Валюталық жүйе

Қазақстан Республикасының  білім және ғылым министрлігі

Ш.Есенов атындағы Каспий Мемлекеттік  технологиялар және инжиниринг университеті

«Экономика және құқық» институты

«Қаржы» кафедрасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

БАҚЫЛАУ ЖҰМЫСЫ

 

 

Пәні: Валюталық операциялар

Тақырыбы: Валюталық жүйе

 

 

 

Орындаған: ФК-10-5-С/С тобының студенті Меджанова М.Ж.

Тексерген: а.о. Нұрбосынова Ж.Н.

Сынақ кітапшасы: № 4100380

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ақтау-2012ж.

 

 

Жоспар

 

1. Кіріспе
2. Валюта жүйесінің  мәні және дамуы
3. Валюталық жүйе даму кезеңдері.
4. Қорытынды
5. Пайдаланылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КIРIСПЕ

  Қазақстанның  әлемдік  экономикалық қатынастарда басқа  елдермен сауда, экономикалық  қарым-қатынасқа түсуі үшін, шетелдермен  экспорт пен импорта, әлемдік  капитал ағымдарының іске асуына  және шетел валюталырының еркін  айналымын ұйымдастыруда, сонымен  қатар халықаралық әр түрлі  қарым-қатынасты іске асыру валюталық  жүйе негізінде жолға қойылады.

 Валюталық жүйелер  дүниежүзiлiк шаруашылықта құрал  жабдықтар, сатып алу және сату  айналымын тудыратын әдiстер және  мемлекетаралық ұйымдардың жиынтығынан  тұрады. Оның пайда болу және  одан әрi даму экономикасы халықаралық  ақша кеңiстiгiндегi адекватты шарттарды  талап ететiн ұлтаралық капитал  үрдiсiнiң объективтi дамуын бейнелейдi. 

  Халықаралық валюталық  жүйенiң негiзгi құраушы  элементтерi ретiнде валюталық бағам,  әлемдiк  ақшалай тауар және халықаралық   өтiмдiлiк,  валюталық рыноктар,  халықаралық валюта, қаржылық ұйымдар   және мемлекетаралық валюталық  келiсiм шарттарды атауға болады.

  Ваюталық  жүйе - ұлттық  заңдылықтар немесе  халықаралық  келiсiм шарттарымен бекiтiлетiн  валюталық қатынастарды  ұйымдастыру   және  реттеу формасы негізінде  көрініс табады.

  Халықаралық валюталық  жүйе дүниежүзiлiк шарушылықтың  шеңберiндегi сатып алу және сату  айналымын тудыратын әдiстер, құрал  жабдықтар және мемлекетаралық  ұйымдардың жиынтығынан тұрады. Оның пайда болу және одан  әрi даму экономикасы халықаралық  ақша кеңiстiгiндегi адекватты шарттарды  талап ететiн ұлтаралық капитал  үрдiсiнiң объективтi дамуын бейнелейдi.  Халықаралық валюталық жүйенiң  негiзгi құраушы элементтерi ретiнде  әлемдiк ақшалай тауар және  халықаралық өтiмдiлiк,  валюталық  курс,  валюталық рыноктар,  халықаралық  валюта, қаржылық ұйымдар және  мемлекетаралық валюталық келiсiм  шарттарды атауға болады.

  Жұмыстың өзектiлiгi  елiмiздiң әлемдiк рынокта алдынғы қатарлы елдер санатына қосылуы үшiн iшкi экономикалық өсумен қатар, халықаралық экономикалық қатынастарымыз дамып, соның iшiнде өзектi саласы халықаралық валюталық қатынастардың дамуы елiмiз үшiн маңызды. Өйткенi бiздiң экономикамызда теңгемiз еркiн айналысқа шыққандықтан, әлемдегi валюта өзгерiстерi бiзге де әсер етедi.

  Сондықтан мен курстық  жұмысымның тақырыбын   бүгiндегi өзектi мәселелердiң бiрi “Валюталық  жүйе: мәні, түрлері, элементтері”  деп алдым.

  Бұл тақырыпты таңдаудағы  мақсатым бiрiншiден,  жалпы халықаралық  валюталық жүйенiң түсiнiгiне және  құрылымына, оның оның пайда болу  себептерi мен негiзiн құраушы  элементтерiне, валюталық бағам және  оған әсер етушi факторларға тоқталып, екiншiден Қазақстан Республикасының  халықаралық валюта жүйесiндегi орнын,  елiмiздегi валюталық операциялар  мен валюта бағамының жағдайын  қарастырып өту және оларды  ұлттық экономика дамуына қосар  үлесiн қарастыру.

Бұл мақсатқа жету барысындағы  негізгі мiндеттерге мыналар жатады:

халықаралық валюталық жүйенiң  түсiнiгiн анықтап, оның пайда болуының себептерiн талдау;

халықаралық валюталық жүйенiң  негiзгi элементтерiн анықтау;

Қазақстан Республикасы валюталық  жүйенің дамуындағы ұлттық валютаның  даму тарихы мен валюталық нарықтың негізгі элементтеріне тоқталып өту;

Қазақстан Республикасындағы  валюталық жүйенiң қалыптасуы мен  қазiргi жағдайы қарастыру болып  табылады.

2. Валюталық жүйе. Халықаралық валюталық қатынастар – бұл ұлттық шаруашылық қызметтерінің нәтижелері мен өзара алмасуына қызмет ететін және дүниежүзілік шаруашылықтағы валюталардың қызмет етуі барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастар жиынтығы.

 Валюталық қатынастардың  жекелеген элементтері -вексель  ісі түрінде Ертедегі Грецияда  пайда болған. Олардың келесі  даму кезеңдері Лиондағы «вексель  жәрмеңкелері» мен басқа да  Орта ғасырлық Еуропадағы сауда  орталықтары болды, онда есеп  айырысулар вексель арқылы жүргізілді. Халықаралық қатынастардың одан  әрі дамуы өндіргіш күштерінің  өсуімен, дүниежүзілік нарықтардың  кұрылуымен, халықаралық еңбек бөлінісінің  терендеуімен байланысты болды.

  Халықаралық валюталық қатынастар материалдық өндіріс саласына, сондай-ақ бөлу, айырбас және тұтыну салаларына қатысты халықаралық экономикалық қатынастарға делдал болады. Валюталық қатынастар жағдайы ұлттық және дүниежүзілік экономиканың дамуына, саяси жағдайға, елдер арасындағы күштердің арақатынасына тәуелді.  Халықаралық шаруашылық байланыстардың дамуы шамасына байланысты валюталық жүйе құрылды. Экономикалық тұрғыдан қарағанда – бұл шаруашылық байланыстарды интернационалдандыру негізінде тарихи түрде қалыптасқан валюталық-экономикалық қатынастар жиынтығы; ұйымдық-заңдық тұрғысынан қарағанда – белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация шегіндегі валюталық қатынастарды ұйымдастырудың мемлекеттік-құқықтық формасы.

 Тарихта мынадай валюталық  жүйенің типтері калыптасқан:  ұлттық, дүниежүзілік, аймақтық. асында елдегі ұдайы өндіріс процесіне қажетті валю-талық ресурстарды қалыптастыруға және пайдалануға, халықаралық айналымды жүзеге асыруға көмектесетін валюталық-экономикалық қатынастардың жиынтығы ретінде ұлттық жүйе пайда болды. Үйымдық-зандық тұрғысынан қарағанда -бұл шаруашылық байланыстарды интернационалдандыру негізінде тарихи түрде қалыптасқан және халықаралық құқық нормаларын ескере отырып ұлттық заңдылықтармен бекітілген, елдегі валюталық қатынастарды ұйымдастырудың мемлекеттік-құқықтық формасы. Ұлттық валюталық жүйе елдің ақша жүйесінің бір бөлігі бола отырып, өзінше дербес және ұлттық шекарадан шыға алады. Ұлттық валюталық жүйенің ерекшелігі ел экономикасындағы сыртқы экономикалық байланыстардың даму дәрежесімен анықталады.

 Ұлттық валюталық жүйе  мен дүниежүзілік шаруашылықтың даму негізінде қалыптасқан және мемлекетаралық келісім-шарттармен бекітілген халықаралық валюталық қатынастарды ұйымдастыру формасы – дүниежүзілік валюталық жүйе өзара ажырамастай байланысты. Ұлттық және дүниежүзілік валюталық жүйелердің мүндай байланыстылығы олардың біртұтас екендігін білдірмейді, себебі олардың міндеттері, қызмет етуі және реттеу шарттары, жекелеген елдер экономикасын және дүниежүзілік шаруашылыққа ықпал етуі әр түрлі болып келеді. Дүниежүзілік валюталық жүйені ұлттық жүйемен байланыстыратын, яғни валюталық қатынастарға қызмет көрсететін және реттейтін, мемлекетаралық валюталық реттеулердс және валюталық саясатты шоғырландыруда негіз болатын ұлттық банктер болып табылады.

  Дүниежүзілік валюталық жүйені мемлекеттік-құқықтық ұйымдастыру формасы жетекші елдердің мүдделігімен және дүниежүзілік аренадағы күштердің орналастыры-луымен, өндірістің және дүниежүзілік сауданың дамуымен анықталады.Ұлттық және дүниежүзілік валюталық жүйе арасындағы байланыс пен айырмашылықтар, олардың элементтерінен байқалады.  Егер ұлттық валюталық жүйе ұлттық валютаға – елдің ақша бірлігіне негізделген болса, ал дүниежүзілік валюталық жүйе – бір немесе бірнеше резервтік валюталарға немесе халықаралық есептесу бірліктеріне негізделеді.

  Резервтік валюта – халықаралық төлем және резерв құралы функциясын орындайтын, басқа елдер үшін валю-талық паритет пен валюталық бағамды анықтауға базалық кызмет ететін, валюталар бағамын реттеу мақсатында валю-талық интервенция жүргізуде пайдаланылатын алдыңғы қатарлы елдердің айырбасталған ұлттық валюталарының ерекше категориясы.

 Резервтік валюта мәртебесін  алудағы алғышарттар:

 • дүниежүзілік өндірісте,  тауарлар мен капитал экспорт  тарында елдердің билік ету  позициясы;

 • жоғары тиімді  байланыс жүйесі бар несиелік-банктік  мекемелердің дамыған торабы;

 • басқа елдерде оған деген сүранысты қамтамасыз ететін, халықаралық айналымдағы валютаның еркін айналымдығы және валюталық шектеудің болмауы.

Резервтік валюта мәртебесі  эмитент-елдің экономикасына белгілі  бір міндеттемелерді жүктейді: осы  валютаның тұрақтылығын қолдап отыру  қажеттігі, сауда және валюталық  шектеулердің болмауы, девальвация  жүргізбеу. Сонымен қатар, ұлтгық валютаны резервтік дәрежеге көтеру ұлттық шаруашылық үшін төлем балансының тапшылығын ұлтгық валютамен автоматты түрде пайызсыз және мерзімсіз халықаралық несие алу жолымен жабу мүмкіндіктері түрінде бірқатар артықшылықтар береді.

Халықаралық есептік ақша бірлігі – валюталық пари-тет  пен валюталық бағамды белгілеу, халықаралық талаптар мен міндеттемелерді  өлшеу үшін шартты бірлік ретінде  пайдаланылатын валюталық бірлік. Қазіргі уақытта халықаралық экономикалық қатынастарға қызмет ету үшін қажетті дүниежүзілік несиелік ақша типтері ретінде СДР (арнайы қарыз алу құқығы) және ЭКЮ (еуропа валюта бірлігі) қызмет етеді. Бұл халықаралық активтер қолма-қолсыз халықаралық есеп айырысуларда елдердің арнайы шоттарына жазбаша жазу жолымен: СДР – Халықаралық валюталық қорда, ЭКЮ -Еуропалық кауымдастыққа ынтымақтастық валюталық Еуропалық қорында пайдаланылады. Олардың шартты құны валюталық «қоржынға» кіретін валюталардың орташа өлшемді құнын және бағамдарын өлшеу негізінде есептеледі.

Валюталық «қоржын» 1973 жылы наурыз айынан бастап өзгермелі бағам  режимін енгізумен байланысты банктерді  және халықаралық валюталы-несиелік ұйымдарда қолданы- лады. Осы топтағы валюталар саны, олардың құрамы және валюталық компоненттердің мөлшері орташа өлшемді бағам мақсатына байланысты белгіленеді.

 Валюталардың орташа  өлшемді құны, топқа кіретін, валюталардың  АҚШ долларына қатысты нарықтық  құнының сомасында есептеледі. СДР  халықаралық есептесу бірлігінің  негізін құрған валюталық «қоржын»  бес валютадан тұрады (1.01.1991 ж.  жағдай бойынша): АҚШ доллары –  40%, неміс маркасы – 21%, жапон  йені – 17%, француз франкі –  11%, фунт стерлинг 11%.

Елдің экономикалық және валюталық  жағдайларына байланысты анықталатын  валюталардың конверсиялау дәрежесі валюталық  жүйенің келесі бір элементін  сипаттайды. Басқа да ұлттық валюталарға  еркін айырбасталатын, ақша бірліктері ретінде еркін конверсияланатын валюталар болады. 1978 жылдан бастап халықаралық валюталық қорлар мынадай ұғымдарды енгізген болатын:

- «еркін пайдаланылатын  валюта», яғни халықаралық есеп  айырысуларда және валюталық  нарықтардың негізгі операцияларында  кеңінен қолданылатын;

 • валюталық шектеулері  бар, жартылай конверсияланған  елдердің валюталары;

- валюталар айырбасына  тыйым салынған, елдердің конверсияланбайтын  валюталары.

Валюталық паритет – бұл  валюталық бағамның негізі болып  табылатын және заңды түрде бекітілетін  екі валюта арасындағы шекті қатынасты  білдіреді. ХВҚ Жарғысы бойынша валюталық паритет СДР негізівде белгіленеді.

Ұлттық валюталық жүйенің  шегінде ХВҚ арқылы мемлекетаралық реттеу объектісі болып саналатын  валюта-мен жасалатын операцияларға  шек қою, яғни валюталық шектеу енгізілуде.

Халықаралық ақшалай талаптар мен міндеттемелерді мемлекеттік  реттеумен байланысты бейнелейтін  және жеке-леген елдің немесе барлық елдердің төлем қабілетін сипаттайтын – халықаралық өтімділік валюталық жүйенің эле-менті болып табылады. Халықаралық валюта өтімділігінің құрылымына шетел валютасы, алтын, Халықаралық валю-талық қатынастағы резервтік позиция, СДР және ЭКЮ-да-ғы шоттар кіреді.

 Халықаралық несиелік  құралдарды пайдалану ережеле-рінің  регламенттелуі және халықаралық  есеп айырысулар жүйелік халықаралық  нормаларға (Женева вексельдік және  чектік конвенция, 1930ж.) сәйкес жүзеге  асырылады.

Валюталық жүйенің институтциональдық құрылымы ұлттық және мемлекетаралық деңгейлерде реттеледі.

Аймақтық валюталық жүйелердің пайда болуының себептерінің біріне, жаңа валюталық орталықты құру және оны дүниежүзілік валюталық жүйе аумағына қосу жатады. Аймақтық валюталық жүйе – валюталық бағамдардың ауытқуын азайту және интеграциялық процессті ынта-ландыру мақсатында бірлестікке мүше елдердің валюталық қатынастарын мемлекеттік-құқтық ұйымдастыру формасы-ның және экономикалық интеграция шегінде валюталардың қызмет етуімен байланысты қалыптасатын қоғамдық қатынастардың жиынтығы болып табылады (Еуропалық валюталық жүйе, 1979 ж. наурыз).

3. Валюталық жүйе даму кезеңдері. Валюталық жүйенің даму кезеңдері өндірістің, дүние-жүзілік нарықтың, халықаралық еңбек бөлінісінің, дүние-жүзілік шаруашылықтың дамуымен байланысты болып келеді.

Бірінші дүниежүзілік валюталық  жүйе өнеркәсіптік революциядан кейін  алтын монометаллизмі базасында  алтын монета стандарты формасында қалыптасты. 1867 ж. Париж келісімі алтынды дүниежүзілік ақшалардың жалғыз формасы ретінде мойындады. Ұлттық және дүниежүзілік валюта және ақша жүйелері біріктірілген болатын, себебі ақша дүниежүзілік нарықта төлемге массасы (салмағы) бойынша қабылданды. Алтын стандарты өндірісті, сыртқы экономикалық байланыстарды, ақша айналыс, халықаралық есеп айырысуларды реттеуші ретінде белгілі бір роль атқарды.

Кейіннен классикалық  алтын монета стандарты өзін түсіріп  алды, себебі, ол дүниежүзілік шаруашылықтың  ша-руашылық байланыстарына сәйкес келмеді. 1914 ж. валюта -лық шектеу енгізілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс  тұсында пайда болған валюталық  былықтан соң, алтын және жетекші  валюталарға негізделген мемлекетаралық алтын девиз стандарты кұрылды.

Екінші дүниежүзілік валюталық  жүйе 1922 ж. Генуэз конференциясындағы мемлекетаралық келісіммен құрылды. 30 елдің ақша жүйесі алтын девиз  стандарты базасында қызмет етті. Ол кезеңцерде резервтік валюта мәртебесі  ресми түрде бір валютаға бекітілмеді, бірақ та фунт стерлинг пен АҚШ  доллары жетекшілік танытты.

Үшінші дүниежүзілік валюталық  жүйе 1994 ж. Брет-тон-Вудстағы (АҚШ) валюта-қаржы  конференциясында рәсімделді. Қатысушылары 44 ел болды, ХВҚ Жарғысы бекітіліп, онда дүниежүзілік валюталық жүйенің  мынадай қағидалары анықталды:

 • алтынға және  екі резервтік валютаға (АҚШ доллары  және фунт стерлингке) негізделген  мемлекетаралық алтын девиздік  стандарттың жүйесі белгіленді. Бүл жерде алтын девиз стандарты  халықаралық қатынастарда сақталып, ал ақша жүйесі айырбасталмайтын  несиелік ақшаларға негізделді.

 Бреттон-Вудс келісімі  бойынша алтынды пайдаланудың  төрт негізгі формасы қарастырылды: валюталардың алтындық паритеті  және олардың Халықаралық валюталық  қорда есепке алынуы, халықаралык  есеп айырысулардың қалдығын  жабатын ақырғы құрал және  халықаралық валюта өтімділігінің  компоненті. АҚШ долларын алтынға  теңестіру және оны шетелдік  орталық банктерде 31,10352 г (1934 ж.) тең 1 тройцк унциясы үшін 35 доллар  ресми бағада айрбастау жүзеге  асырылып, іс жүзінде долларлық  стандарт орын алды;

- валюталық саясат және  валюталық шектеу халықаралық  келісім-шарттарға бағынды;

 • валюталық паритеттер  алтынмен немесе АҚШ долларымен  бейнеленді, паритетті өзгерту тек  қана Халыкаралық валюталық қордың  рүқсатымен іске асты;

 • валюталық бағамдардың  режимі белгіленді (±0,75% - паритеттен  ауытқуға болады).

60-жылдардың аяғынан бастап, үшінші дүниежүзілік ва-люталық  жүйе құлдырады. Төртінші дүниежүзілік  валюталық жүйенің қағидалары  Кингстонда (Ямайка) 1976-1978 жж. ХВҚ-ға  мүше елдердің келісімімен рәсімделді. Онда Халықаралық валюталық қор  Жарғысына түзетулер енгізілді.  Ямайка валюталық жүйесінің негізгі  қағидасы мыналар:

 • СДР стандарты  енгізілді, бірақ іс жүзінде  долларлық стандарт сақталды, себебі  доллар СДР жүйесіндегі есеп  айырысуларды көбірек пайдаланды (валюталық “қоржындағы” доллардың  үлесі – 40%, ресми валюталық  резервтерде – 60%-ға жуық). Бірақ  Халықаралық валюталық қорға  мүше елдерге валюталық паритеттерін  кез келген валютада белгілеуге  құқық берілді, соның негінде  көп валюталы стандартқа өту  зандастырылды; - алтынды демонетизациялауға  заңды түрде тыйым салынды:  ресми баға, алтындық паритет  алынып тасталып, доллардын алтынға  айырбасталуы тоқтатылды;

 • валюталық бағамдар  режимін тандауға құқық берілді  (1973 ж. 6 наурыздан бастап өзгермелі  бағамдар жүйесі енгізілді);

 • ХВҚ арқылы мемлекетаралық  реттеу күшейді. Сонымен дүниежүзілік  валюталык жүйенің дағдарысқа  ұшырауы ескі жүйені құлатуға  және оны жаңамен ауыс-тыруға  әкелді. Жаңа валюталық жүйені  құруда үш кезеңді бөліп қарауға  болады: 1) жаңа валюталық жүйені  құру, ал-ғышарттарын қалыптастыру, қағидаларын анықтау; 2) құрылымдык  біртұтастығын қалыптастыру, құруды  аяқтау, жаңа жүйенің қағидаларын  біртіндеп іске қосу; 3) біртұтас  және элементтері өзара байланысқан  толыққанды қызмет ететін дамыған  дүниежүзілік валюталық жүйені  кұру.

  Ямайка валюталық жүйесіне қарсы Еуропалық экономикалық қауымдастык елдері 1979 жылы наурызда валюталар бағамын тұрақтандыру және инфляция деңгейін қысқарту жолымен Еуропадағы экономиканың өсуін қолдау мақса-тында Еуропалық валюталық жүйесін құрды. Бұл жүйе ЕВЖ мүше елдердің валюталық бағамдарынын айырмасын бағалауға арналған ЭКЮ еуропа валюта 380 Ақша, несие, банктер бірлігіне негізделді. ЭКЮ-дің нарықтық құнының есебі 2-кестеде берілген. Еуропалық валюталық жүйе мүше елдердің ресми алтын-доллар резервтерінің 20% біріктіре отырып, алтынды ЭКЮ-ді жартылай қамтамасыз ету үшін пайдаланады. Валюталық бағамдардың режимдері байынша мүмкін болар қатынастар валюталардың бірлесіп өзгеруі негінде өзара ауытқу шегінде белгіленген, жаңа мүшелер үшін +-6% және басқа жағдайларда +- 2,25%. Еуропаның Орталық банктері белгіленген ауытқулар шегінде интервенция жүргізеді. 1987 жылдан бастап маргинальды және интермаргинальды интервенциялық стратегия жүргізілуде, маргиналдық интервенцияның шектері диаграммада көрсетілген. Еуропаның экономикалық жүйелері мен монетарлы саясатының жақындасуы, экономикалық билікті көпұлтты институттарға беруі, ЕВО шеңберінде келісім-шарттарды реттеу және жүйелендіру барысы 1988 жылы Еуропалық валюталық жүйесін құрудың алғышарттары болып табылды.

 Ескерту:

USD/DM – 1,6798, ЕСU/DМ бағамының  есебі: 1,216364 • 1,6798 =2,04325.

Одақты құрудың мақсаты – ЕО шегінде тауарлар, көрсетілген қызметтер мен капиталдардың еркін қозғалысы; ақша саясатына, интервенцияның щекарасын қалпына келтіруге, валюталар арасында тұрақты өзара қатынас белгілеу, капиталдар нарығын ырықтандыруға қатысты бірігіп шешімдер қабылдау.

 ЕВО 12 елінің мемлекеттерінің  басшылары Еуропалық одақ жөнінде  жоба дайындап, оған 1992 жылы 7 ақпанда  қол қойылды және оны Маастрихт  келісім-шарты деп атады. Келісім-шартта болашақ экономикалық және ақшалай одаққа қатысты ережелер жинағы жасалып және бұрынғы ЕО келісім-шарттарына толықтырулар мен түзетулер енгізілді.

 Келісім-шартта мемлекеттердің  Еуропалық валюта одағы-на кіру  критерийлері анықталды:

 - инфляция деңгейі үш тұрақты қатысушы елдің орташа инфляция деңгейінің 1,5%-нан аспауы тиіс;

- бюджет тапшылығы да  өте өлшеусіз болмауы керек;

 • ЕВО-ға мүше болған екі жыл ішінде валюта қысымға және девальвациялануға ұшырамауы тиіс,

 • ұзақ мерзімді  пайыз мөлшерлемесі үш тұрақты  елдің орташа деңгейінің 2%-нан  аспауға тиіс.

 Сонымен қатар, қатысушы  елдердің ақша саясатын анықтайтын, оның шарттарын жасайтын, валюталық  опера-цияларды жүзеге асыратын  және валюталық резервтерді қолдап  отыратын, Еуропалық Орталық банк  пен қатысушы елдердің орталық  банктерін қамтитын орталық банктердің  жүйесі құрылды. Қазақстан Республикасы Халықаралық валюталық қорға мүше бола отырып, дүниежүзілік валюталық жүйелердің бірден-бір қатысушысы болып саналады.

ҚОРЫТЫНДЫ

     Қорыта  келгенде, халықаралық  валюталар және  қатынастар – ұлттық  шаруашылықтарының  қызметкерлерiнiң нәтижесiнен өзара  қызмет  ететiн  және  әлемдiк  шаруашылықтағы  валюталардың  қызмет  етуi  барысында  қалыптасқан   қоғамдық  қатынастар  жиынтығын   бiлдiредi.

     Халықаралық  валюта қатынастары шаруашылық  байланыстарының  интернационалдануы  негiзiнде бiрте-бiрте  белгiлi  бiр формаларды иемдене бастады.  Нәтижесiнде валюталық жүйе қалыптасты.

Ваюталық  жүйе дегенiмiз - ұлттық  заңдылықтарымен немесе  мемлекет  аралық  келiсiм шарттарымен  бекiтiлетiн валюталық қатынастарды  ұйымдастыру және  реттеу  формасын  бiлдiредi .

Валюталық жүйелер 3  түрге  бөлiнедi:

Ұлттық  валюталық  жүйе;

Дүниежүзлiк  валюталық  жүйе;

Аймақтық  немесе  мемлекет  аралық  валюталық  жүйе 

     Валюталық  рыноктарда  валюталық  операциялады  жүргiзуге  халықаралық  сауда   мен  оған  байланысты  көрсетiлген  қызметтер  және  халықаралық   капиталдар  мен  несиелер  қозғалысы  негiз  болып   табылады.

     Валюталық   бағам дегенiмiз  –  бұл   бiр  елдiң  ақша  бiрлiгiнiң   басқа  бiр елдiң ақша бiрлiктерiне  бейнеленген  бағасы. Әрбiр елдiң  ұлттық ваюталарын салыстыру   оларды өндiрiс  және  айырбас   процесiнде  пайда  болатын   обьективтi  құндық  қатынастарына   негiзделедi. Валюталық  бағамы  валюталарға  сұраныс  пен   ұсынысқа ықпал  етушi  көптеген  факторларға  байланысты  өзгередi. 

     Тауарлармен,  қызметтермен саудаласқанда, капиталдар  мен несиелердiң қозғалысы кезiнде,  дүниежүзiлiк және ұлттық рыноктардың  бағаларын, сонымен бiрге әр  алуан елдердiң ұлттық немесешетелдiк  валюталарға шаққандағы құндық  көрсеткiштердi салыстыраған уақытта  валюталық бағам аса қажет.

     Ұлттық  валюта  жүйесi дүниежүзiлiк валюта жүйесiнiң  құрылымдық принциптерiне сәйкес  қалыптасты. Ұлттық валюта жүйесiнiң  негiзiн осы мемлекеттiң заңымен  бекiтiлген ақша бiрлiгi құрайды.  Қазақстанның ұлттық валютасы  Елбасының 1993 жылғы 12 қарашасындағы  “Қазақстан ұлттық валютасын  енгiзу туралы” жарлығы негiзiнде  1993 жылдың 15 қарашасынан бастап айналымға  теңге енгiзiлдi.

     Қазақстанның  дүниежзiлiк шаруашылыққа интеграциялануға  ұмтылысы оның халықаралық валюта-қаржы   және несие қатынастарына белсендi  түрде қатысуын талап етедi. Елiмiздiң  бүгiнгi таңдағы негiзгi валюталық  саясаты теңге құнының тұрақтылығын  орнықтыру және оны еркiн ауысатын  валюталарға айырбастауды мейлiнше  ырықтандыру. 

     Қазақстан  1992  жылдың  шiлдесiнде  Халықаралық   валюталық қорға  мүше  болып   кiргеннен  бастап  өзiнiң   валюта  қатынастарын  “Ямаика”  валюта  жүйесiнiң  құрылымдық  қағидаларымен  қордың  жарғысына   сәйкес  қалыптастыруда. Валюта  қатыныастарын  ұйымдастырушы   үшiн  1993   жылдың 14  сәуiрiнде   “Валюталық  реттеу  туралы”  ҚР-ның алғашқы  заңы  қабылданды. Ол  кезде  Қазақстан  Кеңес  экономикасы аймағында  болғандықтан  шетелдермен  жеке  валюталық   байланыстар  жоқтың  қасында   болатын. Қабылданған  заң   бойынша валютаны ырқына  жiберу  деңгейiне  сәйкес  келiп  кейбiр  жағдайларға  байланысты  дамып   келе  жатқан  валюта  қатынастарына   тiптi  қарама-қайшы  сипатта   болды. 1996  жылы  24  желтоқсанда   Қазақстанда  “Валюталық  реттеу  туралы”  жаңадан  заң   қабылданды.  

     Жалпы валюталық  қатынастардың дамуы  елiмiздiң  экономикалық тұрақтылығын, әлемдiк  экономикадағы ұлттық экономикамыздың  орнын көрсетедi.

     Елiмiзде   ұлттық валюта жүйесі   1993 жылы 15 қарашадан бастап “ұлттық валютамыз   теңгенiң” айналысқа енгiзiлген  күннен  бастап қызмет етуде.  Бүгiнгi таңда  теңгемiз халықаралық  экономикада  ашық айналысқа  шығып,  елiмiзде жүргiзiлiп жатқан  қаржы шаралары өзiнiң оң  жемiсiн  берiп үлгердi. Оған дәлел ретiнде  бүгiнде елiмiз ТМД елдерi iшiнде елдiң қаржы секторы ең жақсы дамыған және тиiмдi қызмет етiп отырған сала болып табылады.

     Қазақстан  Республикасында 1999 жылы еркін  құбылатын айырбас бағамының  енгізілуі принцип бойынша валюталық  бағам деңгейін еркін нарық  жағдайында анықтайтынын білдіреді.  Яғни, еркін құбылатын айырбас  бағамның енуі валюталық бағам  сұраныс пен ұсыныстың нақты  арақатынасын қамтып көрсетуге  тиіс. Бір сөзбен айтқанда валюта  бағамы нарықтық заңдармен реттеліп, оның бағамдық өзгерістері анықталады. Бүгінгі таңда осы жүргізілген  валюталық реформаларға сәйкес  ұлттық валютамыз тұрақтанып, шетелдік  валютаға қарағанда ( АҚШ доллары)  соңғы уақыттарда құнының артуы  байқалады. Әрине бұл үлкен  жетістік деп те айтсақ артық  болмас.

     Қазақстан  Республикасында қазiрдiң өзiнде   теңгенiң ел iшiнде еркiн ауысуына iс жүзiнде қол жеткiзiп отырмыз.  Жоғарыда атап өткендей соңғы  жылдары  теңге құнының   халықаралық резервтік валюталар  бойынша тұрақты сақталып, Қазақстанның  экономикалық тиімді өсуіне септігін  тигізіп отыр. 

Соңғы 2007-2008 жылдары Қазақстанның әлемдік нарықтағы жағдайы бойынша  төлем балансы оң сальдоны көрсетті. Әрине бұл Қазақстан үшін үлкен  жетістік болып табылады және алдағы уақытта елдің ұлттық экономикасын, оның өндірістік салаларын индустрияландыру арқылы бәсекеге қабілетті экономиканы  құру, импорталмастырушы өндірісті  дамыту сыртқы саудада экспорттын көлемін  арттырп, импорттын көлемін айтарлықтай  төмендетеді деп айқындалуда. Алайда елдің экспортының өсуі, биылғы жылғы  төлем балансының он сальдосы тікелей  экономиканың тұрақты дамуы үшін тиімсіз болып келетін мұнай  және басқа да шикізатты өндірістің, олардың шығару көлемінің артуынан және әлемдік рынокта шикізатқа  деген бағаның өсуінен болып  отыр. Сондықтан мемлекетіміз алдағы жылдары осындай шикізаттық экономикадан құтылумәселесін шешуі қажеттігі  туып отырғаны белгілі.

1. Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Қ.Р-да ұлттық валютаны енгізу туралы» ҚР Президентінің заң күші бар жарлығы 12.11.1993ж.
2. Б.А.Көшенова «Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары»  Алматы -2000ж.
3. «Валюталық реттеу туралы» ҚР-ның заңы 24.12.1996ж.
4. Ғаламтор көзінен алынған ақпараттар.