәні мен қазақ қоғамындағы батырлар институтының генезисінен қалыптасуына дейінгі эволюциясының ерекшелігін, қалыптасуын, дәстүрлі қазақ қоғамының ішкі саяси-әлеуеметік құрылым мен сыртқы қарым-қатынастар саласындағы өзіндік қызметінің жан-жақты қырлары мен қоғамдық-рухани құндылықтар жүйесіндегі орнын қарастыру керек.

Қазақ қоғамындағы батырлар институтының атқарған функциялары олардың дәстүрлі қоғамының саяси элитасының ажырамас бір бөлігі болғанын көрсетеді. Батырлар институты қазақ қоғамындағы әскери істің, мемлекеттік басқарудың және мәдени дамуға елеулі үлес косқан әлеуметтік институттың бірі болды. Батырлар институтының тарихи ролі мен маңызын тек қана әскери тұрғыдан зерделеу дұрыс емес. Батырлардың қазақ қоғамының саяси-қоғамдық, әлеуметтік-этникалық және мәдени өміріндегі маңызына ерекше назар аудару қажет.

Сондықтан да батырлар институтына тән қызметтерді жан-жақты зерттеу қазақ мемлекеттігі тарихын қалпына келтіруге өте қажетті саланың бірі деп есептейміз. Тақырыптың өзектілігі оның бүгінгі тарих ғылымының сұранысымен, яғни дәстүрлі қоғамға тән әлеуметік институттарды қоғамның өзіндік мәдени-қоғамдық дамуының ерекшеліктері тұрғысынан зерттеу қажеттілігімен да айқындала түседі.

Диплом жұмысың нысаны - қазақ қоғамындағы батырлар институтының саяси, әлеуметтік қызметі мен қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орны мен рөлін зерттеу болып табылады.

Тақырыптың зерттелу деңгейі. Дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институты тарих ғылымында әлеуметтік институт ретінде кешенді түрде зерделенбегенімен еліміздің саяси-әлеуметтік даму тарихын, жекелеген тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметін саралауға арналған ізденістерде көрініс тапқан. Ол зерттеу жұмыстарын Батыс Еуропа және Ресей тарихшылары мен саяхатшыларының, ресейлік басқару жүйесі шенеуніктерінің еңбектері, XIX ғасырдың II жартысы мен XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық зиялыларының еңбектері, кеңес дәуірі кезеңіндегі зерттеулер және еліміз егемендігін алғаннан кейін жарияланған қазақстандық тарихшылар еңбектері деп бөліп қарастырған жөн. Қазақ қоғамында ғана өте ерекше мәнге ие болған батырлар институтының кейбір мәселелері XVIII ғасырдан бастап орыс патшасының отарлау саясатына байланысты қазақ даласына ене бастаған орыс зерттеушілері мен саяхатшыларының еңбектерінде көрініс берген. Мәселен, И.Г. Андреев [1], Е.К. Мейендорф [2], А.И. Левшин [3] еңбектерін атап өтуге болады.

Орта жүз қазақтары туралы этнографиялық еңбектің авторы И.Г. Андреевтің еңбегінде қазақ батырларының қоғамдық-саяси өмірдегі әртүрлі қызметтері туралы мәліметтер бар [1, 112 б.].

Е.К. Мейендорфтың Орынбордан Бұхарға барған сапарында жинаған материалдарының жазбасында қазақтарды негізінен ақсақалдар, билер, батырлар, сұлтандар мен хандар басқарады дей келе: «... батырами называют людей храбрых, справедливых и предпримчивых, во время войны это наездники», - деп анықтама береді [2, 41 б.].

Осы кезеңде қазақ тарихындағы батырлар немесе батырлық кезеңіне Шоқан Уәлиханов та назар аударды. Ол өзі өмір сүрген кезеңдегі қазақ қоғамы мен оның билеушілері жайында жазған еңбектерінде «батырлық» терминіне тоқталып «Батыр – ең маңызды және беделді тұлға, ол соғыста жолбарыстай айбарлы, арыстандай қайратты болуы тиіс. Ол - айтқан сөзі халыққа өтетін, елге ең сыйлы адам», - деп анықтады. Ш. Уәлиханов ең алғаш болып қазақ батырлары жөнінде аңыз әңгімелерді хатқа түсіріп, батырлардың тек қазақ қоғамына тән өзіндік орны мен рөлі туралы құнды тұжырымдар қалдырған. [4].

Батырлар институтының тарихын зерттеуге қатысты тұжырымдарды XX ғасыр басындағы қазақ зиялылырының еңбектерінен кездестіруге болады. А. Байтұрсынұлы [5], X. Досмұхамедұлы [6], еңбектерінде батырлық ұғымы мен батырлар туралы талдау жасалған. А. Байтұрсынұлының: «батыр әңгімесі өтірік-шыны аралас қойыртпақ әңгіме болады. Шын жағы - бұрын батырлар болуы. Батырлар заманында соғыс болуы, батырлар халық үшін қайрат қылуы, жұртын қорғауы. Өтірік жағы - олардың мінген атына, тұтынған затына, өздеріне бітпеген қасиеттерді таңу, болмаған күштерді, болмаған істерді телу», - деп жазуы батырлар институтының зерттелу деңгейіне байланысты сонау XX ғасыр басынан бастап әлі күнге дейін шешімін таппай келе жатқан мәселелердің бетін ашып тұр [5, 236 б.].

Ал, X. Досмұхамедұлы еңбегінде батырлық пен аламандық ұғымы талданады. Зерттеуші аламандық пен батырлықтың сипатын ашып көрсете отырып: «Бастықтың» лүқсатының біреуді шабуға, олжалауға аттанған тәртіпсіз топты аламан дейді. Аламандықтан өзімшілдік, бәсекелестік туады», -дей келе, ауыз әдебиеті үлгілері мысалында алды-артын ойламай, жауға жеке дара шапқан, ел тұтастығы мен отаншылдық сезімін өзінің менмендігінен төмен қойған әрекеттерді қарастырады. [6, 147-148 бб.].

XX ғасыр басындағы көрнекті қоғам қайраткері, белгілі зерттеуші М. Тынышпаев зерттеулерінің орны ерекше деп атап көрсетуге болады. Қазақ тарихы туралы ғылыми жүйеленген, алғашқы іргелі зерттеудің авторы болып табылатын М. Тынышпаевтың «Ақтабан шұбырынды» атты ғылыми мақаласында дәл осы XVIII ғасырда гүлдену кезеңін басынан өткерген батырлар институты туралы тұжырымдары жекелеген батырлардың өмірбаяндық фактілерін келтіруден гөрі, олардың осы кезеңдегі әлеуметтік жік ретіндегі қоғамдық-саяси өмірдегі қызметі талданған [7].

Ал, кеңестік кезеңдегі зерттеушілердің ішінен ең алғаш С.Асфендияровтың еңбегінде батырларды билеуші феодалдық ақсүйектердің тобы ретінде көрсете отырып, хандардың әскери жасағы - батырлар олжаның ең көп белігін иеленіп отырды және т.б.көптеген артықшылықтарды пайдаланды деп жазады [8, 90 б.]. Әрине . Асфендияровтың бұндай көзқарасы таптық тұрғыдан тұжырымдалғанына қарамастан, зерттеуші бірінші рет батырларды әлеуметтік топ ретінде қарастырғанын атап өтуіміз қажет.

XVIII-XIX ғасырдың алғышқы жартысындағы қазақ қоғамына тән батырлар институтының зерттелуіне елеулі үлес қосқан зерттеушілер ретінде Е.Б. Бекмаханов [9-10], М.П. Вяткин [11] еңбектерін айрықша атап етуге болады. Е.Бекмаханов Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс тарихын зерттей отырып, осы кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуін қарастырады. Е. Бекмаханов алғаш рет қазақ қоғамына тән «ақсүйек», «қарасүйек», «төре», «төлеңгіт», «қарашы», «сұлтан», «би», «батыр», «бай» деп аталған ұғымдар мен әлеуметтік категорияларды ғылыми тұрғыдан талдаған [9].

Дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институтының зерттелу тарихында М. Вяткин еңбектерінің маңызы зор. Зерттеуші батырлардың түркі халықтарының бәрінде кең таралғандығын жаза келе, дегенмен ол тек дәстүрлі қазақ қоғамына ғана тән ерекше құбылыс ретінде көрініс берді деп бағалайды. Бірақ зерттеуші «батыр» терминін әлеуметтік-таптық мәні жоқ ұғым ретінде қарастырып, XVIII ғасырлардағы тарихи кезеңдегі батырлардың қоғамдық сипаты (общественная природа) анықтау жөн деген тұжырымға келеді [11, 115 б.]. Тарихты таптық тұрғыдан ғана қарастырған зерттеушінің дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлардың «ақсүйек», «қарасүйек» өкілдерінен де шығуы, олардың аса бай немесе жалғыз атты кедей ретінде де өмір сүруіне байланысты өзіндік ерекшелігін талдаудағы басты ұстанымының қате болғаны белгілі.

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік терминдер мен категориялар, соның ішінде батырлар институтының өзіндік ерекшеліктері Н.Г. Аполлованың зерттеулерінен көрініс тапқан. XVIII ғасырдың 30-40 жылдарындағы Қазақстаның Ресейге қосылу тарихын зерттей отырып, аталған кезеңдегі қазақ хандығының саяси құрылымын арнайы тарау ретінде қарастырады. Зерттеуші хан билігі, халық жиналысы хан сайлау дәстүрі, ақсақалдар мен билер кеңесі, сондай-ақ батырлардың саяси, әлеуметтік функцияларын талдайды. XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақ қоғамында батырлардың рөлі күрт өскеніне тоқтала отырып, олардың тек әскери жорықтар кезінде ғана емес, бейбіт кезеңдерде де елшілер, ақсақалдар кеңесінің белді мүшелері ретінде маңызды рөл атқарғандарын атап өткен [12].

Дәстүрлі қазақ коғамына тән батырлар институтының зерттелуінде Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғаннан кейінгі жылдары жарық көрген, жоғарыдағы теориялық, әдіснамалық ұстанымдарды талдау негізінде жарық көрген еңбектер жатады. Біз қарастырып отырған мәселеге байланысты К.Л. Есмағамбетов [13-14], Ж.Қ. Қасымбаев [15], М.Ж. Абдиров [16], И.В. Ерофеева [17],- Қ.С. Қаражан [18], еңбектерін атап өтуге болады. К.Л. Есмағамбетов еңбектерінде ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ батырлары, олардың тархандық құқықтары туралы шет елдік зерттеушілердің еңбектері талданған. Ж.Қ. Қасымбаев, М.Ж. Абдиров еңбектерінде патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлау саясатының салдарлары ұлт-азаттық күрестер, қазақ жеріндегі орыс-қазақ әскерлерінің тарихы мәселелері қарастырылғанымен, бұл зерттеулер біздің тақырыбымыз үшін де маңызды бола түспек. К.Л. Есмағамбетов қазақ қоғамына тән батырлар институтын «қазақ мемлекеттілігімен бірге жасасып, қалыптасқан, күрделі эволюциялық даму жолын бастан кешірген ерекше құбылыс», - деп бағалайды [14, 21 б.]. Тарихшы-ғалым Қ.С. Қаражан «ХУІІ-ХУШ ғасырлардағы ұзаққа созылған қарулы қақтығыстар, көрші мемлекеттердің сыртқы саясаты қазақ қоғамындағы билер мен қазақ жасақтарының басшылары - батырлардың беделінің одан әрі арта түскендігін айта келіп, олардың көшпелі халықтардың әскери дәстүрін сақтап, жалғастырушылар»-болғанын тарихи деректермен дәйектейді. [18,80 б.].

Аталған зерттеушілердің ішінде И. Ерофееваның зерттеулерін ерекше атап өтуге болады. Зерттеуші батырлардың қазақ қоғамының әлеуметтік стратификациясы мен потестарлық-саяси ұйымдасуындағы орнына баса назар аударады. Сондай-ақ XVIII ғасырдың басында қазақ қоғамындағы батырлардың ролінің артуын сыртқы саяси жағдайдың шиеленісуі мен қазақтардың әлеуметтік ұйымдасуындағы әскери-потестарлық құрылымдардың рөлінің өсуімен байланыстырады [17, 33-35 бб.].

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары жарық көрген еңбектер қатарында батырлар институтының алғышарттары мен қалыптасуы мәселесін қарастыруда іргелі тарихи еңбектер қатарына т.ғ.д., профессор Қуаныш Сүлейменұлы Қаражан және жазушы Қуанышпай Құрманғали басшылығымен құрастырылып, баспадан қайта басылып шыққан патша әскерінің генерал-лейтенанты М.И. Иваниннің «О военном искусстве при Чингисхане и Тамерлане» атты еңбегінен өз замандарының заңғар әскери қолбасшылары бола білген Шыңғыс хан мен Әмір Темірдің осындай жоғары білікті саясаткерлер деңгейіне көтерілуіне мол әскери қолдың болуы шарт емес, керісінші әскери тактика мен жеке бастың ерлігі, батылдығы арқылы қол жеткізгендігіне көз жеткізе аламыз. [19].

Батырлар институтының кейбір мәселелерін зерттеу А.К. Кушкумбаев [20], Қ. Ахметжанов [21], сынды зерттеушілердің қазақ халқының соғыс өнері мен жауынгерлік дәстүріне арналаған еңбектерінде орын алған.

Батырлар институтының қалыпстауы, оның негізгі атқарған қызметтері туралы тың тұжырымдар соңғы жылдар жарық көрген Н.А. Абдоллаев, Е.С.Сатыпалды [22], Г.Қайырғалиева [23] М.Дауытбекованың [24], ғылыми мақалаларда көтерілген. Бұл мақалаларда батырлардың саяси, экономикалық функциялары, қоғамдағы рөліне қатысты мәселелер көтерілді.

Қазақ батырларының халқымыздың азаттық жолындағы күресі, жекелеген ұлт-азаттық көтерілістер, жауынгерлік қасиет пен әскери-соғыс өнері мәселелері мен әлеуметтік құрылымдар кейінгі жылдардағы бірқатар зерттеу жұмыстарында көрініс тапты. А.Оразбаеваның [25], Ө.И.Исеновтың [26] зерттеулерінде біз қарастырып отырған мәселе нақты болмағанымен жанама түрде қамтылып өтеді.

Қазақ қоғамындағы батырлар институты туралы зерттеулерге талдау жасау барысында эпостардың, батырлар жырларының зерттелуіне тоқталмай кетуге болмайды. Негізінен батырлар жырының әдеби-филологиялық тұрғыдан зерттелгені белгілі. Сондықтан біз бұл зерттеулердің батырлар институтының рухани қызметін талдауда маңыз зор. Эпостарды жан-жақты зерттеу, ғылыми тұрғыдан саралауда Ә. Марғұлан [27], М. Ғабдуллин [28], Ә. Қоңыратбаев [29], Ә. Қайдаров [30] және т.б. отандық зерттеушілер мен қатар түркі-моңғол халықтарының эпос мұрасы бойынша жан-жақты зерттеулер жүргізген В. Жирмунский [31], Р. Липец [32], және т.б. еңбектерінің батыр бейнесі мен оның өзіндік ұстанымдары, ар-намыс кодекстері, бет-бейнелері туралы тұжырымдары біздің зерттеу мәселеміздің тарихнамасында маңызды орын алады.

Диплом жұмысының деректік негіздері. Мәселенің деректік негізін қарастыру барысында тақырыпқа қатысты деректерді негізінен екі топқа бөліп карастырдық:

1. Жазба деректер мәліметтері

2. Ауызша деректер мәліметтері

Бірінші топты құрайтын жазба дерек мәліметтерінің өзін өз ішінде екі топқа - ортағасырлық жазба деректер мен орыс тіліндегі құжаттары мен қолжазбалар деп жіктедік. Себебі, ортағасырлық жазба деректер негізінен дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлар институтының генезисін, қалыптасуы мен даму жолдарын, өзіндік ерекшеліктерін талдау барысында маңызды орын алады.

Түркі халықтарының жазба мәдениетінің ең көне нұсқалары болып табылатын Орхон-Енисей жазбалары [33] мен Қорқыт ата кітабында [34] кездесетін мәліметтер қазақ қоғамының ежелгі және ортағасырлар дәуіріндегі қоғамдық-әлеуметтік және саяси қарым-қатынастардың ерекшеліктерін анықтауда мүмкіндік береді.

Сонымен қатар моңғол шапқыншылығы мен моңғол үстемдігі дәуіріне қатысты ортағасырлақ шығармалардың да маңызы зор. Мәселен, «Моңғолдың құпия шежіресі» [35] мен Рашид ад-Диннің «Жылнамалар жинағында» [36] моңғолдық баһадүр сөзі жиі пайдаланылып, бұл титулды нойан, бек және т.б. иеленгендері туралы мағлұматтар мол келтірілген.

Ортағасырлық дерек авторлары еңбектерінен біз моңғол үстемдігі тұсында қалыптасқан әскери-әкімшілік құрылым жүйесінде біршама уақыт бойы өзінің бұрынғы қоғамдық-саяси өмірдегі ықпалынан айырылған батырлар рөлінің ХІҮ ғасырдың екінші жартысынан бастап қайтадан қуаттана бастағанын байқаймыз.

Ортағасырлар дәуіріннен бастап-ақ батырлардың ықпалды күш ретінде көрініс бергенін авторы белгісіз «Тауарих-и гузида-ий нусрат-нама» [38], Осман Кухистанидың «Тарих-и Абулхайр хани» [38] шығармаларын қарастыру барысында көз жеткізе аламыз. Мәселен, «Тарих-и Абулхайр-хани» еңбегінде «көшпелі өзбектер» ханы Әбілхайырдың «қазақшылық» құрып жүрген кездерінен бастап оның атақ-даңкы өскен кезеңдерде де оны қолдаған тархан, қожа, бек, билермен қатар белгілі атақты баһадүрлердің де есімдері нақты аталып көрсетіледі [38].

Біздің зерттеу жұмысымыздың деректік негіздерін талдағанда Қ.Жалайыри [39] мен Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік шежіресі» [40] еңбектерін де атап өту орынды. Дегенмен көріп отырғанымыздай, ортағасырлық жазба деректер көшпелілер қоғамындағы батырлардың тек қазақ қоғамында ғана ерекше мәртебеге ие болып жеке институт ретінде қалыптасу эволюциясын қарастырғанда нақты деректер ретінде рөл атқаратынына көз жеткіземіз.

Ал, қазақ қоғамындағы батырлар институтының қызметтерін талдауда осы кезеңге жататын орыс тіліндегі құжаттары - Ресей әкімшілігі шенеуніктерінің күнделіктері, есептері, хаттары және т.б. құжаттар болып табылады. Міне, осы деректер тақырыбымызға қатысты жазба деректердің екінші тобын құрайды. «Казахско-русские отношения в XVI-XVIII веках» [41], «Казахско-русские отношения в XVIII-XIX веках» [42], 1998 жылы Қытай деректері негізінде жарияланган «100 құжат» [43] және соңғы кездегі Қазақстан Республикасы үкіметінің «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2007 жылы жарияланган «История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков» [44-45] еңбектерде батырлар институтының ішкі саяси және әлеуметтік, елшілік қызметтері жөнініде нақты деректер топтастырылған.

Зерттеу жұмысымыздың деректік негізінің екінші үлкен тобын ауыз әдебиеті материалдары немесе ауызша деректер тобы құрайды.

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлар институтына тән ұғымдық категориялар, мысалға, «кек алу», «ант беру», «олжа», «сауға» және т.б. өзіндік ерекшеліктері мен батырлардың рухани бет-бейнесі мен қызметінің халқымыздың рухани құндылықтар жүйесіндегі орнын қарастыруда ауыз әдебиеті деректерінің маңызы өте зор. Себебі, халықтың өзімен бірге жасасқан, оның іші-болмысымен біте-қайнасып кеткен ауызша тарих айту дәстүрі ұлттық болмыс пен оның ерекшеліктерін түсінуге көмектеседі.

Сондықтан біз, өз зерттеуімізде батырлық жырлар мен тарихи жырларды негізгі деректер ретінде кеңінен қолдандық. Мәселен, «Едіге», «Нұраддин», «Едіге мен Тоқтамыс» сияқты тарихи жырлар топтамасын Мұрын жырау және т.б. нұсқалары бойынша жазып алынған «Қырымның қырық батыры» жинағы арқылы пайдаландық [46]. Сол сияқты «Бес ғасыр жырлайды» [47] жинақтарының да маңызы зор. Атақты Шалкиіз, Доспамбет, Ақтамберді, Үмбетей, Жиембет және т.б. сынды әрі жырау, әрі батыр, әрі аузы дуалы би бола білген тұлғалардың еңбектерінен қазақ батырларының өмірі, өзіндік ар-намыс кодекстері, бет-бейнесі мен тұлғасы батырлық ұстанымдары, әсіресе нақты батырлық қызметінің мәні туралы құнды мәліметтерді ала аламыз.

Сондай-ақ «Қобыланды», «Алпамыс», «Қамбар батыр», «Ер Тарғын» «Ер Қосай» және т.б. батырлар жырының да деректік маңызы зор. Бұл батырлық жырлар да деректік құндылығы жоғарыда аталып өткен тарихи жырлармен бірдей. Тек олардың басты ерекшелігі әсіре ұлғайтып суреттеу мен ертегілік сипатының басымырақ болуымен, мысалы батырдың күн санап өсуі, атымен адамша тіл қатысуы сияқты және т.б. сипаттарымен ерекшеленеді.

Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Батырлар институтының қалыптасу, даму тарихын ішкі байланыста зерттеу және қазақ қоғамының сыртқы саяси өміріндегі атқарған қоғамдық-саяси қызметтерін дәстүрлі қоғамның рухани құндылықтар жүйесіндегі орнымен байланыста зерттеу болып табылады. Зерттеу барысында алға қойған міндеттеріміз төмендегідей:

- Батырлар инситутының пайда болуы, тарихи алғышарттары, қалыптасуын тұтас кешенді процесс ретінде көрсете отырып, қалыптасуының негізгі кезеңдерін анықтау;

- «Батыр» ұғымы, мәніне талдау жасай отырып, қазақ қоғамындағы әлеуметтік орнын анықтау;

- Батырлар институының қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орны мен ролін айқындау;

- XҮIІ-ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы батырлар институтының әлеуметтік-ішкі саяси функциясын қызметін нақты талдау;

- Батырлар институтының сыртқы саяси қызметіне баға беру; - Дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институтының трансформацияға ұшырауын талдау;

- Математикалық метод бойынша «Ер Көкшенің ұлы Ер Қосай» жырына талдау жүргізу;

Диплом жұмысының теориялық-методологиялық негіздері. Зерттеу барысында отандық тарих ғылымындағы жаңа методологиялық бағыт-бағдар мен концепциялар басшылыққа алынды. Кеңестік тарихнамадағы қазақтардың дәстүрлі қоғамындағы батырлар институты туралы қалыптасқан сыңаржақты тұжырымдама жаңа уақыт талабы тұрғысынан қайта қарастырылды. Зерттеу жұмысымыздың методологиялық негізін диалектикалық тарихи даму заңдылықтары мен өркениеттік, салыстырмалык, талдау, жинақтау, қорыту, жүйелілік, ақпараттық-технологиялық әдістері құрады. Сондай-ақ, тарихи ұстанымдар мен тұжырымдамалық ережелер, танымдық теория негіздері басшылыққа алынды. Қазақ халқының ауызша тарихнамасы - аңыз-әңгімелер, тарихи жырлар сыни тұрғыдан талданды.

Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы: ХҮІІІ-ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамындағы батырлар институтының генезисі мен қалыптасуын, оның негізгі атқарған қоғамдық-әлеуметтік және саяси қызметінің ерекшеліктері мен орнын қарстыра отырып, төмендегідей ғылыми жаңалықтарға қол жеткіздік.

- «Батыр» ұғымының этимолгиясы талданып, қазақ қоғамының әлеуметік-саяси ұйымдасуындағы батырлардың орны мен рөлі анықталды;

- Батырлар инситутының пайда болуы, тарихи алғышарттары, калыптасуын тұтас кешенді процесс ретінде қарастырылып, негізгі кезеңдерінің өзіндік ерекшеліктері айқындалды;

- XVIII-XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы батырлар қазақ қоғамының ішкі саяси кеңістігінде барлық белгілері бойынша жетекші орынға ие болған батырлар институтының ішкі саяси жүйедегі әлеуметтік-экономикалық кызметі негізінен «барымта», «олжа», «сауға» тәрізді ұғымдарымен байланыста қарастыру арқылы талданды;

- Батырлар инстиутының сыртқы саяси қызметін сараптау арқылы олардың сыртқы саяси-қоғамдық қарым-қатынастарды шешуде жетекші рөлге ие болғандығы көрсетілді;

- Ақпараттық-технологиялық әдістерді колдану арқылы «Ер Көкшенің ұлы Ер Қосай жырына» талдау жүргізілді.

Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері: Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері негізінен батырлар институтының генезисін, даму кезеңдері мен қалыптасуының аяқталуын қарастыру барысында тарихилық принципіне байланысты ежелгі және ортағасырлар кезеңдерін және ХҮІІІ-ХІХ ғасырдың алғашқы жартысын қамтиды. Өйткені, дәл ХҮІІІ ғасырдың басынан бастап батырлар институтының қалыптасу процесі аяқталып, ол дәстүрлі қазақ қоғамындағы жеке әлеуметтік институт ретіндегі өзіндік функциясын атқарады. Ал, XIX ғасырдың екінші жартысынан кейін түрлі ішкі және сыртқы факторлар әсерінен өз ықпалы мен орнынан айырылады.

Диплом жұмысының құрылымы: "Дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлар институының орны" атты диплом жұмысым кіріспеден, екі үлкен тараудан, қорытындыдан, сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.

І ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫНЫҢ

ТАРИХИ БАСТАУЛАРЫ МЕН ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Батыр институтының пайда болуы, тарихи эволюциясы

ІІ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ

БЕДЕЛІНІҢ АРТУЫ

2.1 Батырлар институының ішкі саяси-қоғамдық қызметі

2.3 Батырлар инситутынның трансформацияға ұшырауы

ҚОРЫТЫНДЫ

Кеңестік тарихнамада батырлардың XVIII-XIX ғасырлардағы қоғамдық-саяси өмірдегі ықпалына назар аударылғанымен, олар жеке әлеуметтік топ ретінде қарастырылған жоқ. Кеңестік зерттеушілердің таптық идеологияға негізделген методологиялық ұстанымдары батырлардың қоғамдық сипатын анықтауда тығырыққа тірелді. Себебі, қазақ қоғамында батыр атағына өзінің әлеуметтік шығу тегіне қарамастан кез-келген адам қол жеткізе алатын. Сондықтан осы күнге дейін отандық тарихнамада да батырлар жеке тұлға, батырлық адамның жеке басының қасиеті ретінде қарастырылды.

Дәстүрлі қазақ қоғамында сипаты мен қызметі жағынан әлеуметтік топ ретінде жетілген батырлар институты белгілі-бір қоғамдық құбылыс ретінде туындау, пайда болу және даму мен қалыптасу процессін басынан өткерді. Батырлардың әлеуметтік, саяси күш ретінде институтқа айналу процессі бірте-бірте жүзеге асты. Батырлардың пайда болуы мен жауынгерлер тобының жетекшілері ретінде ерекшеленуі қоғам дамуының «әскери демократия» кезеңімен тығыз байланысты болды. Осы кезеңде көшпелі қоғамның қозғалысқа түсуімен батырлардың қоғамдық-саями өмірдегі рөлі ерекшеленіп, «батырлар культі» пайда болады. Батырлардың қоғамдық-саяси өмірдегі ықпалы «көсемдік» («вождество») ұғымымен тығыз байланысты. Бірақ, моңғол шапқыншылығының нәтижесінде батырлардың жеке көсемдік қызметтері шектеліп, батырлық тек жеке тұлғалық қасиет ретінде карастырлып, олардың қоғамдық-саяси өмірдегі белсенділігі бәсеңдейді. Батырлардың қоғамдық өмірдегі белсенді әлеуметтік топ ретінде көрініс беруі XIV-XV ғасырлардан кейін қайта көрініс береді. Бірақ, бұл кезеңдегі батырлар институтын өзінше дербес, ара-жігі басқалай әлеуметтік топтардан ажыратылған құрылым ретінде қарастыруға келмейді. Дәл осы кезеңдегі батырлар мен билер институтының функциялары бір-бірімен астасып жатты. Батырлар институтының қалыптасуында көшпелі қоғамның өзіндік ерекшеліктері маңызды рөл атқарды, ол көшпелі қоғамның шаруашылықтық-мәдени кешенінің қалыптасуы нәтижесінде туындаған әлеуметік сұраныстың қажетілігі ретінде пайда болды.

Батырлар институты 📙 Дипломная → 🆔 3101