Кәсіпорынның каржылық жағдайын талдау

КІРІСПЕ

           Қаржы  туралы  ғылым  оқу  курсы  ретіндегі  “Қаржының” теориялық базасы  болып  табылатын  экономикалық  теорияның  саяси экономиканың негіздері. Ол тауар - ақша қатынастары, қаржы  ресурстарының  басты  мақсаты  болып  табылатын  ұлттық  табыс  туралы және  мемлекеттің  табиғаты  функциялары туралы  негізделеді.

         Коммерциялық  ұйымдардың  мақсаты  – коммерциялық шаруашылық  жүргізуші  субьектілер  табыс  алу  мақсатында  құрылады.

         Басқару мақсаты – басқарылатын  обьектінің реттелу шамасының уақыт бойынша өзгеруімен тікелей байланысты. Басқару мақсатын жүзеге асыру үшін басқарылатын әртүрлі обьектілердің  өзіндік ерекшеліктері ескеріліп, обьектіні басқару тетігіне әсер етерліктей әрекет жасалады.

         Қаржының обьектісі - қаржы  ресурстары  мен  мақсатты  ақша қорлары, олардың қалыптасуы, қозғалысы және пайдалануы  қаржының обьектісі, ал  қоғамдық өмірдің ұйымдастырушысы  ретіндегі  мемлекетті  қоса  алғанда  қызметтің өндірістік  және  өндірістік  емес  сфераларының  сан алуан шаруашылық, қоғамдық  және  басқа  ұйымдары  оның  субьектілері  болып  табылады.       

        Қаржының  әлеуметтік – экономикалық  мәнін түсіне білудің, оның  іс - әрекет етуінің ерекшеліктерін  терең ұғыну. Қазақстан экономикасын  ойдағыдай  дамыту  мақсатымен  қаржы ресурстарын неғұрлым толық және  ұтымды  пайдаланудың әдістері  мен амалдарын  көре білудің маңызы көп.

        Қаржы  туралы  ғылымда  және  қаржыны зерттеу  кезінде танып  білудің  негізгі  әдісі   –  материалистік  диалектикалық   –  тарихи әдіс қолданылады, ол  нақты тарихи  жағдйларды  ескере отырып, қаржы қатынастары мен құбылыстарын олардың дамуы мен өзара байланыстылығы  негізінде  болжауды зерттейді.

       “Қаржы”  курсы  теориялық   курсы  мен және “Корпорациялық  қаржы”,  “ Қаржы  жүйесі және оны ұйымдастырудың  қағидаттары ” сияқты  арнаулы оқу   пәндерімен  тығыз  байланысты.

        Сондықтан  сол  оқып алған  білімді  қаржылық жұмыстың  практикасында  қолдануға   мүмкіндік  береді  және  жоғарыда  пәндерді  тез  ұғып  алуды   жеңілдетеді  деп  ойлаймын.

       “Қаржы” -  арнаулы  пән   қаржы қатынастарының  теориясын   зертейтің  бұл  курстың   мақсаты  –  қаржы  категорияларын, ұғымдарын, терминдерін ұғып алуда, әлеуметтік – экономикалық  процестеріндегі  маңызы  мен орнын  біліп алудағы  студенттердің  теориялық  және  практикалық  жағынан жұмысын қамтамасыз  ету”  сонымен  бірге  қаржыны  ұйымдастыру  нысандарының  өзара  байланысы  мен  өзара  іс - әрекетін  және  оның  қоғамның  әлеуметтік - экономикалық  дамуының  нақтылы жағдайларында қолданудың әдістерін  түсінуге қол  жеткізу пәннің міндеті  болып  табылады

         Банктің  құрылымы  басты   екі әдіспен  анықталады –  банктің  басқарылу  құрылымы  және  оның  функционалдық бөлімшелері  мен  қызметтерінің құрылымы.

       “Қаржы” курсының  құрылымы, оның тақырыптары  мен  сұрақтарын  құрау  дәйектілігі  қаржы  теориясы  туралы  ғылымның  мазмұны  мен және  оның  міндеттерімен  айқындалатыны  белгілі. Осыған  байланысты оқулықтың   мазмұнын  “Қаржы туралы жалпы ұғым  және оны басқарудың негіздері”, “Қаржы жүйесінің мәні” деген сияқты. 
 
 
 
 
 
 
 
 

І. КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ

1.1 ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ  ТАЛДАУ ӘДІСТЕРІ

            Нарықтық қатынастың қалыптасуы  шаруашылық қызметін біртұтас  кешенді талдауды ішкі (басқару)  және сыртқы (қаржылық талдау) талдау деп бөлуді қажет етіп отыр. Талдаудың бұл түрлерінің әрқайсысының өзінің негізгі ақпараттық көздері бар.

           Әлемдік тәжірибе көрсеткіндей, есеп берудің 2 түрі бар: Акционерлерді,  қалың жұртшылықты, банктерді,  сондай-ақ сақтандыру ұйымдары мен үкімет органдарын кәсіпорынның жұмыс жағдайы мен оның қаржылық жағдайы мен есепті кезеңдегі шаруашылық қызметінің нәтижесімен таныстыру үшін қаржылық газеттер мен бюллетендерде, арнайы анықтамаларда басылып шығатын қаржылық есеп беру. Сонымен қатар, есепте субъектінің шаруашылық қызметін динамикада бейнелеп көрсетуге, даму бағыты мен оның алдыңғы кезеңдегі жағдайын болжауға мүмкіндік беретін бірқатар жылдардың мәліметтерін жариялайды. Есеп берудің екінші түрі – басқару талдауы, бұл кәсіпорын шығаратын өнімдердің жеке түрлерінің өзіндік құнының нормативтері туралы, сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың мөлшерден тыс шығарылып, өтпей қалуына байланысты мәліметтерден тұратын қатаң құпияландырылған, басқа тұлғалар үшін жабық есеп болып табылады.

         Қаржылық талдаудың тәжірибесі  қаржылық есепті оқудың негізгі  ережелерін қалыптастырды. Олардың  ішінен алты негізгі әдісті  бөліп қарастыруға болады:               

        көлденең талдау;

        тікелей талдау;

        трендтік талдау;

        салыстырмалы талдау;

        факторлық талдау;

         қаржылық коэффициенттер әдісі. 

        Көлденең (уақытша) талдау – есеп берудің әрбір позициясын өткен кезеңімен салыстыру. Ол өткен кезеңдегімен салыстырғандағы бухгалтерлік есептің түрлі баптарының абслюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға  мүмкіндік береді.

        Тікелей (құрылымдық) талдау - әрбір есеп позициясының жалпы нәтижеге тигізетін әсерін айқындай отырып, қорытынды қаржылық көрсеткіштерінің құрылымын анықтау. Ол жалпы баланс немесе оның бөлімдері бойынша қорытынды көрсеткіштегі жеке баптардың үлес салмағын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, ұзақ және ағымдағы активтердің кәсіпорын мүлкінің жалпы құнындағы, яғни баланс валютасындағы үлес салмағы және тағы басқалар.

        Тікелей және көлденең талдаулар  бірін-бірі толықтырып отырады.  Сондықтан да есептік бухгалтерлік  үлгі құрылымы секілді оның  жеке көрсеткіштерінің динамикасын  да сипаттайтын кестелерді жиі  жасайды.

         Трендтік талдау барлық көрсеткіштер 100% деп алынатын базистік жыл деңгейінен, бірқатар жылдар көрсеткіштерінің салыстырмалы ауытқуын есептеуге негізделеді. Басқаша айтқанда, трендтік талдау әрбір есеп позициясын бір қатар өткен кезеңдерімен салыстыруды және трендті, яғни жеке кезеңдердің дербес ерекшеліктері мен кездейсоқ әсерлерінен тазартылған көрсеткіш динамикасының негізгі тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің көмегімен болашақтағы көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы қалыптасады, ал одан кейін перспективті, болжамдық талдау жүргізіледі.

        Коэффициенттер салыстырмалы шаралар болып табылады, оларды есептеу кезінде шамалардың біреуін бірлік ретінде алып, ал екіншісін бірлікке қатынасы ретінде көрсетіледі. Қаржылық коэффициенттерді есептеу баланстың жеке баптарының арасында болатын өзара байланыстарға негізделген. Олар кәсіпорынның қаржылық жағдайын кезекті факторлық талдау үшін алғашқы база болып табылады және де олар талдау нәтижесінде талдау жүргізушіге жасырын құбылыстарды ашуға мүмкіндік беретін екі шаманың арасындағы өзара математикалық қатынастарды көрсетеді.

            Қаржылық талдауды салыстырмалы  көрсеткіштер негізінде жүргізудің  шетелдік тәжірибесін механикалық  түрде көшіріп алу, көп жағдайда  тиімсіз, себебі бұл жағдайда  біздің кәсіпорындардың өз ерекшеліктеріне  назар аударылмайды. Нәтижесінде бір көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы туралы берілген кеңестер кейбір кезде расталмайды

           Салыстырмалы (кеңістіктік) талдау – бұл фирмалардың, еншілес фирмалардың, бөлімшелердің және цехтардың жекелеген көрсеткіштері бойынша есебінің құрама көрсеткіштерін шаруашылық ішіндегі талдау, сондай-ақ берілген фирманың көрсеткіштерін орташа салалық және орташа жалпы экономикалық мәліметтері бар бәсекелес фирмалардың көрсеткіштерімен салыстырғандағы шаруашылық аралық талдау болып табылады.

           Факторлық талдау – бұл жекелеген факторлардың (себептердің) қорытынды көрсеткішке тигізетін әсерін зерттеудің детерминдік (анықтау) немесе реттелмеген тәсілдері көмегімен талдау. Сонымен қатар факторлық талдау қорытынды көрсеткіштерді оның құрамдас бөліктеріне жіктегенде – тура, ал оның жеке элементтерін жалпы қорытынды көрсеткішке біріктіргенде ол – кері (синтез) болуы мүмкін.

            Жоғарыда көрсетілген әдістермен  қатар, қаржылық жағдайды талдауда  экономикалық (элиминирлеу, баланстық үйлесу және тағы басқа), сондай-ақ экономикалық және математикалық статистиканың (топтау, орташа және салыстырмалы шама, графиктік және индекстік әдістер, корреляция, регрессия және тағы басқа) дәстүрлі тәсілдері қолданылады. Белгілі бір экономикалық ғылым шегінде жасалған түрлі әдістер мен тәсілдерді іскерлікпен пайдалану кәсіпорынның қаржылық жағдайына терең талдау жасауға және шаруашылық  субъектісінің қаржылық тұрақтылыған нығайтуға, жағдайын жақсартуға байланысты ұсыныстарды дайындауға мүмкіндік береді.

           В.А.Андреев және В.В.Ковалев кәсіпорынның  қаржы жағдайын бағалауға байланысты  жұмысты 2 модульді құрылым түрінде  ұйымдастыруды ұсынады: экспресс-талдау және тереңдетіп талдау. Экспресс-талдаудың негізгі мақсаты – бұл шаруашылық субъектісінің даму динамикасын және қаржылық жағдайын бағалау болып табылады. Оның шеңберінде қойылған мақсатқа көрнекті және жай қол жеткізуге мүмкіндік беретін негізгі көрсеткіштерінің аздаған санының динамикасына есеп, бақылау және талдау жүргізіледі.

           Тереңдетіліп нақтыланған талдау экспресс-талдаудың бөлек тәртібін кеңейтеді, толықтырады және дәлелдейді. Оның мақсаты – шаруашылық субъектісінің қаржы жағдайы туралы, оның өткен есепті кезеңдегі қызметінің нәтижесі, сондай-ақ  кәсіпорынның болашақтағы даму мүмкіндіктеріне соңғы толық баға беру болып табылады. Осыған байланысты нақтылау дәрежесі аудитордың өзінің ықыласына байланысты.

           Қорыта айтқанда, кәсіпорынның қаржы  жағдайын талдауда аудиторлық  түрлі әдістер мен тәсілдерді  қолдануға еркі бар. Оларды ұтымды пайдаланып, осы талдауды жүргізудің дәйектілігіне байланысты дұрыс әдісті таңдай отырып, аудитор қаржылық жағдайға терең, жан-жақты әрі кешенді талдау жүргізе алады, сондай-ақ объективті және анық баға береді, қаржылық тұрақтылықтың нығаюы мен кәсіпорынның  табыстылығының өсуі жөнінде ұсыныстар дайындайды. 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.2 ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ  ЭКСПРЕСС – ТАЛДАУ 

       Қаржылық есепті тексеру барысында  аналитикалық шаралардың жүргізілуі  қо йылған мақсаттарға, сондай-ақ әр түрлі ақпараттық, мерзімдік, әдістемелік, кадрлық және техникалық қамтамасыз ету факторларына байланысты болады.

        Аудитордың аналитикалық қызметінің  логикасы осы, яғни талдауды  екі модульдік құрылым түрінде  ұйымдастыруды көздейді:

• қаржылық есепті экспресс-талдау;
• қаржылық жағдайды тереңдетіп талдау.

        Экспресс-талдаудың мақсаты шаруашылық  субъектісінің қаржылық жағдайы  мен даму динамикасын көрнекті  түрде және қарапайым бағалау  болып табылады.

         Экспресс-талдаудың үш кезеңде  орынды жүргізілуі керек:

1. дайындық;
2. қаржылық есепке алдын ала шолу жасау;
3. экономикалық оқу және есеп беруді талдау;

       Бірінші кезеңнің мақсаты –  қаржылық есеп беруді талдаудың  мақсатқа сәйкестілігі туралы  шешім қабылдауға және оның  оқуға дайындығына қол жеткізу.

       Бірінші міндет, аудиторлық есепте берілген ақпараттардың дәлдігі және олардың қолданылып жүрген нормативтік құжаттарға сәйкестігі туралы баға берілген бағасынан тұратын аудиторлық қорытындысымен танысу арқылы шешіледі.

       Есептің оқуға дайындығын тексеру  аса күрделі емес және белгілі бір деңгейде техникалық сипатта болады. Мұнда есеп берудің формальды нышаны және мәні бойынша көзбен шолу және қарапайым есептік тексеру жүргізіледі: барлық нысандар мен қосымшалардың, деректемелер мен қойылған қолдардың барлығы анықталады; есептік нысандарды толтырудың дұрыстығы мен түсінікті болуы салыстырылып тексеріледі; баланс валютасы мен барлық аралық жиынтықтар тексеріледі; есеп нысандары көрсеткіштерінің өзара үйлесілімділігі және олардың арасындағы негізгі бақылау қатынастары тексеріледі және тағы басқа тексерулер жүргізіледі.

          Екінші кезеңнің мақсаты –  балансқа қосымша түсіндірме  хатпен танысу.

          Бұл есепті кезеңдегі жұмыс  жағдайларын бағалай қызметтегі  негізгі көрсеткіштердің тенденцияларын  анықтау, сондай-ақ шаруашылық субъектісінің мүліктік және қаржылық жағдайындағы сапалы өзгерістерді анықтау үшін қажет.

           Түсіндірме хаттың кәсіпорынның  бірқатар жылдардағы жұмысының  маңызды экономикалық және қаржылық  көрсеткіштерінің динамикасы, болашақтағы  капитал салымдары, жүргізілетін экономикалық шаралары мен басқа да жылдық бухгалтерлік есептің мүмкін болатын пайдаланушыларын қызықтыратын ақпараттар болуы тиіс. Мысалы, бұл хатта пайыздық мөлшерлемелер, несиені өтеу мерзімі, төлем кезектілігі және несиелік келісімдер мен заем шарттарына байланысты басқа да ерекшеліктер ашылып көрсетілуі тиіс.

            Талдау жүргізушінің (аналитик) басқа  да қосымша ақпараттармен мысалы, нарықтық географиялық сегменттер  туралы, салалық ерекшеліктер және  басқада мәліметтермен танысуы қажет.

            Түсіндірме хатпен таныстырғаннан  кейін, экспресс-талдаудың негізгі  үшінші кезеңіне – яғни экономикалық  оқу және есепті талдауға көшу  керек. Оның мақсаты – кәсіпорынның  қаржылық жағдайын және оның  қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижесін жалпылама бағалау болып табылады. Мұндай талдау түрлі көрсеткіштер мүддесіне белгілі бір нақтыланған деңгейде жүргізіледі. Сондықтан да объективті және әсіресе субъективті факторлардың әсерін есептегенде бұл талдауды жүргізудің түрлі варианттары болуы мүмкін.

            Экспресс-талдаудың негізгі элементтерінің  бірі жылдық есеппен жұмыс  істей алу болып табылады, оның  ішінде, кәсіпорынның қаржы жағдайын  бағалау мен талдау үшін негізгі  ақпараттық үлгісі болып табылатын  бухгалтерлік баланспен жұмыс істеу.

            Бухгалтерлік баланстың маңыздылығы  сонша, көбіне қаржы жағдайын  талдауда, балансын талдау деп  атайды.

            Балансты оқи білу – бұл  оның әрбір бабының мазмұнын, бағалау тәсілін, кәсіпорын қызметіндегі  рөлін, басқа да баптармен байланысын білу, бұл өзгерістердің сипаттамасы кәсіпорын экономикасы үшін мынадай мүмкіндіктер береді:

           •      кәсіпорын туралы  едәуір көлемді ақпараттар алу;

           •    кәсіпорынның меншікті  айналым қаражаттарымен қаматамасыз  етілу деңгейін анықтау;

           •  баланстың қандай баптарының  есебінен айналым қаражаттарының  көлемі өзгергендігін анықтау; 

           •  аналитикалық көрсеткіштерді  есептемегеннің өзінде кәсіпорынның  жалпы қаржылық жағдайына баға  беру;

            Балансты оқуға мыналар жатады:

           •       зерттеу кезеңіндегі  баланс валютасының өзгерісін  бағалау;

           •    баланс валютасының  өсу қарқынын өндіру көлемінің  өсу қарқынымен, өнімді өткізу, жиынтық  және таза табыстың өсу қарқынымен  салыстыру;

          •   баланс бөлімдерінің, топтарының және жекелеген баптарының негізгі өзара байланысын зерттеу;

           •      баланстың жеке  бөлімдерімен баптарының өзгеру  сипатын талдау.                         

           Біздің мысалымызда жыл басындағы  баланс валютасы – 32551 мың теңгені құрайды, ал жыл соңында – 41957 мың теңге болды, яғни 1,3 есеге өскен. Баланс валютасының өсуі әдетте кәсіпорынның өндірістік мүмкіндіктерінің өскендігін көрсетеді және оған оң баға беріледі, ал оның кемуі жағымсыз болып табылады.

          Баланс валютасының абсолюттік  өзгерісін анықтаумен қатар, оның  өсу қарқынын өнімді сату және  жиынтық табыстың өсу қарқынымен  салыстыру керек. Баланс валютасының  өсу қарқынының сату және жиынтық  табыс көлемінің өсу қарқынынан  асып түсуі, берілген кәсіпорында қаражатты пайдаланудың жақсарғандығын көрсетеді және керісінше, баланс валютасының өсу қарқынынан өндіру, сату және жиынтық табыс көлемінің өсу қарқынының артта қалуы кәсіпорынның қаржыны пайдалануының нашарлағандығын көрсетеді.

          Бухгалтерлік балансты оқу процесінде әрбір бапты екі аспектіде қарастыру қажет:

1. экономикалық мазмұны, көлемі және динамикасы бойынша;
2. баланстың қарама-қарсы жағының қандай бабымен корреспонденцияланады.

      Жалпы алғанда баланс элементтері  - өзара тығыз байланысты жүйе. Бөлімдер, топтар және баптар деңгейінде логикалық және сандық қатынастар болады. Ең алдымен кәсіпорын бөлімдері арасындағы өзара байланыс өзгешелігін көрсетейік.

        1. Баланс активінің барлық бөлімдерінің  жиынтық сомасы, оның пассивінің барлық бөлімдерінің жиынтық сомасына тең.

                                 А(І+ІІ)= П(І+ІІ+ІІІ).

           Біздің баланс бойынша теңдік  мынаны құрайды:

           Жыл басында – 

                      18770+13781=27908+0+4643=32551=32551;

           Жыл соңында –

                      20001+21956=32276+0+9681=41957=41957.

           Бұл теңдік бухгалтерлік баланстың  негзгі идеясын көрсетеді, яғни  кәсіпорын қаражаттарының сол  бір ғана сомасы екі аспектіде  көрсетілген:

1. құрамы мен таратылуы бойынша;
2. қалыптасу көздері бойынша.

         2. Ережеге сай активтің бірінші  бөлімнің жиыны, пассивтің бірінші  бөлімінің жиынынан аз:

                       А(І) < П(І)

          Талданып отырған кәсіпорында  бұл теңсіздік келесідей түрде  жазылады:

                  жыл басында – 18770 < 27908;

                  жыл соңында – 20001 < 32276.

          Бұл теңсіздіктің экономикалық  мәні мынада, яғни меншікті қаражаттардың  бір бөлігі негізгі құралдарға  және ұзақ мерзімді қаржы салымдарына  жұмасалады. Ал қалған бөлігі  – активтің екінші бөлігінде көрсетілген айналым қаражаттарын жабуға кетеді.

         3. Ағымдағы активтердің жалпы  сомасы ағымдағы міндеттемелердің  көлемінен асады:

                         А (ІІ)  >  П (ІІІ).

           Біздің мысалымызда бұл теңсіздік  мына түрде болады:

                  жыл басында – 13781 > 4643;

                   жыл соңында – 21756 > 9681.

            Берілген теңсіздік алдыңғы теңсіздікпен  байланысты. Ол қалыпты жұмыс  істеу кезінде айналым қаражаттарының  едәуір бөлігі кәсіпорынның, өзінің қаржы ресурстары есебінен алуына бағытталған.

         4. Меншік қатынастарын сипаттайтын  баланс баптарының  топтары арасындағы  байланыстың нарықты экономика  жағдайында әлде қайда терең   экономикалық мәні бар, ол келесі  теңсіздікте көрсетілген:

                         А = C_к + П_к.

             Мұнда:   А – кәсіпорынның активтері;

                           С_к – меншікті капитал;

                            П_к - қатыстырылған капитал.

              Біздің мысалымызда бұл теңдік  келесідей мағынаға ие болады:

                    жыл басында – 32551 = 27908 + 4643;

                    жыл соңында – 41957 = 32276 + 9681.

           Берілген теңдік кәсіпорынның  барлық активтері (А) негізінен  екі түрлі көзден тұратынын  көрсетеді: меншікті капитал (С_к) және қатыстырылған капитал (П_к).

            Кейінірек қарастырылатын кейбір  маңызды коэффициенттер есебі  осы теңдікке негізделеді. Берілген  кәсіпорынға деген несие берушілердің  сенімділік деңгейін келтірілген  теңдіктің элементтерінің абсолюттік  мәндері мен олардың арасындағы салыстырмалы қатынастарын байланысты. Осы қатынастырды бақылау және оларды басқару дұрыс және терең ойлы қаржылық саясат болып табылады.

             Баланста жекелеген баптар арасында  байланыс болады. Олардың кейбіреуін  атап көрсетейік.

             1. Негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің қалдық құны олардың бастапқы құнына асып кетпейді, себебі ол бастапқы құны тозу сомасын алып тастағанда шығады.

             2. Тауарлардың сатып алу бағасы, егерде жеңілдік болмаса, онда  сату бағасынан төмен болады, себебі сату бағасына саудалық үстеме  баға қосылады.

             3. Мемлекеттік кәсіпорындардағы  «Жарғылық капитал» бабының сомасы  қалдық құнымен көрсетілген «Негізгі  құралдар» және «Материалдық  емес активтер» баптарының жалпы  сомасынан көп болады.

             Баланс сомасының өзгерісін зерттеумен  қатар, оның жеке бөлімдері  мен баптарының өзгешелігінде  талдау қажет. Осыған байланысты  мынаған көңіл аудару керек,  баланстың активінде бағалық  қарыздардың қалдығы, қысқа және  ұзақ мерзімді қаржылық салымдар, негізгі құралдар, күрделі қаржылар және МЕА қалдығының өсуі, ал пассивінде – бірінші бөлімінің, әсіресе бөлінбеген табыс көлемінің өсуі оң бағаланады.

           Аналитикалық есеп мәліметтері  бойынша кәсіпорынның басқа да  «осал» көрсеткіштері анықталуы мүмкін, оларға келесілер жатады:

          а) сатып алушылар мен тапсырыс  берушілердің мезгілінде төленбеген  есептесу құжаттары бойынша және  сатып алушылардың меншігіндегі  акцепті кері қайтару түрінде  сақталуында тұрған тауарлар  бойынша қарыз тұрғысынан дебиторлармен есеп айрысу. Оларды өтеу үшін меншікті айналым қаражаттары аударылады. Олардың айналымдылығы бәсеңдейді, сондай-ақ кәсіпорынның қаржы ресурстарын шұғыл пайдалану мүмкіндігі азаяды;

         ә) қызметкерлерге берілген банк несиелерімен салыстырғанда алынған қарыздар бойынша борыштардың артып кетуі тұрғысынан алғанда еңбеккерлермен есеп айырысу;

         б) белгіленген тәртіппен баланстан  шығысқа шығарылмаған тауарлы-материалдық  қорлардың бүлінуінен болатын  жетіспеушілік пен шығыстардың, материалдық зиянның орнын толтыру бойынша қызметкерлермен есеп айырысу.

                   Талдау жүргізіп отырған кәсіпорын  өткен жылы да, есепті жылда  да не ұзақ мерзімді, не қысқа  мерзімді несиелер алмаған. Сондықтан  да «Қайтарылуы қамтамасыз етілмеген несиелер» бабы бойынша да мәліметтер жоқ. Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметіндегі басқа да «осал» көрсеткіштерін айтатын болсақ, онда оларды тек аналитикалық есеп мәліметтері бойнша ғана анықтауға болады.

         Бұдан кейін экспресс-талдаудың әдістемесі бойынша қаржылық есепті талдау жүргізіледі. Ол үшін ең алдымен көрсеткіштерді есептеуге салыстырмалы түрде қиын емес есептеулер жүргізіледі,содан кейін олардың ішінен ең маңызды болып табылатын көрсеткіштерінің аздаған саны сұрыпталып алынады. Көрсеткіштерді сұрыптау субъективті және оны талдаушы жүзеге  асырады. Бұл көрсеткіштердің жиынтығы кәсіпорынның салыстырмалы кеңістіктік-мерзімдік қызметін сипаттайды. Кәсіпорынның экономикалық потенциалы екі жақты сипатталуы мүмкін: кәсіпорынның мүліктік жағдайы және оның қаржылық жағдайы тұрғысында. Бұл екеуі өзара байланысты, ол көрсеткіштердің өзгеру қарқынын есепке ала отырып, динамикада қарастырылуы тиіс. Экспресс-талдауды жүргізу барысындағы аналитикалық көрсеткіштерді сұрыптаудың варианттарының бірі 1 – кестеде көрсетілген.                        

Экспресс-талдау үшін аналитикалық көрсеткіштер жүйесі

1-кесте