Ақша қаражаттар қозғалысының аудиті

Мазмұны

Кіріспе

Нарықтық экономика  жағдайында басқаруды жетілдіруде  ақша - қаражаттар қозғалысының ролі мен мәні артуда. Басқару мен нарықтық экономиканың дамуына, әр түрлі деңгейдегі басқару шешімдерін әзірлеуге, негіздеу мен қабылдауға субъектінің нарықтағы іс-қимылын анықтап, бәсекелес субъектіні айқындауға, субъектілердің қаржылық қызметі туралы сапалы, уақытылы ақпаратты қалыптастыру ақша  қаражаттар қозғалысының есептілігінің басты мақсаттары болып табылады.

Ақша – бұл  барлық тауарлардың құнын өлшейтін, жалпыға балама айрықша тауар. Өндіріс  және бөлу процесіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи турде дамып келген экономикалық категория.

Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай  үш қасиетінің біртұтастығынан байқалады:

• жалпыға тікелей айырбасталу формасы;
• айырбас құнының дербес формасы;
• еңбек өлшемінің заттай формасы.

Жалпыға тікелей  айырбасталу формасы, оның кез келген материалдық бағалы затқа айырбасталатынын сипаттайды. Екіншісі тауарларды сатумен  байланыссыз. Соңғы қасиеті тауар  өндіруге жұмсалған еңбектік ақша көмегімен  өлшеуге болатын құнын сипаттайды.

Ақшаның қазіргі  экономикада атқаратын қызметтеріне мыналар жатады:

1. құн өлшемі және баға масштабы;
2. айналыс (айырбас) құралы;
3. төлем құралы;
4. қорлану және қор жинау құралы
5. дүниежүзілік ақша  

Ақша қаражаттар қозғалысының есептілігі басқадай есептік формаларымен бірге, ақпараттарға қызығушылығын білдірген қолданушыларға компанияның таза активтер динамикасын бағалауға, қаржылық құрылымындағы өзгерістерін, ақша қаражаттар қозғалысын тиімді басқаруын, тез арада өзгеріске түсетін нарықтық талаптарға тез бейімделу мүмкіндігін береді.

Есептілікте көрсетілетін көрсеткіштердің талдауын, бағалауды  жүргізу үшін модельдерді құруға және компанияның болашақтағы ақша қаражаттар қозғалысының дисконтталған  құнын көрсетуге мүмкіндік береді.

Ақша қаражаттар туралы қорытынды мәліметтер – олардың өткен жылдардағы болжанған бағаларының нақтылығын анықтауға және таза ақша қаражаттар мен табыстылықтың арасындағы байланысты көрсету үшін қажет. Осы тақырыбыма байланысты, тікелей және жанама әдістермен есептелген мысал есептертер келтірілген.

Курстық жұмыстың мақсаты –  нақты кәсіпорынның материалдары бойынша   ақша қаражаттар  қозғалысының  есебін құрастыру тәртібі және аудитін анықтау болып табылады. Осы мақсатқа сәйкес жұмысымда келесідей міндеттер айқындалады:

• кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау барысында Ақша  қаражаттар қозғалысының мәнін және маңызын анықтау;
• ақша қаражаттар қозғалысы туралы есебі және аудиті бойынша ғалымдар мен тәжірибешілердің   пікірлерін зерттеу
• дипломдық жұмысымның объектісіне алынып отырған “ШынДар” ЖШС -ың экономикалық-ұйымдастырушылық жағдайына сипаттама беру;
• 7 ҚЕХС бойынша «Ақша қаражаттар қозғалысы» туралы есептілік және оның түрлеріне сипаттама беру;
• ақша қаражаттар қозғалысы туралы есептіліктің нысандарын қарастыру;
• дисконтталған ақша ағымдарын есептеудің негізгі мақсатын зерттеу;
• ақша қаражаттар  қозғалысы  есебінің аудитің жүргізілу маңыздылығын және тәртібін қарастыру;
• ^{оның аудитор қорытындысын жасау.}

Курстық     жұмысты     орындау    барысында    зерттеу    обьектісі   болып, “ШынДар” ЖШС-гы  табылады.  Ақпарат   көздері    ретінде  кәсіпорынның    ережесі,   жылдық    есеп     мәліметтері,   сонымен    бірге    оқу    құралдары,   басылымдар,   нормативтік   құжаттар   пайдаланылады.  Зерттеу    мен   талдау   әдістері    болып   салыстырмалы,   корреляциялық      айырмашылықты    табу    әдістері    саналады.

1 Бөлім.  Ақша қаражаттар қозғалысы туралы жалпы анықтама

1.1.Ақша  қаражаттар қозғалысының мәні мен маңызы

Бухгалтерлік  қызметтің басты мақсаты субъектіні жедел басқару үшін қажет ақпараттармен, субъектінің қаржылық нәтижесі мен шаруашылық процестері туралы дұрыс және толық ақпараттармен қамтамасыз ету, сондай-ақ инвесторларға, жабдықтаушыларға, сатып алушыларға, кредиторларға, мемлекеттік органдарға, банктерге және басқа да мүдделі тұлғаларға бухгалтерлік есептің стандарттарына сәйкес қаржылық есеп беруді жасау болып табылады. 

Қаржылық есеп беру деп - кәсіпорынның өткен кезендегі  қаржылық- шаруашылық қызметін кешенді  түрде сипаттайтын барлық көрсеткіштер жүйесін айтамыз. Есеп беру  процесін жасау есеп  жұмысын соңғы сатысы болып табылады.

Қаржылық есеп берудің мақсаты өз пайдаланушыларына  заңды тұлғаның Қаржылық жағдайы  туралы сенімді, мәнді және пайдалы  ақпараттарды беру болып табылады. Қаржылық есеп берудің пайдаланушыларының қатарына потенциалды инвесторлар, кредиторлар, жабдықтаушылар, сатып алушылар, еңбеккерлер, сондай-ақ мемлекетік органдар тағы басқалары кіреді.

Қаржылық есеп беру басқарушы органдардың жұмысын  және  субъектінің ресурстарын, міндеттемелерін  және ақша қаражаттарының  болашақтағы ағындарын бағалауға, несие беру бойынша шешімдерге және инвестициялық шешімдерді  қабылдауға пайдалы ақпараттарды береді.

Есеп беру мәліметтерін банктің тиімділігін бағалау  үшін, сондай-ақ шаруашылық қызметін талдау үшін сыртқы пайдаланушылар пайдаланады.

Осымен қоса, есеп беру кәсіпорынның  шаруашылық қызметін жедел басқару үшін қажет  және ол болашақ кезеңдерді жоспарлау  мен болжау үшін басты база болып  табылады.

Есеп беруге қойылатын негізгі талаптар: кәсіпорын  қызметінің нәтижесін анық және объективті көрсету, барлық көрсеткіштерді бір

бірімен қатаң  түрде үйлестіру, бухгалтерлік пен  жедел - статистикалық есеп берудің  сабақтастығын сақтау, әдістемелік  және басқа да ережелерді сақтау болып  табылады.

Бұрмаланған есеп бергені үшін банктің басшысы мен бас бухгалтері Қазақстан Республикасының әрекет етіп тұрған заңдарыны сәйкес жауап береді.

Қаржылық есеп берудің негізгі қағидалары болып:

- есептеу;

- толассыздық;

- түсініктілік;

- маңыздылық;

- мәнділік;

- дұрыстық;

- шындық және алалықсыз ұсыну;

- бейтараптылық;

- сақтық;

- аяқтау және  салыстыру;

- жүйелілік.

Есеп беруге қойылатын ең басты талап оның тазалығы болып табылады, яғни акционерлер  мен инвесторларға есеп берудің  мәліметі түсінікті болуы тиіс. Есеп беру белгіленген мәліметтердің мерзімінде жасалғаны жөн. Кәсіпорынның есеп беруі бухгалтерлік, статистикалық және жедел болып болінеді.

Қаржылық есеп беру келесідей формалардаң турады:

• бухгалтерлік баланс;
• табыс және шығыс туралы есеп беру;
• ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп беру;
• меншікті капиталда болған өзгерістер туралы есеп беру;
• түсіндерме хаттама.

Қаржылық есеп беру  мәміленің және басқада  оқиғаның нәтижесін классқа топтастырып, экономикалық мазмұнына  сәйкес көрсетіледі. Экономикалық мазмұн қаржылық есеп берудің элементтері болып табылады. Олар:

Актив – бұл  құндық бағасы бар субъекттің құқығы мен жеке мүліктік  және мүліктік емес игілігі.

Активтер болашақта  жүзеге асатын экономикалық олжа ретінде  көрсетіледі.

Активтердің физикалық  нысаны да бар болуы мүмкін (ғимараттар, қондырғылар, машиналар тағы басқалары.) және ондай нысаны да болмауы да мүмкін(лицензия, «ноу- хау», гудвил және тағы басқа); сондай-ақ активтер дебиторлық қарыз іспеттес те болып келуі мүмкін.

Міндеттемелер- бұл өткен мәміленің нәтижесі, ол жүзеге асқандықтан қарызданушының  міндеттемесін пайда болғанын, белгілі бір әрекетің кредитор пайдасына жасалатындығын көрсетеді: қарызды төлеу немесе одан бас тарту, ал кредитор қарызданушыдан  өз міндеттемесін орындалуын талап етуге құқығы бар.

Меншік капиталы- бұл субъекттің міндеттемесі шегерілген активі.  Бухгалтерлік есепте ол бірнеше классқа бөлінеді:

- жарғылық капиталы;

- қосымша төленген  капитал; 

- резервтік  капитал;

- таратылмаған  табыс. 

Қаржылық есеп беруді пайдаланушылар үшін бұндай бөліну, шаруашылық қызметін талдаған кезде қажет. Егерде баланс пасивінің  құрылымында меншік капиталының  үлес салмағы көп болса, онда ол субъектінің қаржылық жағдайының тұрақтылығын көрсетеді.

 Қаржылық  нәтижесі - бұл есепті жылдағы  кәсіпорының қаржылық шаруашылық қызметінің нәтижесі. Қаржылық нәтижесін өлшеу элементі: табыс пен шығыс болып табылады.

 Табыстар  – бұл субъекттің  негізгі  және негізгі емес  қызметінің  нәтижесі. Негізгі қызметтен   алатын табыстардың қатарына: өнімді, жұмысты, қызметтен сатқаннан  алынған табысы; сондай ақ  тауарлы- материялдық құндылықтардан, жалға беруден, инвистициялық қызметтерден түсетін табыстары жатады.

Шығыстар-  өнімді өндірумен, жұмысты атқарумен, қызметті көрсетумен байланысты шығындар, негізгі  және негізгі емес  қызметтен шеккен  зияндар және  төтенше жағдайдан туындаған шығындар.

 Қаржылық  есеп берудің элементін тану  – бұл бухгултерлік балансқа  енгізу процесі немесе қаржылық- шаруашылық қызметінің нәтижесі  туралы есеп берудің бабы, ал  ол элементтерге берілген анықтамаларына  сәйкес келеді және мынадай тану  тұжырымдамасын қанағаттандырады:

• кез келген болашақтағы олжаның осы баптарда көрініс табу ықтималдығы бар, оның түсуіде, шығып кетуі де мүмкін.
• баптың құны бар, ол үлкен дәлдікпен өлшенуі мүмкін.

Қай саладағы кәсіпорындар мен ұйымдар болмасын өз қызметі барысында басқа заңды және жеке тұлғалармен қарым-қатынас жасайтындығы белгілі. Сол уақыттардағы операциялардың барлығы дерлік ақшамен есеп айырысу арқылы жүргізіледі десек қателеспейміз. Ал ақша арқылы есеп айыру белгілі бір заңға сәйкес жүргізілуді қажет етеді. Біздің елімізде қызмет ететін кәсіпорындар мен ұйымдар ақшалармен есеп айырысу операцияларын Қазақстан Республикасының Ұлттық банк мекемесі белгілеген ережелер мен тәртіпке сәйкес жүргізіп отырады.

Қазіргі таңда ақшалар қозғалысын басқару қаржы нарығының күрделілігіне байланысты маңызды мәселе болып саналып отыр.

Ақша қаражаттар қозғалысы – шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ, тауарлы емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға  қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы. Ол капитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасына дәнекер болады. Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ несиелік және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге асырылады.

Қолма-қол ақшалар  айналысы – нақты ақшалар қозғалысын білдіреді. Оған банкноталар, монеталар  және қағаз ақшалар қызмет етеді.

Қолма-қолсыз ақшалар  айнасы – қолма-қолсыз ақшалар айналымының ақшаларының қозғалысы. Оған: чектер, пластикалық карточкалар, электрондық аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардағы сақтаған ақшалары (депозиттер).

Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақшалар арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір қозғалыс сферасынан екінші біріне өтіп отыруынан байқалады.

Мысалы, қолма-қол  ақшалардың банктегі депозитке салынуы, олардың қолма-қолсыз ақшаға айналуын білдірсе, ал банктен жалақы, жәрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша алған жағдайларда қолма-қолсыз ақшалардың қолма-қол ақшаларға ауысуы байқалады.

1.2.Ақша қаражаттар қозғалысының есебі

Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің жанындағы  «Бухгалтерлік есеп және аудит әдістемесі департаментінің» №4 ‘Ақша – қаражаттарының қозғалысы туралы есеп’ - деп аталатын бухгалтерлік есеп стандартының бірінші бабында: «кәсіпорындар мен ұйымдардың, яғни субъектілердің ақша – қаражаттарының қозғалысы туралы есебі осы деректі пайдаланушыларды түрлі операциялық және инвестициялық қаржы қызметі бойынша есепті кезеңдегі ақша – қаражаттарының келіп түсуі, кірістелуі ол қаржылардың жұмсалуы туралы ақпараттармен қамтамасыз етіп және оларға осы заңды тұлғаның, яғни субъектінің қаржы жағдайындағы өзгерістерін бағалауына мүмкіндік береді» делінген. Ал осы стандарттың екінші бабында: «Заңды тұлғалар, субъектілер ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есепті осы стандарттың талаптарына сай жүргізеді және есепті кезеңдегі қаржы нәтижелері есептемесінің құрамында тапсырады» делінген.

Жалпы ақша  қаражаттары ҚЕХС-ң шоттар кестесіндегі 10.1 «Қысқа мерзімді активтер» деген алғашқы бөлімнің бірінші тобына кіреді. Бұл бөлімнің шоттары қысқа мерзімді ретінде жіктелетін ұйымның активтерін есепке алуға арналған. Актив,егер:

Оны іске асыру  болжамдалса, немесе ұйымның қалыпты операциялық циклінің барысында ол сату немесе пайдалану үшін ұсталынса;

Ол негізінен  сауда мақсатында немесе қысқа мерзімге және оны іске асыру баланстың  күнінен кейін он екі айдың  ішіңде күтілсе;

Пайдалануда шек  қойылмайтын ақша немесе оның баламасында  болса, қысқа мерзімді актив ретінде  жіктеледі.

Барлық қалған активтер ұзақ мерзімді активтер ретінде жіктеледі.

1000 – «Ақша қаражаты» кіші бөлімі - ақша қаражаттарын есептеу үшін қолданылады және өзіне мына 7 топты кіргізеді.

1010 «Кассадағы теңгемен ақша қаражаты», онда кассадағы ұлттық валютамен ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады. Жалпы касса операцияларының есебі 1010 (451) «Кассадағы теңгемен ақша қаражаты» және 1020 (452) «Кассадағы валютамен ақша қаражаты» - деп аталатын шоттарда жүргізіледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың, яғни шаруашылық субъектілердің кассадағы ұлттық валюта түріндегі (теңге түріндегі) нақты ақша қаражаттарының кірісі мен шығысының (қозғалысының) есебі Қазақстан Республикасы Ұлттық банк мекемесі бекіткен кассалық операциялар есебін жүргізудің тәртібіне сәйкес жүргізілуі тиіс.

1020 «Кассадағы валютамен ақша қаражаты», бұл жерде кассадағы шетел валютасымен ақша қаражатының қозғалысы  есептелінеді. Жалпы кәсіпорынның кассасындағы шетел валютасы түріндегі ақша қаражаттарының есебі кассадағы ұлттық валюта түрінде нақты ақша қаражаттарының есебіне ұқсас жүргізіледі.

1010 (451) «Кассадағы  теңгемен ақша қаражаты» және 1020 (452) «Кассадағы валютамен ақша  қаражаты» - деп аталатын шоттар  бойынша жүргізілетін операциялардың  есебі: кредиті бойынша номері  бірінші журнал – ордері, ал  дебеті бойынша осы журнал  – ордердің ведомосында жүргізіледі. Яғни кассаның кірісі бойынша операциялар №1 санды журнал – ордердің ведомосында, ал шығысы бойынша операциялар №1 санды журнал – ордерде есептеліп жүргізіледі.

1030 «Жолдағы теңгемен ақша қаражаты», бұл жерде жолдағы ақша қаражаттар қозғалысы көрсетіледі. Бұл шот аударылған, бірақ әлі кәсіпорынның шотына келіп түспеген, яғни кіріске алынбаған ақша қаражаттары жолдағы ақшалай қаржылар болып саналады.

1040 «Ағымдағы банктік шоттардағы теңгемен ақша қаражаты», онда банктік шоттардағы ұлттық валюта түріндегі ақша қаражаттар қозғалысының есебі көрсетіледі. Кәсіпорындар мен ұйымдар, фирмалар өздерінің ақшалай қаржыларын сақтауға банк мекемесінен арнаулы шот ашуына болады. Бұл шотта ашылған аккредитивтердегі ақшалай қаржылар, чек кітапшаларындағы ақшалай қаржылар, банктердегі арнаулы шоттардағы ақшалай және басқадай құжаттардағы (вексельден басқа) ақшалай қаржылар есептелінеді. Жалпы субъектілердегі есеп айырысу шоты бойынша операциялардың есебі 1040 (441) – шотта жүргізіледі. Бұл шот дебеті бойынша 1210,2110 (301), 1420 – 2810 (331-334), 1010 (451), 3010-3020 (601-603) және т.б шоттардың кредитімен, ал кредиті бойынша 1040 (141-143), 1610 (351-352), 1150 (401-403), 1010 (451), 3010,3020 (601-603), 3310 (671) тағы басқа шоттардың дебетімен корреспонденцияланады.

1040 – шоттың  кредитінде жазылған операциялар  номері 2 – журнал – ордерде,  ал дебетінде жазылған операциялар  осы журналдың ведомосында есептелінеді.

1050 «Ағымдағы  банктік шоттардағы валютамен  ақша қаражаты», мұнда ағымдағы  банктік шоттардағы шетелдік валюта түріндегі ақша қаражаттар қозғалысының есебі көрсетіледі. 

1060 «Депозиттік  банктік шоттардағы ақша қаражаты»,  бұл жерде депозиттік банктің  шоттардағы ақша қаражаттарының  қозғалысы есептеледі.

1070 «Арнайы шоттардағы  ақша қаражаты», бұл жерде арнайы шоттардағы ақша қаражаттарының қозғалысы есепке алынады.

 Бұл шотта  ашылған аккредитивтердегі ақшалай  қаржылар, чек кітапшаларындағы  ақшалай қаржылар, банктердегі арнайы  шоттардағы ақшалар және басқадай  құжаттардағы (вексельден басқа) ақшалай қаржылар есептелінеді. Шаруашылық субъектілері 1070 (421) – «Аккредитивтердегі ақшалай қаржылар» - деп аталатын шотта жабдықтаушы және басқа да кәсіпорындар мен ұйымдардың, фирмалардың аттарына ашылған аккредитивтегі ақша қаражаттарын есептейді. Негізінен есеп айырысудың бұл түрі басқа қаладағы жабдықтаушылармен қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін қолданылады. Бұл есеп айырысу құжаты бойынша сатып алушы өзіне қызмет көрсететін банк мекемесі арқылы жабдықтаушының шоты ашылған, яғни оған қызмет көрсететін банктен аккредитив ашады. Есеп айырысудың бұл түрі 1931 жылдан бері қолданылып келеді.

Аккредитив – сатып алушыға қызмет ететін банк мекемесінің осы кәсіпорынды немесе ұйымды жабдықтайтын шаруашылық субъектісіне қызмет көрсететін банк мекемесіне тауарларының жіберілгендігін немесе қызметтерінің көрсетілгендігін дәлелдейтін құжаттар бойынша төлем төлеу жайлы тапсырмасы.

Ашылған аккредитив сомасы 1070 – «Аккредитивтегі ақшалай  қаржылар» шотының дебетіне қай  шоттардан аударылғанына қарай, егер есеп айырысу шотынан аударылса, 1040 – шотынан, валюталық шоттардан 1020-1050 аударылса, банктерден алынған несиелердің есебінен аударылса, 3010 (601) – шоттың, банктен тыс басқа да мекемелердің несиелері есебінен аударылған болса: 3020 (602) – шоттың кредитіне жазылады. Ал жабдықтаушыға аккредитивтен төленген сома бухгалтерияда 3310 (671) «Жеткізушілер мен мердігерлермен есеп айырысу» шотының дебетіне 1070 (421) «Акредитивтегі ақшалай қаржы» - деп аталатын шоттың кредитіне жазылады. 

Ақша қозғалысының есебінде есептік кезеңдегі банктің қолма-қол ақша санының өзгеруі туралы ақпараттарды және ақша сомасының көбею көзі, сол сияқты оларды пайдалану бағыты жөнінде көрсетілуі керек.

Ақша қозғалысы  жөніндегі есепті дайындау кезінде  пайданың көбею көздерін және олардың пайдалану әдістерін бөліп көрсету қажет. Сондықтан кәсіпорынның таза табысы - тапқан табысы – егер есепті кезеңде ақша нысанында алынса ақша көзі болып табылады, ал шығындар, егерде олар есепті кезеңде ақша нысанында жүргізілсе, онда ақшаның азаюымен байланысты болады.

Ақша қозғалысымен байланыссыз, алынған таза табыстар мен шығыстардың көлеміне келесі баптар бойынша түзету қажет:

• амортизациялық аударымдар;
• провизияны құруға кеткен нақты шығындар сомасы;
• есептелген, бірақ алынбаған табыс сомасы және сыйақы түріндегі жұмсалған шығындар;
• сыйақы төлеумен және алумен байланысты емес, алынбаған табыс немесе кеткен шығындар сомасы

Ақша қаражаттар қозғалысының есебі, оларды операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтері бойынша жіктей отырып кезеңдегі  ағымын көрсету қажет.

Ақша қаражатының  қозғалысы туралы есеп беру бойынша  жазылған түсініктеме жазбада мына сұрақтар баяндалуы керек:

• операциондық қызметтен түсетін ақша қаражаттарының қозғалысын ашу үшін кәсіпорын қандай әдісті пайдаланады (тікелей ме, жоқ әлде жанама ма);
• түсетін ақша қаражаттары мен клиент атынан төленетін ақша қаражаттары нетто-негізінде ашыла ма, әсіресе, кәсіпорынның өз ақша қаражатынан клиенттердің ақша қаражаты асып кеткен жағдайда;
• ақша қаражатының қозғалысы бойынша шектеулер және т.б.

Бұл арада ескеретін бір жайт, түсініктеме жазбада кейбір мәселелер бойынша қайталанып берілетін түсініктемелерге жол бермеуді қадағалау керек.

Кәсіпорындар  мен ұйымдардағы ақшалардың қозғалысын ішкі бақылаудың қажеттілігі:

а) активтердің  түгелдігін бақылау үшін;

ә) кәсіпорынның қаржылық саясатпен сәйкестігін  қамтамасыз ету үшін;

б) бухгалтерлік есепте көрсетілген деректердің  сенімділігін қамтамасыз ету үшін және тағы да басқа жағдайларға байланысты.

Ақшалар және басқа  да өтімділігі жоғары активтерге ішкі бақылау жасаудың қатал жүйесі қаржылық есепті ұйымдастырушылар үшін ақшалармен олардың баламаларына жүргізілген бақылаулар дәл және сенімді ақпарат болып табылатындығына сенімділіктерін арттырады. Ақшалардың сақталуын қамтамасыз ету, яғни оны қорғау көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың ең маңызды мәселесі болып табылады. Ақшаларды жасыру немесе оны ұрлау өте оңай, өйткені олардың белгілі бір белгілері жоқ және тез айырбасталады. Кәсіпорындар мен ұйымдарда ақшаларға ішкі бақылау жасау мынадай функцияларды жүзеге асыруы, яғни атқаруы қажет:

• ақшалардың жеке есебін жүргізу мен бөлек сақталуын бақылау;
• қолма-қол есеп айырысу негізінде жүргізілген операциялардың есебін бақылау;
• кассада тек қана күнделікті қажетті мөлшерде ақша сақтау;
• касса қалдығын белгіленген мерзімде уақтылы тексеру;
• табыс әкелмейтін ақшалардың қайтарылуын қамтамасыз ету;
• ақшалардың сақталуына жеке тұлғаның жауап беруі.

Ақшалардың  келіп түсуін бақылау кез келген кәсіпорындар мен ұйымдарда түрлі  операцияларды орындауға және пайдалануға  байланысты жүргізіледі. Есеп айырысуды қолма-қол жүргізу, орындалған операцияларды тіркеп жазып отыру және оны ақша қалдығымен салыстыру, сондай-ақ ақшамен есеп айырысуды белгілі бір адамға міндеттеу ақшалардың ұрлануын, орындалған операциялар үшін толтырылатын құжаттардың толтырылуында қателіктердің жіберілуін болдырмайды. Ұрлықтар мен қателіктердің болғанның өзінде олардың саны азаяды. Ақшалардың үздіксіз және тұрақты банк шоттарына келіп түсуін басынан бастап бақылау мақсатымен есептеу және тіркеп жазу жұмысы үшін жауапты адам тағайындау мвналарды қажет етеді:

• кешіктірмей уақытында есептеу;
• кешіктірмей уақытында жазу;
• алынған ақшаларды дер кезінде депоненттеу.

Ақшаларды басқару  функциялары мен оны тиісті құжаттарға тіркеп жазу функцияларының жүзеге асырылуына үздіксіз бақылау жасау ұйымның кассалық операцияларына күнделікті қабылданатын және касса арқылы төлемдер жүргізілетіндігі туралы есепті құрайды.

Кәсіпорындар  мен ұйымдар өздерінің ақшаларының  жұмсалынуын бақылау мақсатымен басқа заңды және жеке тұлғаларға ақша төлеу барысында арнайы үлгідегі құжаттар белгілі тәртіп бойынша толтырылған жағдайда ғана төлем жүргізуге болатындығын белгілейді.

Есептік кезең  біткен соң шаруашылық жүргізуші  субъект қаржылық есеп беруді жасайды. Шаруашылық жүргізуші субъекттің құрамында  Қазақстан Республикасының аймағында және онан тысқары жерлерде тұратын еншілес немесе тәуелді серіктестіктері бар болса, өзінің қаржылық есеп беруімен қоса, консолидацияланған есеп беруді жасайды, яғни бірнеше заңды тұлғаның есеп беруін біріктіреді.

Заңды тұлға (коммандалық және толық серіктестік, жауапкершілігі шектеулі және қосымша серіктестік, акционерлік қоғам) егер де басқа (негізгі) заңды тұлғаның өзінің жарлық қорына салған салымдарының басым көпшілігін иеленсе және қабылданатын шешімдердің басым бөлігін анықтау мүмкіндігіне ие болса, онда олар еншілес серіктестік ретінде танылады.

Заңды тұлға (коммандалық  және толық серіктестік, жауапкершілігі шектеулі және қосымша серіктестік, акционерлік қоғам) егер де басқа (қатысушы, артықшылығы бар) заңды тұлғаның бар болғаны 20% дауыс беретін акциясына ие болса немесе сондай деңгейде қатысушылық үлесі бар болса, тәуелді серіктестік ретінде танылады.  

Қаржылық есеп беруді пайдаланушылар олардың топтасқан  бөлігін емес, тұтас бөлігін білуге міндетті болып келеді. Бұндай қажеттілік консолидацияланған есеп беруге қойылатын талапты күшейтеді.