Материалдық емес активтер есебі

                                                    КІРІСПЕ

Біз қазіргі  жағдайда жұмыс істеп тұрған нарықтық экономиканы құрдық. Экономикамыз бен әлеуметтік өміріміз жақсара бастады.Оның айқын көрінісі Қазақстан ТМД елдерінің ішінде бірінші болып тұрақты әлеуметтік – экономикалық қамтамасыз етті,ал мұны жетекші халықаралық сарапшылардың өзі мойындап отыр. Экономикамыздың тұрақты стратегияны жүргізуінің нәтижесінде бүгінде Қазақстан дамыған елдердің қолданып жүрген халықаралық бухгалтерлік есеп стандартына,заңдарын және икемді салық жүйесін толық пайдалануға талпыныс жолында.Бухгалтерлік есепте материалдық емес активтердің анықтамасы негізгі құралдардың анықтамасына сәйкес келеді, яғни жай қызметтер үрдісінде сатуға арналмаған және ұзақ мерзімге пайдалану мақсатымен сатып алынады. Егер оларды пайдаланудан болашақта табыс алынады деген ықтималдылық болса және егер оларды сенімді бағалауға болатын болса ғана олар танылады. Осы курстық жұмыстың тақырыбы «Материалдық емес активтер» болып табылады. Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің 1999 жылғы қыркүйек айының 10 күнгі №490  бұйрығымен бекітілген Бухгалтерлік есеп шотының І бөлімінің   1-ші бөлімшесі «Материалдық емес активтер» деп аталады. Осы тақырыпқа сай курстық жұмыста «Материалдық емес активтер»  бөліміне жататын келесідей мәселелер қарастырылады: бірінші бөлімінде «Материалдық емес активтер және оларды тану, бағалау», екінші бөлімінде «Материалдық емес активтердің кіріске алу және шығу жолдары, амортизациясы».

«Материалдық  емес активтер» бабы бойынша шаруашылық қызметте ұзақ уақыт бойы пайдаланылатын және кіріс келтірілетін материалдық емес объектілерге кәсіпорынның жұмсаған шығындары көрсетіледі. Материалдық емес активтердің тозуы өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құнына олардың бастапқы құны мен ұтымды пайдалану мерзіміне қарай кәсіпорын есептеген нормалар бойынша, бірақ кәсіпорын қызметінің мерзімінен аспайтындай болып жатқызылады. Ұтымды пайдалану мерзімін анықтау мүмкін болмайтын материалдық емес активтер бойынша тозу нормасы он жыл мерзімге есептеліп, бірақ кәсіпорын қызметінің мерзімінен аспайтындай болып белгіленеді.

      Қазіргі таңда БЕС №28, ал қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарына сәйкес (№38 ҚЕХС) материалдық емес активтер басқа тараптарға жалға өткізу немесе әкімшілік мақсаттар үшін өндірісте немесе тауарлар мен қызмет көрсетуде физикалық мәні жоқ сәйкестендірілетін ақшалай емес активтер болып табылады.Материалдық емес активтерді есепке алу кезінде өте маңызды сұраққа материалдық емес активтерді пайдалану мерзімін анықтау жатады.Қызмет ету мерзімін анықтағанда келесі факторлар ескерілу қажет:

- қызмет ету мерзімін ең жоғарғы  шектейтін заңды , реттеуші және  келісілген ережелер;

- болжамды қызмет мерзімін өзгертуі  мүмкін жаңарту немесе ұзарту  үшін шарттар;

 - қызмет ету мерзімін азайтатын тозу, сұраныс және басқа да экономикалық факторлар;

    - жұмыстардың орындалуының күтілген мерзімге сәйкес келетін қызмет     мерзімі;

- материалдық емес активтің бәсекеге бар, бәсекеге қабілеттігін шектейтін бәсекелестердің және басқа да субъектілердің күтілген әрекеттері;

- материалдық емес активтердің  жиынтығына кіретін басқа активтердің қызмет ету мерзімі.

        Материалдық емес активтердің құны активтердің қызмет ету мерзімінде  жүйелі түрде жазылу керек. Материалдық емес активтердің амортизациясы оның пайдалы қызмет ету мерзімі жүйелік негізде жүзеге асырылады. Амортизацияны пайдалану әдісі активтердің экономикалық тиімділігін банктерде пайдалану моделін сипаттау керек. Егер мұндай үлгі нақты анықталған болмаса, амортизацияны теңбе тең аудару әдісін пайдалану керек.Материалдық емес активтердің тиімді қызмет ету мерзімін қарастыру керек. Халықаралық стандартқа сәйкес материалдық емес активті пайдалануда оның ағымдық,баланстық құны кәсіпорын үшін экономикалық тиімділігін жоғарылатуы мүмкін.

І. БӨЛІМ  МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС АКТИВТЕР  ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ  ТҮСІНІК

1.1  МАТЕРИАЛДЫҚ  ЕМЕС  АКТИВТЕР  ЖӘНЕ  ОЛАРДЫҢ  СИПАТТАМАСЫ

        Материалдық емес активтер — бұл өндірісте ұзақ мерзім бойына пайдалану  үшін немесе тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді), сатуға, әкімшілік мақсатқа  және басқа субъектіге жалға беруге арналған табиғи нысаны (мәні) жоқ акшалай  емес активтер. Бұл активтерді анықтауға болады, олар субъектінің күшімен  бақыланады және оларды пайдаланудан субъект болашақта экономикалық олжа  табады деп күтіледі. Материалдық емес активтерді анықтауға болады: егер де оларды жалға берсе,  сатса, айырбастаса; болашақта алынатын экономикалық олжаға олардьң тікелей қатысы болса. Материалдық емес активтерді субъект бақылай алатын болса, онда  оның экономикалық олжа табу мүмкіндігі ашылады.  Келешекте экономикалық олжа, осы материалдық емес активпен тікелей байланысты, егер олар мынадай жағдайда алынса:

болашақ экономикалық олжаны өсіруде материалдық емес    активтердің рөлі анықталса;

субъектінің осы активті  пайдалану  қабілеттілігі мен  ниеті болса;

бүгінгі күнге пара-пар қаржылық, техникалық және басқа да ресурстар  бар болып, субъектіге болашақта  күтілетін экономикалық олжаны алуға  қолайлы жағдай туғызса.

 Материалдық емес (ұстап көруге болмайтын) активтер — нақты табиғи нысаны  жоқ сезілмейтін құндылыққа ие болғанымен материалдық активтердің де, материалдық емес активтердің де құрамында кездесуі мүмкін.  Мысалға, кәсіпорын технологиялық құрал-жабдықты басқару үшін, оны  компьютерлік бағдарламамен камтамасыз ету керек, өйткені онсыз  құрал-жабдықтар  қызмет ете алмайды. Сондықтан, бағдарлама құрал-жабдықтың бөлінбейтін бөлігі  болып саналады. Осыдан, компьютерлік бағдарламамен қамтамасыз етуді ненің  құрамында екенін байымдап ақыл-парасатпен аныктау керек, өйткені ол негізгі құралдың да, материалдық емес активтің де құрамында есептелуі мүмкін.  Кейбір материалдық емес активтер физикалык заттың (алып жүрушілердің)  кұрамында болады, атап айтсақ: компьютерлік бағдарламамен қамтамасыз ететін — дискетте, фильм-лентасында, занды құжаттау (лицензия, патент) — кағазда болады, бірақ дискет те, лента да, қағаз да кез кезегінде қосалқы элементтер болып  табылады жэне олар активтің мәнін анықтау үшін негіз бола алмайды.  Бұған қарамастан, материалдықта, материалдық емес активтердіңде есебінде  көптеген ұқсастықтар бар, бірақ соңғының есебінде теңестіру немесе ұқсастыру,  пайдалы қызмет ету мерзімін бағалау (анықтау) сияқты аспектілері өте  күрделі болып саналады. Кейбір материалдық емес активтер фирманың басқа да активтеріне жеке теңестірілуі мүмкін, мысалға, патент, сауда маркісі сияқтылары, ал баскалары  болса жеке теңестірілмеуі мүмкін, керісінше, осындай материалдық емес  активтердің құны басқа да фирманың активтерімен тығыз байланыста шығарылуы мүмкін: мұндай материалдық емес активтің қатарына гудвилл жатады, ол клиенттердің сеніміне немесе қызметкерлердің машықтық деңгейіне негізделеді.  Мысалы:

        Жоғары радиациялық (сәуле шашатын) зонада орналасқан фармацевтикалық "Феникс" кәсіпорны дәрі-дәрмек, препаратын өндіретін фармацевтикалық "Бота" фирмасымен лицензиондық келісім жасасты делік. Ол  радиациондық сәуленің әсерінен болатын ауруларды емдеу үшін қажет.  Компанияның келешектегі экономикалық пайдасы (олжасы) жоғарыда  аталған лицензиондық келісіммен де тікелей байланысты болады, егер де:

- сол жерде тұратын халықтың  шығарылатын препаратқа деген  сұранысы  жоғары болса және онда жүргізілген әлеуметтік мәселелерге, сондай-ақ  өндірілетін препараттың келешекте үлкен экономикалық пайда әкелетіндігіне  толық сенім болса;

- препарат өндіру үшін компания  басшылығы келісімді пайдалануға  ниет  білдіріп, ол оның бизнес-жоспарында көрініс тапса;

 - кредиторлардың, жасалған келісім-шартқа сәйкес, қаржылық және басқада қажет ресурстарды беруге ынтасы бар болса.

Субъекті кей жағдайларда тиесілі заңды құжаттардың құқын рәсімдемей-ақ осы экономикалық олжамен басқа кәсіпорындардың шұғылдануына тиым сала алады. Егер де шығарылатын өнімнің технологиясы патенттелген болса, онда ол басқа субъектінің айналысуына тиым салады. Материалдық емес активтерге: лицензиондық келісімдер, компьютерлік бағдарламамен қамтамасыз етулер, патенттер, авторлық құқықтар, тауар  белгілері, қызмет ету белгілері, фирма атаулары, тәжірибелі-конструкторлық  жұмыстар және т.б. жатады.

Материалдық емес активтер деп - белгілі бір нақтылы табиғи пішіні жоқ, ақша немесе зат түріндегі активтер қатарына жатпайтын, бірақ қандай да бір бағаға, құнға бағаланатын болғандықтан кәсіпорынға өнім өндіруде, тауарларды сатуда, қызмет көрсетуде, негізгі құралдарды жалға беруде немесе әкімшілік қызмет барысында үнемі, яғни ұзақ уақыт бойы (бір жылдан артық уақыт) қосымша табыс (пайда) әкеліп тұратын активтерді айтамыз. Кәсіпорындарда материалдық емес активтердің қатарына Лицензиялық келісімдерді, Программалық жабдықтарды, Патенттерді, ұйымдастыру шығындарын, Гудвилді, Франчайзингті, Сауда маркаларын, Авторлық құқықтарды жатқызуға болады. Кәсіпорында материалдық емес активтер басқа заңды немесе жеке тұлғалардан сатылып алыну, басқалардың субсидия ретінде немесе сыйға беруі барысында, сондай-ақ кәсіпорынның өз ішінде ойлап табуы негізінде пайда болады.Объектілерді материалдық емес активтердің қатарына кіргізу (жатқызу) тәртібі және олардың құрамы белгіленген заңдарға сәйкес тиісті нормативтік актілерде қарастырылған.

Материалдық емес активтер кәсіпорынның балансында бастапқы құны бойынша кіріске алынады. Бұл материалдық емес активтердің бастапқы құны былайша анықталады:

Құрылтайшылар мен үлес қосушылардың кәсіпорынға  жарғьлық қорына қосқан үлесі есебінен келіп кіріске алынған материалдық  емес активтердің бағасы екі жақты нақты келісім бойынша бағаланады.

Заңды тұлғалар мен жеке адамдардан тегін (қайтарымсыз), сый ретінде алынған  материалдық емес активтер сол уақыттағы нарықтық баға бойынша бағаланады.

Басқа заңды тұлғалардан, сондай-ақ жеке адамдардан сатылып алынған материалдық емес активтер, ол обьектілерді сатып алуға және оларды пайдалану үшін жұмсалған шығындар сомаларының қосындысы бойынша бағаланады. Бұл материалдық емес активтердің баланстық бағасын анықтаудың жалпы әдісі болып табылады. Бірақ кейбір материалдық емес активтердің бастапқы құнын анықтаудың ерекшеліктері бар. Бұған мысал ретінде соңғы уақыттарда акционерлік қоғамдар мен жекешелендірілген шаруашылық субъектілерінде және басқа да ұйымдарда қолданылып жүрген «Ноу-Хау» деген үғымды келтіруге болады. «Ноу-Хау» деп шаруашылық қызметі, яғни пайдаланылуы барысында субъектіге табыс (пайда) беретін (әкелетін) жаңа технологиялық шешімдер мен жаңалықтарды, құпия мәліметтерді, айрықша құқықтарды, яғни жеке тұлғаның өзі тапқан ғылыми жэне басқадай жаңалығын айтуға болады. «Ноу-Хау» жалпы «патент» сияқты болып көрінгенмен одан өзгеше болып келеді. Кәсіпорындар патентті сатып алады, сондықтан да ол үшін сатып алуға қаржы жұмсалынғандықтан оның бастапқы құны болады. Көп уақыттарда «Ноу-Хау» кәсіпорынның үлес қосушылары мен құрьлтайшьлары өздерінің ұйымдағы жарғылық қорға қосқан үлесі есебінде береді. «Ноу-Хау»-дың бағасы, яғни бастапқы құны оны кәсіпорынға кіріске алатын, яғни балансқа алатын уақыттағы екі жақты нақты келісім бойынша белгіленеді. Материалдық емес активтердің жоғарыда аталып өткен түрлерінің бірі «Лицензиялық келісімдер». Ол белгілі бір заңды тұлғаның бір тауарды өндіру немесе сату құқын екінші  заңды тұлғаға беруі болып табылады. Ал бұл құқыққа ие болған кәсіпорын оның иесіне, яғни лицензиялық келісімдерді берушіге ол материалдық емес актив үшін тиісті белгіленіп келісілген мөлшерлерде қаржы төлейді немесе келісім бойынша басқа да міндеттерін орындайды.

1.2. МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС АКТИВТЕРДІҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП СТАНДАРТТАРЫНДАҒЫ ОРНЫ

ХҚЕС ке сәйкес, кейбір материалдық емес активтер физикалық  түрде кездесуі мүмкін, мысалы, компакт-дискі  түрінде, құқықтық құжаттар түрінде, құқықтық құжаттар түрінде (патент, лицензия) немесе таспа түрінде. Бірақ, мысалы, станокты басқаратын программалық басқару, онсыз  станок жұмыс жасамайды, станоктың  құрамдас бөлігі болып табылады, әрі  негізгі құрал есебінде есепке алынады. ХҚЕС 38 сонымен қатар жарнамалық шыығындар мен құралдары іске қосуға, зерттеу және іздестіру жұмыстарына  кететін шығындар үшін де қолданылады.

Мысалы, ұйым бірнеше бағыттағы ғылыми-зерттеу  және тәжірибелік-конструкциялық жобалармен айналысады  делік. Бірінші жоба бойынша олардың техникалық тұрғыдан қамтамасыз етілетініне күмән бар, екінші жоба бойынша қаржыландырудың тоқтатылуы мүмкін, үшінші жоба бойынша экономикалық тиімділіктің болар болмасы белгісіз. Төртінші жоба қаржыландырудан қиындық көрмейді, экономикалық тұрғыдан пайда пайда әкелеріне шүбә келтірілмейді, техникалық мүмкіндіктер толық анықталған.

1- кесте      

Материалдық емес активті мойындауға байланысты, төртінші  жоба бойынша шығындарды капитализациялау жүргізіледі: 4000+400+400+80+20+62,5*=4962,5

Қайта жасалған материалдық  активтің  өзіндік  құнына:

Материалдар мен қызметтер шығыны;

Активті жасауға тікелей қатысты еңбеккерлердің еңбек ақысы жәнне басқа да шығындар;

Жаңадан жасалған активке тікелей жұмсалған  кез келген шығындар қосылады (төлемдер, активті жасау кезінде пайдаланылған патентттер мен лицензияларлың амортизациясы);

Қосымша шығындар (негізгі құралдардың  амортизациясын, сақтандыру жарналарын және жалдау құнынң тарату).

ХҚЕС 38 ескерткендей, қосымша  шығындарын таратумен  бірдей жүргізіледі (ХҚЕС 2 «Құндылықтар»).

   1.3.  МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС  АКТИВТЕРДІ БАҒАЛАУ ЖӘНЕ  ТАНУ

Материалдық емес активтерді актив ретінде болашақта экономикалық олжа әкелетін активтер ретінде танылады (есепке тіркеледі). Өз кезегінде, материалдық емес активтердің құны, активтердің белсенді нарығы бар кезде ғана дұрыс анықталуы мүмкін; кез келген уақытта мәміле жасауға ынта білдіруші сатып алушы мен сатушыны табуға және бұндай кезде сатылатын және сатып алынатын тауардың бағасы да халық үшін қолайлы болады.  Біршама материалдық емес активтердің белсенді нарығы болмайды, өйткені  олар ете сирек кездеседі, мысалға, тауар белгілері, басылым атауы, кино мен музыкаға берілген авторлық құқықтары және бір актив үшін төленген сомасы,  осы тәріздес басқа активтің құнын өлшеу үшін, негіз бола алмайды. Сондықтан көптеген материалдық емес активтердің кұнын, әдетте, екі жактың келісімі бойынша анықтайды. Материалдық емес активтер танылған кезеңінен бастап бастапқы құны бойынша бағаланады. Материалдық емес активтердің бастапқы құны олардың алынған тәсіліне байланысты болып келеді: сырттан түссе (сатып алынған бағасы, ұйымдар бірлестігінің  күшімен; айырбастау арқылы немесе мемлекеттік субсидияның есебінен) немесе  шаруашьшық жүргізуші субъектінің ез күшімен жасалса.  Құн қағидасына сәйкес, материалдық емес активтер сатып алынған кезде сол құны бойынша көрініс табуы тиіс. Сатып алу құнына сатып алумен байланысты  барлық шығындар енгізіледі, соның ішінде сатып алынған бағасы, тасымалдау шығыны және т.б. Егер де материалдық емес активтер бартерлік (айырбас) негізде алынса, онда олардың бағасы нарықтық құн немесе осы тәріздес материалдық емес активтер өзге материалдық емес активтер құны бойынша анықталады. Егер материалдық емес активтің бастапқы құны несие есебінен алынса, онда сол несие үшін төленетін пайыз бастапқы кұнына қосылмайды, ал ол кезендік шығысқа жатқызылады. Егер материалдык емес активтің бастапқы кұны мемлекеттің есебінен тегін (немесе номиналды атаулы, немесе мемлекетгің субсидиясының есебінен) алынса, онда ол сату немесе белсенді нарықтағы материалдық емес активтерінің тап осы түрінің құны бойынша танылады. Егер де Үкімет тарапынан ауыл шаруашылығының қажеттілігін қамтамасыз ету үшін, мысалы, шегірткеге қарсы күресетін препаратқа "ABBA" көсіпорынның лицензиондық келісімін тегін алды делік, бұндай жағдайда аталған лицензиондық келісімнің белсенді нарығы болмайды. Материалдық емес активтердің түсуі мен шығарылуы "Материалдық емес активтерді қабылдау-беру актісімен рәсімделеді. Актіде материалдық емес активтердің түрі дәл аталады және кәсіпорынға берілген күні (кәсіпорында жасалған күні), объектінің сипаттамасы, оның бастапқы құны, амортизация нормасы және басқа қажетті мәліметтері көрсетіледі.

Материалдық емес активтерді кабылдап алу жөніндегі  акті әрбір объектіге бір данадан  толтырылады. Бірнеше біртектес материалдык емес активтерді қабылдау жөніндегі ортақ акт жасауға болады. Акт материалдық емес активтердің объектісі, оларды пайдалану тәртібі немесе кәсіпорынның мүліктік құқықтарын растайтын құжаттармен коса бухгалтерияға беріледі, оған бас бухгалтер қол қояды және кәсіпорынның басшысы бекітеді. Материалдық емес активтерді басқа кәсіпорынға бергенде (сату, тегін беру) акт екі дана етіп жасалынады: беруші және алушы кәсіпорын үшін. Материалдық емес активтердің нақты барлығы мен қозғалысын есепке алу  2700 "Материалдык емес активтер" бөлімшесінің шоттарында жүргізіледі. Осы шоттардың дебеті бойынша — материалдық емес активтердің келіп түскен айдың басы мен аяғындағы қалдықтары көрсетіледі де, ал кредиті бойынша — материалдық  емес активтердің есептен шығарылғандары корсетіледі. 2-ші бөлімшеге төмендегі шоттар кіреді:  2710 "Гудвилл", 2730 "Өзге материалдық емес активтер". 2700 "Материалдық емес активтер" бөлімшесінің шоттарын талдамалық есепке  алу "Материалдык емес активтердің мүліктік есеп карточкасында" жүргізіледі. Карточка косіпорынға түскен материалдық емес активтердің барлық түрлерін есепке алу үшін қолданылады. Материалдық емес активтердің әрбір жеке объектісіне бухгалтерияда мүліктік карточка ашылады. Карточка "Материалдық емес активтерді алу-беру актісінің", техникалық жөне баска кұжаттардың, көсіпорынның материалдық емес активтердің объектісін алғанын растайтын құжаттардың негізінде толтырылады. Материалдық емес активтерді басқа кәсіпорынға (ұйымға) берген кезде, оның есептен шыққаны туралы белгі соғу үшін негізі "Материалдык, емес активтерді алу-беру актісі" болып табылады. Материалдық емес активтердің бастапқы кұны субъектінің өз күшімен де жасалуы мүмкін, ол кезде оның құны нақты тікелей шығынымен де және үстеме шығысымен де танылады. Осы шығындарды есепке алу үшін, 2700 "Материалдық емес активтер" шоттарының бөлімшесіне, жеке "Материалдық емес активтерді жасау шығындары" деп аталатын ішкі (субшоты) ашылуы мүмкін. Осы аталған субшотқа мынадай шығындар енеді:

- материалдық емес активтерді  жасауға катысқан еңбеккерлердің еңбекақысы;

- заң бойынша белгіленген еңбек  ақыдан жасалатын аударымдар;

- материалдық емес активтерді  жасау кезінде тұтынатын материалдар  мен атқарылатын қызметтер;

- несие үшін төленетін пайыздар (марапаттаулар);

- басқа да шығындар;

- үстеме шығындар.

Материалдық емес активтерді жасауға кеткен барлық шығындар өзінің анықтамасы мен тұжырымдамасына сәйкес келген кезден бастап, 2700 "Материаддық емес активтердің" бөлімше шоттарының және "Материалдық емес активтерін жасауға кеткен шығындар" субшотының дебеті бойынша есепке алынады. Ал сәйкес кезеңге дсйінгі орын алған барлық шығындарға 7440 «Резервтерді құру және үмітсіз талаптарды есептен шығару бойынша шығыстар»   шоты дебеттеліп, 2700 "Материалдық емес активтерінің" бөлімше шоттары және "Материалдық емес активтерін жасауға кеткен шығындар" субшоты кредиттеледі. Субъектінің күшімен жасалған материалдық емес активтерді өз арналымы бойынша қолдануда қолданса, онда олардың дайындық кезеңінен бастап, жасалған шығындарды 2700 "Материалдык емес активтерінің" белімше шоттарының, "Материалдык емес активтерін жасауға кеткен шығындар" субшотының кредитінен 2700 "Материалдық емес активтер" бөлімшесінің тиесілі шоттарының дебетіне есептен шығарылады. Материалдык, емес активтерді жасау кезінде оның құнын анықтауға бір мысал келтіріп көрейік. Өсімдік  қоспасынан әзірленген дәрі-дәрмекке зерттеулерді фармацевтік зауыты жүргізді. 2001 жылы зауыт 300 мың  теңге шығыс жасаған. Ал 2002 жылдың басында сол көрсетілген шығынның жұмсалғандығы дәлелденді, сосын сол аталған технологияны іске асыру үшін 2002 жылы ақпанда 500 мың тенге, ал наурызда 250 мың теңге жұмсалған. Фармацевтік зауытының 300 мың теңге шығарған шығыны, дайындалатын препараттың технологиясының сәйкес келуіне дейінгі шығысы 7440 шотының дебетінде және 4230,3140,3310, 2150 т.б. шоттарының кредитінде есепке алынады. Ал қалған шығыны (500 + 250 =750) материалдық емес активтер ретінде, "Тәжірибелік — конструкторлық жүмыс" деп аталатын субшоттың кредитінде және 2730 «Өзге де материалдық емес активтер» шотының дебетінде есепке алынады. Субъектінің өзі жасаған тауар белгілері материалдық емес актив ретінде танылмайды, өйткені олардың нақты құнын анықтау мүмкін бола бермейді. Компанияның жасаған жарнама шығындарынан тауар белгісіне тиесілісін анықтау мүмкін емес, бірақ ол субъектінің атағын шығаруға қолайлы жағдай туғызады және нарық жағдайында тауардың қозғалысын арттырады. Сондықтан мұндай жарнамаға кеткен шығындар есептік кезеңнің шығыстарына жатқызылады және материалдық емес активтердің алынатын құнына енгізілмейді. Демек, мына шығындар жұмсалғанымен материалдық емес активтерге жатпайды, олар тек кезеңдік шығыстар болып танылады:

- зерттеуге кеткен шығындар;

- өндірістік немесе жаңа цехтардың ашылуына дейінгі кеткен шығындар (егер бұл шығындар негізгі құралдың бастапқы құнына қосылмаса);

- кәсіпорынды ашуға, заңды құжаттарын (жарлық, құрылтай келісім шарттарын, мөрін, штампын тб.) өзірлеуге кеткен шығындар;

- мамандарды оқытуға кеткен  шығындар;

- жарнамаға кеткен шығындар;

- жетілдіруге, көшуге, қайта құруға  кеткен шығындар;

- субъектінің жасаған: тауар  белгілеріне, фирма атауларына  т.б. шығындар;

- белгілі бір қызмет түрін  жүзеге асыру үшін мемлекет  берген лицензияға кеткен шығындар (оның әрекет ету мерзімі бір  жылдан аспаса);

- патенттерге кеткен шығындар (оның  әрекет ету мерзімі бір жылдан  аспаса).

Алғашқыда, материалдық емес активтерді алу ретінде танылған шығыстары, біршама  уақыт  өткеннен кейін оның құнының бір бөлігі болып саналмайды. Бірақ бұндай шығындарды нақты бір материалдық емес активтерге жатқызу қиын, әдетте, олардың экономикалық олжа әкелетінін анықтау оңай емес.

Материалдық емес активтердің «Программамен  жабдықтау» деп аталатын түрі кәсіпорынның алдағы уақыттарда істелінетін жұмыстарына қатысты табыс әкелетін ақпараттармен мәліметтерді айтады. «Патент» деп аталатын материалдық емес актив жеке адамның немесе топтың, соңдай-ақ заңды тұлғаның ашқан, ойлап тапқан жаңалығын мемлекеттік тұрғыдан мойындап және ол жаңалықты ашқан адамға, топқа немесе заңды тұлғаға жаңалығын өз пайдасына (жұмысына, қызметіне) қолдануға рұқсат беру туралы құжат болып табьлады. Сонымен қатар «Патент» -деп кәсіпкерліктің кейбір түрімен (саудамен, сатып алумен тағы да  басқа) айналысу үшін берілген құқықты куәләндыратын құжатты айтады. Кәсіпкер патентті алар уақытыңда патенттік баж төлеуі керек.

«Ұйымдастыру  шығындарына» - кәсіпорынды жаңадан ашу, құру кезінде жасалған шығындар, яғни ұйымды тіркеуден өткізуге және оны тіркеуден өткізу үшін заңдарында төленген төлемдер, банктерден есеп айырысу немесе валюталық, басқадай шоттар ашу үшін жасалған шығындар, жарнамалар үшін төленген телемдер және басқа да жұмсалған шығындар жатқызьлады. Материалдық емес активтердің «Гудвилл» деп аталатьп түрін кейде «Фирма бағасы» деп те атайды. «Гудвилл» немесе «фирма бағасы» материалдық емес активтер шотында есептелініп және сонымен қатар ол бір кәсіпорын екінші бір кәсіпорынды толығымен, яғни түгелдей сатып алған кезде немесе екі кәсіпорын қосылған уақытта ғана пайда болады. «Фирма бағасы» болып сатылып алынған кәсіпорынның нақты нарықтық (сатып алынған) бағасымен оның барлық активтерінің баланстық құны арасындағы айырмасы есептелінеді. Егер де сатылып алынған ұйымның барлық активтерінің сатылып алынған құны олардың баланстық құнынан артық болса, онда құндар арасындағы айырмашьлық «жағымды гудвилл», ал кем болған жағдайда «жағымсыз гудвилл» немесе «бэдвилл» деп аталады.Мысалы: Барлық активтерінің баланстық құны 80 (сексен) миллион теңге тұратын кәсіпорын барлық активтерімен түгелдей 100 (жүз) миллион теңгеге сатылып алынды делік. Бұл жағдайда 20 (жиырма) миллион теңге (100-80=20) жағымды гудвилл болып баланстың активінде есептелінеді. Егер керісінше болған жағдайда яғни барлық активтерінің баланстық құны 100 (жүз) миллион теңге тұратын кэсіпорын 80 (сексен) миллион теңгеге сатылып алынса, онда 20 (жиырма) миллион теңге (100-80=20) жағымсыз гудвилл, бэдвилл болып саналып есептелінеді.

Материалдық емес активтердің талдамалық есебі  олардың әрқайсысына жеке ашылған  инвентарлық карточкаларда жүргізіледі.

Кәсіпорын материалдық емес активтерді кіріске алғанда:

Дт: «Материалды емес активтер» 2700 деп аталатын шот,

Кт: «Ақша қаражаты» 1010 шоты, «Төленбеген капитал» 5110 ,

«Өзге кірістер» 6280  деп аталатын шоттардың тиістісі түріндегі бухгалтерлік жазу жазылады.

Материалдық емес активтер есептен шығарылғанда олардың баланстық (қалдық) құнына:

Дт: «Материалдық емес активтерді сату бойынша шығындар» 7410   шоты

Кт: «Материалдық емес активтер» 2700 шоты түрінде бухгалтерлік жазу жазылады. Ал оларға есептелінген жинақталған тозу сомасына:

Дт: «Материалдық емес активтердің тозуы» 2740 шоты,

Кт: «Материалдық емес активтер» 2700  шот түрінде екі жақты жазу жазылады.

Егер шаруашылық субъектілері өз меншігіндегі, яғни иелігіндегі материалдық емес активтерін сатқан жағдайда одан алынатын табыстарына:

Дт: «Ақша қаражаттары» 1010  немесе  «Дебиторлық борыштар мен басқадай активтер» 2940 шотының тиістісі,             

Кт: «Материалдық емес активтерді сатудан  алынатын табыс» 6210  шоты түрінде бухгалтерлік жазу жасалады.

Материалдық емес активтердің басқа да түрлері. Материалдық емес активтердің бұл тобына "Фирма бағасы" ("гудвилл"), интеллектуалдық меншік жөне тағы басқалары кіреді ("гудвилл" құрамына кіретін материалдық емес активтер сызбада керсетілген).

Гудвилл. Гудвиллды бухгалтерлік есеп түрғысынан Караганда, ол компанияларды біріктіріп немесе сатып алған кезде көсіпорынның сатып  алынған бағасын және оның дербес бірлік болып тұрған кезіндегі баланстық  қалдық құнының (міндеттемелерін қоспағанда) арасындагы айырмасын корсетеді. Гудвилл материалдық емес активтердің бұл түрі бүтіндей жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардыц немесе олардың құрылымдық бөлімдерінің бір тобын сатып алғанда пайда болады. Гудвиллдің пайда болу себептері әрқилы болып келеді. Әдетте, мұндай кэсіпорыпдардың (белімшелердің) баланстық құнымен емес, аукционда (конкурста), косіпорынныңболашактағы табыс әкелу мүмкіндігіне, оның енімді шығару нарығындағы беделіне және басқа факторларға байланысты  анықталған бағасына сатылатыны немесе сатып алынатыны нарыктық қатынастар жағдайында пайда болатын заңды кұбылыс. Кәсіпорынның (болімшенің) сатылу құны оның балансындағы активтерінен асып түсуі "Фирма бағасын" құрайды.

Демек, кәсіпорын өзінің баланстық күнынан артық бағаға сатылуы, оның біршама үстемдігі (артықшылығы) бар болғандығынан. Олардың ішіндегі ең айрықшасы: ерекше тиімді жарнама саясаты, бұрындары белгісіз болған табиғи ресурстарының ашылуы, жоғары несиелік рейтингі,қызметтерлерінің машықтығының жоғары болуы, географиялык орналасуының артықшылығы, жабдықтаушылармен тиімді және тұрақты байланысының болуы, т.б. Гудвилл кәсіпорынның бүкіл қызметінің барысында жоғарыда келтірілген факторларға сәйкес түрақты түрде қатысып отырғандығын, бірақ ол есеп беруде тек кәсіпорынды сатқанда ғана керініс табатындығын кереміз. Дегенмен де, гудвиллдің сандық мелшерін белгілеу, кәсіпорынныңөз табысын бағалауымен тікелей байланысты болып келеді. Гудвиллді анықтаудың мысалы. "Тұлпар" ЖШС-тігі "Виста" ЖШС-гін 2200 мың теңгеге сатып алды делік. Сатып алынғанға дейін кәсіпорынның балансыныц  корсеткіштері мынадай болған: 

"Виста" компаниясының таза  активі 1 400 мың теңге құраған (4 200 мыңтеңге - 2 800 мың тенге). "Тұлпар" компаниясы "Виста" компаниясын  2 200 мың теңгеге сатып алып, оның  нәтижесінде "гудвиллдің" құны 800 мыңтеңге құраған (2 200 мың теңге  - 1 400 мың тенге). Егер де компанияның  мүлкін сатып алынған күніндегі  бағасы бойынша есептесек, оның  нәтижесінде ондағы активтердің  құны кем шыкса, онда біз  оны келеңсіз гудвилл ретінде  танимыз да, оны кейінге қалдырылған  болашақ кезеңнің табысы ретінде  6010 шотта есепке аламыз.

Қазақстан Республикасында материалдық емес активтерді есептен шығару мерзімі он жыл, бірақ ол субъектінің кызмет ету мерзімінен асып кетпеуі керек. "Интеллектуаллдық меншік" ұғымына: авторлық құқықтары, орындаушы- артистердің қызметіне қатысты құқықтары (дыбысын жазуға, радио және телехабарларға байланысты хабар беруге), ойлап табушылық патент кұқықтары, ғылыми жаңалық ашу құқықтары, өнеркәсіптік үлгілер, тауар белгілері, т.б. интеллектуалдық меншік түрлері жатады.

ІІ  БӨЛІМ    МАТЕРИАЛДЫҚ  ЕМЕС  АКТИВТЕРДІҢ  АМОРТИЗАЦИЯСЫН  ЕСЕПТЕУ 

2.1 МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС АКТИВТЕРДІҢ  БАСТАПҚЫ БАҒАСЫ

Материалдық  емес активтер оларды сатып алуға  төленген қаржы көлемінде бағаланады (бастапқы баға). Материалдық емес активтің бастапқы құнына ұйым сатып алуға  жұмсаған нақты шығындарын кіргізеді, сонымен қоса қайтарылмайтын салықтар мен алымдарды, және активтерді тікелей  пайдалануға байланысты жұмсаған кез  келген шығындарды қосады. Бухгалтерлік есеп жүйесінде сатып алынған  материалды емес активтер былайша көрсетіледі:

                 Дт                                            Кт  
2730                      1250 жауапты тұлғалар сомасының есебінде  
2730                      3310,4110,3390,3540,4170,4430 ұйым мен жеке   
                              тұлғалардың есебіне.             

         Мысалы, ұйым өндірісте өндірілген өнімнің есебін жүргізу үшін компьютерлік сатып алған, сомасы 711562 теңге (оның ішінде ҚҚС -92812). Бағдарламаны   келісім шарт бойынша 3 жыл пайдалануға болады. Оны іске қосу үшін 25156 теңге төленген (оның ішінде ҚҚС- 3281). Бухгалтерлік есеп жүйесінде  төмендегі жазбалар жазылуға тиісті.

Дт                                     Кт 
       - компьютерлік бағдарламарды сатып алу (қоюшы –ҚҚС төлеуші):

3310,4110;  3390, 3540, 4170, 4430                1030,1010                       711562 теңге 
2730                                              3310, 4110, 3390,3540,4170,4430      618750 теңге 
1420                                              3310, 4110, 3390, 3540, 4170,4430    92812 теңге