Төрттік кезеңдегі пайдалы қазбалар

                                          Кіріспе

Төрттік кезең Жердің дамуында тарихи тұрғыдан қарағанда  аз уақыт алғанымен, айрықша бай  оқиғалардың өрбуімен сипатталады. Осы уақытта жер бетінің келбеті, климат пен ландшафт жағдайлары бірнеше  дүркін өзгерді. Төрттік кезеңді зерттеудің басты мәселелері – таужыныстардың құрамын, құрылысын, жаралу заңдылықтары мен хронологиясын, тектоникалық және физикалық-географиялық жағдайлардың алмасуына байланысты, олардың пайда болуы мен өзгеруін, сонымен қатар органикалық тіршіліктің даму тарихын анықтау.

Төрттік түзілімдерге тән  басты ерекшеліктер – олардың  жаралуын күрделілігі, генетикалық  типтердің әртүрлілігі мен құрамының  өзгергіштігі. Бұл айтылғандар салқын (мұздық) және жылы (мұздық аралық) климат жағдайларымен, осыған орай өзіндік процестер дамуымен байланысты.

Төрттік кезеңді зерттеу – геологиялық, географиялық, тарихи және биологиялық ғылымдардың әртүрлі салаларына негізделіп, сол деректерді пайдаланады.

Геологиялық әдістер  мен деректер базасында таужыныстардың жаралу тарихы, қабатталу реттілігі мен құрамы, оларда кездесетін органикалық қалдықтар зерттеледі. Палеогеографиялық зерттеу – таужыныстар жиналған ортаның физикалық-географиялық жағдайын, жекелеген замандарда құрлық пен теңіздің бөлінісін, ойпаттар мен таулардың орналасуын, климаттың өзгеруін қалпына келтіруге көмектеседі. Биогеографиялық (палеоботаника және палеозоологиямен бірге) флора мен фаунаның тарихи даму мәселелерін, олардың эволюциясы мен физикалық-географиялық жағдайларға байланысын анықтауға мүмкіндік береді.

Неотектоника мен геоморфологиялық жер қыртысы қозғалыстарының  заңдылықтарын, таужыныстардың жатыс  жағдайлары мен пішіндерін, жер бетінің  әркелкі пішіндерінің жаралуын, әртүрлі  эндогендік факторлардың ықпалын анықтайды.

Гляциялогияның және геокриологияның (тоңға айналған топырақтар мен грунттар туралы ғылым) әдістері мен деректері жер бетіндегі және жер астындағы мұздардың жаралу жағдайларын, олардың бұрынғы және қазіргі кезде жер қыртысындағы жатыс пішіндері мен таралуын, мұздықтардың, мәңгі тоңның дамуы мен эволюциясына байланысты процестер мен құбылыстарды түсіндіруге жол ашады.

Төрттік геология геофизика – түзілімдердің  физикалық қасиеттерін, заттық  сипатын, тығыздығын, жатыс жағдайлары мен  басқа көрсеткіштеріне зерттеу  жүргізгенде, ал геохимияға – химиялық элементтердің әртүрлі термодинамикалық жағдайлардағы миграция, концентрация және сейілу заңдарын зерттеуге негізделеді. Радиология – шөгінділердің абсолют жасын анықтауға көмектесіп, мұздық пен мұздықаралық замандардың ұзақтығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік жасайды. Петрография мен минералогия – таужыныстардың құрамын, әртүрлі түзілімдер генетикалық типтерін жасайтын минералдардың табиғи ассоциациясын танудың кілті.

Инженерлік геология мен грунттану  төрттік түзілімдердің физикалық-механикалық қасиеттерін, тектоникалық және инженерлік-геологиялық жағдайларын анықтайды.

Төрттік түзілімдер геологиясының  маңызды құрамдас бөлігі таужыныстардың моруы мен топырақ жаралу туралы ілім. Осы прцестер нәтижесінде мору қыртысының әртүрлі белдемді геохимиядық типтері мен топырақ қабаттары қалыптасады.

Соңғы жылдары теңіз геологиясы кең дамуда. Ол теңіз түбіндегі  шөгінділердің құрамы мен құрылысын, теңіз бен мұхит түбінің, жағаларының  дамуын, бедер мен тереңдік ерекшеліктеріне  байланысты шөгінділердің таралу жағдайын, органикалық тіршілікті зерттейді. Теңіз шөгінділерін зерттеу – климат жағдайларының өзгеруін, олардың материктерді жапқан мұздық пен мұздыаралық кезеңдердегі өзгерістермен байланысын анықтайды.

Төрттік түзілімдерді геологиялық  түсіру мен олардың картасын жасау, жекелеген генетикалық және стратиграфиялық комплекстердің кеңістікте орналасу заңдылықтарын анықтауға, түсінуге және олар қалыптасқан аумақтар мен жекелеген аудандардың геотектоникалық, тарихи-геологиялық және физикалық-географиялық жағдайларын зерттеуге мүмкіндік береді.

Төрттік түзілімдерді зерттеудің халық  шаруашылығындағы мәні ерекше. Өйткені, өнеркәсіптік және азаматтық құрылыстар, әртүрлі жолдар, гидротехникалық  құрылыстар, т.б. негізінен төрттік түзілімдерден тұратын субстратта жүргізіледі. Олар сондай-ақ, кеңінен қолданылатын құрылыс материалы, олармен бағалы металдардың шашылымды кенорындары байланысты. Тұщы грунт сулары көпшілік жағдайда төрттік түзілімдерде болады.

Еліміздің геологиялық даму тарихын, төрттік кезеңдегі климат режимнің өзгеруін білу – қоршаған ортаны қорғауға қажет шараларды әзірлеуге және пайдалы қазбаларды тиімді игеруге қажет.

Қазақстанның төрттік түзілімдерін, қазба фаунасы мен флорасын, тас  ғасырлардағы дамуын зерттеуге Х.А.Алпысбаев, Б.Ж.Әубекеров, Ә.Б.Байбатша, Б.А.Борисов, А.А.Бобоедов, Н.М.Владимиров, В.В.Галицкий, Е.В.Девяткин, Т.Н.Жұрқашев, Р.А.Зинова, Н.Г.Кассин, Н.Н.Костенко, Б.С.Қожамқұлова, Г.М.Козловский, И.В.Мушкетов, Г.Ц.Медоев, А.Г.Медоев, К.В.Никифорова, В.А.Обручев, Ж.Қ.Таймағамбетов, Е.Д.Тапалов, Б.А.Федорович, Н.М.Чабдаров, Э.В.Чалыхьян, Л.Н.Чупина, А.Л.Яншин және басқа ғалымдар үлкен үлес қосты.

Төрттік түзілімдерге бейруда және шашылым пайдалы қазбалар түрлері  жатады. Төрттік түзілімдердің пайдалы  қазбалары бейруда, руда және шашылым  түрлеріне бөлініп, олардың құрамында рудалы да, бейрудалы да компоненттер болуы мүмкін. Бейруда кендер литологиялық белгілері бойынша дөңбектас, шақпатас, малтатас және т.б. түрлерге бөлінеді, ал рудаларға шектеулі дамыған батпақ кендері жатады.         

 

 

 

І. Тару. Төрттік шөгінділердің қалыптасу ерекшеліктері.

1.1 Төрттік түзілімдердің генетикалық жіктемесі.

    Төрттік түзілімдер генетикалық жікгемесінің теориялық негізін әзірлеу - А.П.Павлов есімімен байланысты. 1930 жылдары генетикалық жіктеме мәселелерін шешу негізінен КСРО Еуропалық бөлігі төрттік түзілімдерінің

1:2 500 000 масштабты жалпыланған карталарына және 1:1 500 000 масштабты Еуропаның халықаралық картасына легенда (шартты белгілер) жасаумен байланысты болған. Бұл мәселелердің дамуына Н.И.Николаев (1946ж), С.А.Шанцер (1948ж, 1966ж, 1980ж), С.А.Яковлев (1954ж), С.В.Энштейн (1971ж) және басқа ғалымдар үлкен ықпал етті.

Төрттік түзілімдердің  генетикалық жіктемесі бойынша  көптеген материалдарды зерттеу негізінде ВСЕГЕИ ғалымдары (1982ж) жіктеменің жаңа нұсқасын ұсынған. Ол Н.И.Николаев, С.А.Яковлев және Е.В.Шанцер жариялаған жалпы жіктемелерді, сондай-ақ Ю.А.Лаврушкиннің мореналар, В.И.Елисеевтің пролювий, Л.Н.Ботвинкинаның жанартаулық түзілімдер туралы жекелеген жіктемелерін қамтиды.

Бұл ұсынылған төрттік түзілімдердің генетикалық жіктемесінё таксондык бірліктердің мынадай жеті рангі кіреді:

1) тогк;                                         2) класс;

3) генетикалык қатар;                4) генетикалық тип;

5) генетикалық типше;              6) фациялар тобы;

                                  7) фация.

Континенттік түзілімдер тобы 4 класқа (гипергендік, седименто-гендік, биогендік және вулканогендік), 8 генетикалық қатарға, 23 генетикалық типке, 42 типшеге, 102 фациялар тобы мен 90 фацияға жіктеледі.   

Теңіз түзілімдерінін тобы 5 класқа, 3 генетикалық қатарға, 12 ге-нетикалық типке, 10 типшеге және 22 фациялар тобы мен 16 фацияға бөлінеді. Континенттік жаралымдармен салыстырғанда теңіз түзілімдерінің жіктемесі олардың жеткіліксіз зерттелуіне орай толық емес және түбегейлі жасалмаған. Сонымен қатар, бұл континенттік түзілімдерді генетикалық бөліктемелеуге негіз болатын критерийлерді толығьмен пайдалаңуға мүмкін еместігіне де байланысты.

    Элювийлік қатар жаралымдары. Элювий (латынша еlиvіо – жуу) – морудың әртүрлі өнімдері. Оның төменгі жағы механикалық жылжуға ұшырамайды. Бастапқы таужыныстардың бұзылмаған қаңқасыньң болуы-  элювийде қалдық кұрылымдар мен бітімдердің сақталуына жағдай жасайды. Сонымен бірге мору өнімдері қалыптасқанда, заттардың хемогендік және     механогендік жылжуы орын алады (1-кесте).

Хемогендік жылжу-ерітінділер, жүзгіндер және коллоидтар арқылы жүрсе, ал механогендік жылжу-гравитащіялык отырумен, термогумидтік (ісіну, қабару, кебірсу), гравитациялық-диффузиялық және аяздық-нивациялық (қарлык) қозғалумен байланысты. Бұл жағдай элювийдің іріктелуіне және оның кұрамында пайдалы компоненттердің шоғырлануына әкеледі.

 

 

№ 1 кесте

Төрттік түзілімдердің  генетикалық жіктемесі

 

Класс	Генетикалық  қатар	Генетикалық  тип	Генетикалық  типше
1	2	3	4
	А – тобы.	Когнтиененттік	түзілімдер
Гипергендік         Седимен- тогендік                                                                                             Биогендік   Вулканогендік	Элювийлік         Гравита-циялық                       Сулық                                 Мұздықтық             Ауалық (аэрал)         Техногендік             Вулкандық     Жалған вулкандық	Элювийлік (элювий)   Топырақтық (топырақ) Коллювилік (коллювий)   Жылжымалық (деляпсий) Солифлюка-циялық (солифлюксий)         Селдік   Аллювийлік (аллювий)         Пролювийлік (пролювий)     Делювийлік (делювий) Көлдік (лимний)   Жерасты суларының    Мұздықтық (мореналар) Флювиогляциялық         Эолдық     Атмосфералық (жауын)   Техногендік         Биогендік (органогендік) Экструзиялық Эффузиялық Эксплозиялық Батпақ вулкандар	Механогендік  Гипергендік Хемогендік Биогендік Домалама (дерупций) Суйсмодомалама(суйсмодерупций) Сусыма (дисперсий) Дисперций     Жылдам солифлюкация (веловлюксий) Баяу солифлюкация (тардофлюкси) Конжелифлюксий Тропиктік солифлюксий  Дефлюксий Байланысқан сел Байланыспаған сел Жазық өзендерінің Тау өзендерінің Маусымдық құрғайтын өзендердің Мұздықтан қоректенетін өзендер (перигляциялық, гляциялық аллювий) Тұрақты ағысты өзендердің құрлықтық  атыраулары Шығарымды конустар мен уақытша  ағындар     Тұщы көлдер Минералды көлдер Үнгір (спелеогендік) Қайнарлар (бұрқақтар)   Мореналар   Мұздық ішілік (шептен тыс) Мұздық маңылық (шеп алдылық) Айсбергтік (мұзтаулық) Суасты мореналары   Суырылған (перфлюциялық) Отырған (суперфлюциялық)         Көмбе Шайылма Бөгеме  Аралсана   Фитогендік Зоогендік
	Б тобы.	Теңіз қайраң	түзілімдері
Гипергендік     Седимент огендік                        Биогендік   Вулканогендік   Вулканогендік- шөгінді	Суасты-гипергендік  Суасты шөгінді                              Вулкандық	Қалдық   Суасты- эллювийлік Толқындық Тоқтау сулық Алаптық     Гравитациялық (олистостромдық)   Ағыстық (флювийлік )   Хемогендік Биогендік   Экструзиялық Эффузиялық Эксплозиялық	Механогендік    Биогендік Хемогендік Теңіз маңылық Жағалаулық  Саяз сулық Мезгіл- мезгіл лайланатын Тоспа               Зоогендік Фитогендік

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Элювий қалыптасуының  климаттық ерекшеліктеріне байланысты ол бірнеше генетикалық типшелерге бөлінеді:

     а) механогендік;                 б) хемогендік;

     ә) гипергендік;                   в) биогендік (топырақтык).

Механогендік элювий. Қалыптасуы айтарлықтай дәрежедегі температура-лық режим өзгерістеріне байланысты бұл типше екі фациялар тобына бөлінеді: криогендік және термогендік. Біріншісі - аяздық мору процестерімен байланысты және құрлыктың жоғарғы ендік белдеулері мен биік таулы алқаптардың аридтік-криогендік жағдайларына тән. Криогендік элювийдің қалындығы шамалы (бірнеше метр), ол бір белдемдік құрылыммен және бастапқы таужыныстың минералдық кұрамының аз өзгергендігімен сипаттала-ды. Таужыныстар тек қана ұсатылып, нәтижесінде іріктелмеген шақпақтасты-жақпартасты және қиыршық-шақпақтасты шашылымдар қалыптасады (аяздық - нивациялык фация). Гумидтік-криогендік жағдайларда элювийлік жеткілікті ылғалдануынан немесе аса ылғалдануынан ол ұсақ түйірлі массаға айналады. Қату және жібу процестері кезінде ұсақ түйірлі массадағы сынықтардың қайта түзілуінен тік бағытта жолақтар түрінде әртүрлі өлшемді түйірлердің өзіндік іріктелуі білінеді. Олар жер бетінде тандақтар, тас көпбұрыштарын, т.б. жасайды (аяздық-солифлюкциялык фация).

Термогендік элювий "инсоляциялық" мору процестерімен байланысты. Ол жеткіліксіз ылғалдылык пен негізінен селден төмен түспейтін температураның ауытқу амплитудасы біршама жағдайда қалыптасады. Элювийдің бұл түрлесі көпшілік жағдайда төменгі және ортаңғы ендіктердегі шөл және шөлейт алқаптарда байкалады. Элювий жаралымдар үшкір бұрышты сынықтардан тұрады, олардың өлшемі мен тығыздығы тереңдеген сайын арта береді. Термогендік элювийдің қалындығы 10 метрге дейін жетеді.

Гипергендік элювий. Элювийдің бұл түрі жеткілікті ылғалды және тұрақты оң температура (гипертермалык) жағдайындағы мору нәтижесінде қалыптасады. Мұндай жағдайларда гидратация, шаймалану, гидролиз және тотығу процестері қарқынды білініп, бастапқы таужыныстар құрамын айтарлыктай өзгертеді. Бұл элювий тропик және субтропик алқаптарға тән. Қарқынды жүретін мору процестері түпкілікті таужыныстарды камтығанда, олардың түрін өзгертіп, мору қыртысының заңдылық профилін (кескінін) жасайды. Түпкілікті таужыныстар монолиті біртіндеп жалған сынықты дезинтеграция (сапролит фациясы) белдеміне алмасады. Бұл процесс таужыныстар түзуші минералдардыц саздыларға толық алмасып, әдетте мономикгілі күрамды саздану белдемінің (литомарж фациясы) жаралуына әкеледі. Сапролит пен литомарж элювий фацияларының диспергендік тобына жатады. Литомарж белдемінде таужыныстардың ары қарай өзгеруі - сазды минералдардың қирауына және нығыздалған алюминийтемірлі (жоса мен латерит фащшлары), сондай-ақ кремнийлі алюминийтемірлі (кираса фациясьі) горизонттардың пайда болуына әкеледі. Гипергендік элювийдің жалпы қалындығы оншақты метр болады. Оның құрамы мен қалындығы нақты геологиялық жағдайға бай-ланысты шағын ауқымда өзгереді.

Хемогендік элювий жер бетінде немесе оған жақын алқапта ылғалдылық пен температураның ырғақты өзгеру жағдайында пайда болады. Бұл жағдайлар заттың тік, кейде бүйір бағыттарда қайта бөлініп, белгілі бір құрамды нығыздалған горизонттар түзілуіне әкеледі. Осындай иллювий-элювий жаралымдар аридтік және семи-аридтік аудандарға ерекше тән. Құрамына қарай олардың арасында бөлінетін фациялар: сор, калькрет немесе каличе (әк жиналған горизонттар); силькрет (кремнезем жиналған горизонттар); феррикет (темір тотықтары мен гидрототықтары жиналған горизонттар).

Биогендік элювий дәлірек айтканда, биохемогендік элювий қалындығы бірнеше метрге жететін әртүрлі топырақтардан тұрады. Топырақ пен элювийдің арақатнасы негізінен екі жағдаймен анықталады: олар бір-біріне сәйкес келеді немесе топырақ қабаты элювийді жауып жатады. Геологиялық зерттеулер жүргізгенде әдетте топырақ астындағы жаралымдарды да зерттеп, картаға түсіреді. Кейбір жағдайларда латериттік мору қыртысын топырақ профилі (кескіні) деп есептейді.

Элювий жаралымдарын диагностикалау - қалдық құрылымдар мен бітімдердің нашар сақталуына немесе жоғалуына және бастапқы таужыныстармен тікелей байланысының анықталмауына орай қиындайды. Таужыныстардың кез келген механикалық жылжуы - оларды элювийге жатқызу мүмкіндігінен айырады.

Биогендік элювий 3 фация тобына бөлінеді:

        а) полюстік топырақтар (арктика және тундра фациялары);

        ә) бореалдық топырақтар (күлді, сұр жоне орман фациялары);

        б) субтропик-тропик топырақтары (сұр, қошқыл, кызыл және сары

           топырақ фациялары).

Элювий қатарына сан  қилы пайдалы қазбалар шоғырланады: әртүрлі металдар мен бейметалдар  шашылымдары, қошқыл теміртас, никельді жоса-боксит, әртүрлі саз, құм, т.б.

Гравитациялык қатар түзілімдері. Гравитациялық (латынша gravitas- ауырлык) түзілімдер беткейлер мен олардың етектеріне түпкілікті таужыныстардың қираған өнімдері өздерінің салмағымен сырғып келіп қалыптасады. Олардың тасымалдануы мен аккумуляциясы - сынықты материалдың салмак күші әсерінен өзінше жылжып кету нәтижесінде болады. Олар дома-лау, сырғу, сусу, пластикалық, ылғал немесе суға қаныккан массалардың флюидтік ағуы, тоң бетімен сырғанау, сондай-ақ температура ал-масу ықпалынан сынықтардың өзгеруі түрінде білінеді. Гравитациялық қатар үш генетикалық типке бөлінеді: коллювий, деляпспй (жыл-жымалық) және солифлюксий.

Коллювий (лат. colluvio - жиналу) - салмақ күші ықпалымен беткей бойынша сырғыған мору өнімдері. Ол беткейлер мен олардың етектерінде жолақ түрінде опырылым және сырғу нәтижесінде жиналады. Коллювий мынадай типшелерге бөлінеді: домалама (дерупций), сейсмодомалама (сейсмодсрупций), сусыма (десперсий) және десерп-ций. Олардын қозгалысы сыныктар көлемінін өзгеруіне байланысты.

Домалама коллювий (дерупций лат. deruptus - қия) не-месе қирау коллювийі - іріктелмеген ірі жақпартастар жиынтығы). Ол таужыныстардың тектоникалық беткейлерде, кальдералар, трогтар, шатқалдар мен карст воронкаларының қиялығы 35-43-тан асатын беткейлерінде қалыптасады

(1-сурет).

Беткейлердің денудациялық болігінде қирау нәтижесінде еңістігі 90°-қа жететін жазықтықтар мен жұлыну қуыстары пайда болады.

Сейсмодом алама коллювий (сейсмодерупцпи) сейсмобелсенді аудандарда, жарылымдар мен қия беткейлер мацында кездсседі. Онын қалыптасуы күшті сейсмикалык дүмпулерге байланысты. Сейсмодомалама түзілімдердің қалыңдығы 20-30 м.

Сусыма коллювий (десперсий, лат. despero - сусу) - құрамы, беткейді кұрайтын таужыныстарға байланысты сусыма түзілімдер. Дерупцийден айырмашылығы - десперсий кимасында материалдың біршама іріктелгендігі, яғни ірілеу және ауырлау сынықтардың жолактың томенгі жағына шоғырлануы мен олардың мөлшері мен олшемі беткейдін жоғары жағында азаюы байқалады. Десперсийдің қалыптасуы 1 метрге дейінгі сынықтардың беткейден домалап, сырғыған кезде біршама ұсатылуына байлаиысты. Тастар кұлауының максимал мөлшері жаңбырлы және кар еріген кезендерге сәйкес келеді. Сусыма коллювий негізінен тауларда, беткейлер қиялығы 35–40-қа жеткенде қалыптасады. Жазықтар ауқымында бұл жаралымдар өзен немесе теңіз беткейлерінде ғана дамиды.

Десерпций (лат. desero - жылжу) - ретсіз үйілген, сыныктар арасы қуыс тасшақпа, дресва мен ұсақ (15-18 см-ден аспайтын) тасдөңбектерден тұрады. Сынықты материалдың козғалысы темпера - Ә.Б.Байбатша, Б.Ж.Әубекеров тураның ықпалынан оның келемінің өзгеруіне байланысты Десерпций аридтік климат жағдайында еңістігі 3-15° беткейлерде қалыптасады. Ол үшін мору нәтижесінде негізінен еритін және ірі тасшақпалы мате-риал беретін белгілі бір құрамды түпкілікті таужыныстар болу керек.

Деляпсий (лат. delabi - сырғу) немесе жылжыма түзілімдер - көлемі ондаған

м³ және үлкен таужыныс блоктарының еңістігі 15-35° беткейлерден ойыс бет

жасай жүлынып түсіп, ығысуы нәтижесшде қалыптасады.

Белоктар қозғалуының  себебі - үйкеліс күшінің жүлыну беттерінің жерасты суларымен сулануы нәтижесінде бүзылуы. Қозғалыстың басталуы - ылғалға қаныққан таужыныс массасы мен пластикалылығының артуымен, сондай-ақ оның үстше әртүрлі комму-никацияларды түрғызғанда жүктеменің артуына байланысты.

Жылжыма түзілімдер үш фацияға: жылжыманың жоғарғы (деля-сийлік) және төменгі (детрузийлік) беліктеріне, сонымен  бірге брекчи-ялану белдемінің түзілімдеріне  бөлінеді.

 

 

 

№ 1 сурет

Гравитациялар қатар  түзілімдерінің сұлбалық қималары

 

 

І-домалама коллювий (дерупций); ІІ-сусыма коллювий (десперсий) және оның фациялары: а-сусыманың жоғарғы бөлігі, б-сусыманың төменгі бөлігі; ІІІ-десерпций; ІҮ-сырғыма жаралымдар (деляпсий) және олардың фациялары: а-сырғыманың делясийлік бөлігі, б-детрузиялық бөлігі,

в-брекчиялану белдемі; Ү-жылдам солифлюкция (велофлюксий); ҮІ-баяу солифлюкция (тардофлюксий) және олардың фациялары: а-тыстың жоғарғы  бөлігі, б-тыстың орта бөлігі, в- қайырлар; ҮІІ-конжелифлюксий және оның фациялары: а-тыстың жоғарғы бөлігі, б-тыстың орта бөлігі, в-қайырлар;

ҮІІІ-тропиктік солифлюксий және оның фациялары: а-тыстың жоғарғы жағындағы  топырақты құрлымды, б-тыстың орта бөлігіндегі  ламинар ағысты, в-тыстың төменгі  жағындағы; ІХ-дефлюксий және оның фациялары: а-тыстың жоғарғы бөлігі, б-тыстың орта бөлігі, в-қайырлар. 1-гранит;

2-тасдөңбектер; 3-тасмалта, гравий; 4-шойтас; 5-тасқиыршық, тасшақпа;

6-құм; 7-саздақ, құмдақ, құмайт; 8-саз; 9-ұйық  шөгінді; 10-гумусты түзілімдер, топырақ; 11-тақтатастылық; 12-беткейлерді құрайтын түпкілікті таужыныстар.

 

 

 

Солифлюкциялык   түзілімдер (солюфлюксий) - лат. solum - топырақ, грунт; fluxus - ағу). Олар еңістігі 35°-тан аз. шөп басқан беткейлер сынықты материалының аса ылғалдануы нәтижесінде сырғуынан орын алады. Қозғалыстың қарқындылығы негізінен сынықты тыстың сипатына және ылғалдылык дәрежесіне байланысты. Жылы және салқын солифлюкция түзілімдері ажыратылады. Салқын түріне жылдам, баяу солифлюкциялар мен конжелифлюкций генетикалық типшелері кіреді. Жалпы алғанда, олардың қалыптасуы - грунттың қату мен жібу кезецділігінің алмасуына байланысты.

Жылдам солифлюкция (велофлюксий, лат. velos - жылдам; fluxus - ағу) түзілімдері көпжылдық тоң және маусымдық жібу алқаптарында грунттың сұйық консистенцияға ауысу жағдайында пайда болады. Велофлюксий құрамының 50%-тен астамы түйірлерінің өлшемі 1мм-ге жетпейтін (ұйықты, сазды, саздақ, құмайт және құмды фракциялар) сынықты материалдан тұрады. Ірі сыныктар әдетте тыстың теменгі жағына орналасады.

Баяу солифлюкция (тардофлюксий, лат. tardos - баяу; fluxus - ағу) тұтқыр консистенциялы грунт пен оның қату-еру алмасуынан (маусымды немесе қысқа мерзімді) пайда болады. Оның кұрамы жылдам солифлюкция түзілімдерімен салыстырганда біршама жақсы іріктелген материалдан тұрады.

Бұл түзілімдер үш фацияға ажыратылады:

     а) тыстың жоғарғы бөлігі;

     ә) топырак қабаты;

       б) тыстың орта бөлігі;

Конжелифлюксий (франц. condelation - қату; лат. fluvius - ағу) еріген және қатқан таужыныс жапсарында сырғу жағдайында қалыптасады. Бұл жапсарда грунт түтқыр консистенция күйде, ал онын үстіндегі грунт - тұтқыр пластикалық болады. Қарастырылған түзілімдер копжылдық тоң жағдайында, таулы аудандарда және беткейлерінің еңістігі 10-30° жазық тауларда қалыптасады. Олар тас теңіздер мен өзендер - кұрымдар жасайды.

Жылы солифлюция түзілімдер тобы тропиктік солифлюксий мен  дефлюксий типшелеріне бөлінеді.

Тропиктік   солифлюксий тұтқыр консистенциялы грунт массасының қозғалысы нәтижесінде кебу мен суланудың алмасуы жағдайында қалыптасады. Оның қүрамында үш фация белінеді. Тропиктік солифлюксий түзілімдері еңістігі 20-25-тен 3-10° аралығындағы беткейлерде қалыптасады.

Дефлюксий (лат. defluxi - ағып келу) – тұтқыр консистенциялы грунт массасынын қарқынды ылғалдану жағдайында беткейден салмақ күші ықпалымен қозғалу процесінде қалыптасатын түзілімдер. Олар үш фацияға жіктеледі. Бұл түзілімдердің қозғалу жылдамдығы жылына миллиметр бөліктерін құрап, ылғалдығы артуына орай арта түседі. Дефлюксий гумидтік климат жағдайында еңістігі шамалы жазықтар мен жазық тауларда қалыптасады, таулы аудандарда беткейлердің етегінде кездеседі. Ол еңістігі 8-10-нан 35° -қа дейінгі беткейлерге тән.

Биік таулар мен перигляциялық  белдемдерде тасты глетчер түзілімдері кеңінен таралған. Олардың пішіндері мен өлшемі әртүрлі. Көпшілік жағдайда олар мүздықтардың жиегінде орналасады. Тасты глетчерлер алдыңғы жағы мен бүйірлерінде кертпештермен шектеледі. Шептік кертпешінің табиғи жақтау қиялығы 35-40°, биіктігі ондаған метр (кейде 100 метрден асады) болады. Тасты глетчерлердің жылжу жылдамдығы кең ауқымда өзгеріп, 4-5 м/жыл шамасына жетеді.

Сел түзілімдері. Бұл түзілімдер - сел тасқындары қалыптастырған континенттік шөгінді жаралымдар. Сел таскындары деп - кенет пайда болатын, құрамында көп мөлшерде қатты материал бар қысқа мерзімді тау ар-наларындағы тасқындарды атайды. Олардың ағу жылдамдығы өте жоғары    және  қиратушы    күші    жойқын.    Сел    мен    кәдімгі    су тасқындарының шекарасы 1 м³ суда 100-150 кг мөлшерінде катты фаза болуымен анықталады.

Селдің тасымалдаушы күші өте жоғары: шағын сел шығаратын материалдың көлемі 10 мың м³ , апатты селде - 1 млн м³-ден асады. Сел барлык климаттық белдемдердегі тауларда байқалады. Сел тасқындары өте күрделі және осы уақытқа дейін жеткіліксіз зерттелген экзогендік процестерге жатады.

Сел жаралымдарының арасында екі генетикалық типше бөлінеді: байланысқан сел және байланыспаған сел.

Байланысқан сел түзілімдері. Бұл түзілімдердін сел массасы қатты бөлшектер мен судан тұрады, оларды майда дисперсиялы тұтқырғыш байланыстырады. Бұл таскында бос су болмайтындықтан барлық масса фазаларға бөлінбей, тұтастай гравитациялык қозғалыска келеді. Ол ламинарлық немесе турбуленттік режимде қозғалады (2-3 - сурет).

Байланысқан сел таудан ашык кеңістікке шығысымен жайылып кетпей, тау арнасында қалыптасқан тасқын түрінде және бастапқы ені ауқымында қозғалысын жалғастырады. Тоқтаған соң ол тіл, таспа, алаң, кейде 60-70° қия беткейлермен шектелген денелер түрінде қатып қалады. Байланысқан сел түзілімдерінің кималарындағы сынықты материал іріктелусіз және бағдарланбай орналасады. Сынықтар сел қозғалган кездегі жағдайында қалады. Байланысқан сел таскындарынын ішінде заттық кұрамы бойынша екі фация бөлінеді: балшыкты; балшықты-тасты сел.

Бірінші фация  тығыз лай тасқындарымен байланысты болса, ал екінші фация - өлшемі 8-10 м болатын таужыныс сыныктарын тасымалдауға қабілетті өте тығыз сазды-тасты сел тасқындарынан тұрады. Сел таскындары типтерінің шектік тығыздығының мәні корсетілген (4-сурет).

Байланыспаған сел түзілімдері. Олардын кұрамындағы сұйык белік - су бос күйде болғандықтан, қатты сынықты фазаны тасымалдайтын орта міндетін атқарады. Бүл процесс физикалық тұрғыдан алғанда, турбуленттік режимде қозғалатын су тасқыны сияқты. Байланыспаған селдің су тасқынынан айырмасы, оның күрамында қатты фаза көп мөлшерде болады.

 

 

 

 

№ 2 сурет

Сел тасқындарының құрылымдық – реологиялық моделдері

(С.М.Флейшман бойынша)

 

 

а–байланысқан сел; б–байланыспаған  сел; в-байланысқан тасты-балшықты

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 3 сурет

Сел тасқындарындағы  ірі сынықтар қозғалысы

(Демонце бойынша, 1891ж)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 4 сурет

Сел тасқындары типтеріндегі су мен таужыныстың, сел массасы  тығыздығы мен сапалық көрсеткіштері  арасындағы өзара байланыс

(Ю.Б.Виноградов бойынша)

 

 

 

 

 

 

 

 

Байланыспаған сел аккумуляциясының озіндік пішіні - дөңес, еңістік бүрышы 2-5-тен 8-12° болатын шығарынды конус. Бұл түзілімдер пролювийден нашар іріктелген және сынықты материалдың жұмырланғандығымен әрі ірі-лігімен ажыратылады.

Түйірөлшемдік қүрамы бойынша  байланыспаған сел түзілімдері скі фацияға бөлінеді: сулы-тасты; балшықты-тасты.

Сел түзілімдері  шоккен соң оның құрамындағы сумен бірге ұсақ түйірлер жартылай немесе толығымен шайылып, нәтижесінде орнында негізінен зор сынықты материал қалады.

Мұздықтық қатар түзілімдері. Бұл қатарға мұздықтармен және мұздық суларымен байланысты шөгінділер кіреді. Олар өзіндік мұздық (негізгі, абляциялық және шеткі мореналар), сулық-мұздықтық (флювиогляциялық, мұздықтық-көлдік) және мұздықтық-теңіздік түзілімдерге жіктеледі.

Жер бетіндегі мұзбасу негізгі екі типке - жабындық және таулық болып бөлінеді. "Мұздық телпектер" сияқты аралық пішіндер де бар. Олар үстірт тәрізді шыңдарды жапса, ал етек мұздықтары - таулық мұздықтардың тау бектеріндегі жазықтарға жылжып түсуінен пайда болады. Қайранда жүзш жүретін ерекше орынды иемденеді.