Ақша қаражаты

КІРІСПЕ

Ақшалай қаражатты басқару қаржы рыногындағы өте күрделі қиындықтарға байланысты үлкен мәнге ие. Бәсекеге қабілетті технологиялық процестарді заманға сай жаңғырту мен одан әрі даму үшін фирмадан ақшалай қаражат талап етеді. Сондықтан ақшалай қаражатпен олардың баламаларын дұрыс ашып көрсету мен сыныптау компанияның өтемпаздығын дәл бағалау үшін қажет.

Қай  саладағы кәсіпорындар мен ұйымдар болмасын өз қызметі барысында басқа заңды және жеке тұлғалармен қарым-қатынас жасайтындығы белгілі. Сол уақыттардағы операциялардың барлығы дерлік ақшамен есеп айырысу арқылы жүргізіледі десек қателеспейміз. Ал ақша арқылы есеп айырысу  белгілі бір заңға сәйкес жүргізілуді қажет етеді. Біздің елімізде қызмет ететін кәсіпорындар мен ұйымдар аұшалармен есеп айырысу операцияларын Қазақстан Республикасының Ұлттық банк мекемесі белгілеген ережелер мен тәртіпке сәйкес жүргізіп отырады. Кәсіпорындар мен ұйымдар ақшалар арқылы есеп айырысу операцияларының бухгалтерлік есебін жүргізгенде мыналарды басшылыққа алу керек:

-               ақшалар арқылы есеп айырысу операцияларын толық және уақтылы дер кезінде есептеу;

-               кәсіпорындар мен ұйымдардағы  ақшалардың түгелділігін және олардың тиімді пайдаланылуын бақылау;

-               есеп айырысу, төлеу тәртібін бақылау, кәсіпорын ақшаларының кіріске алынуы мен шығыс дұрыс есептеу.

Қазіргі таңда ақшалар қозғалысын басқару қаржы нарығының күрделілігіне байланысты маңызды мәселе болып саналып отыр. Бәсеке қабілеттілігі- кәсіпорындар мен ұйымдардың  бүгінгі күннің талабына сай, алдағы уақыттарда дамуына қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуін талап етеді. Ақшалар мен оның баламаларын дұрыс  ашып көрсету және жіктеу кәсіпорын қызыметінің нәтижесіне дұрыс бағалау үшін қажет.

Ақшалар шоттарында тек қана жедел арада міндеттемелерді өтеу үшін төлем жасауға қабілетті активтер есептеледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың ақшалары олардың кассасындағы, есеп айырысу және валюталық шоттарындағы ақшаларынан, аккредитивтеріндегі ақшаларынана, чектердегі ақшаларынан, банктердегі арнаулы шоттарындағы ақшаларынан сондай-ақ аударылған жаолдағы ақшаларынан құралады. Кәсіпорындпр мен ұйымдардың бухгалтерлік балансындағы ақшаларының қалдығы деп аталатын бабында осы жоғарыда аталған ақшалар шоттарындағы ақшалардың барлық қалдығының жиынтық сомасы жазылады.

1. АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ЕСЕП АЙЫРЫСУ ОПЕРАЦИЯЛАРЫН ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ МІНДЕТТЕРІ

    Нарықтық экономикада кәсіпорындар мен заттарын сатып алу, өнімдерді, жұмыстар мен қызыметтерді сату жөніндегі мәмілелер тұрақты түрде жасалып  отырады. Есептесу  2 нысанда жүргізіледі:

1.      Банк жүйесі арқылы қолма – қол ақшасыз аудару жолымен.

2.      Қолма-қол ақшамен төлеу түрінде.  

Ақшаларды сақтау және қолма-қол қашасыз сееп айырысуды жүргізу үшін Қазақстан Республикасының банк мекемелері:

1)               ҚР Әділет министірлігінде тіркеуден өткен заңды тұлғаларға есеп айырысу шоттары;

2)               Шетелдік  валютадағы қаражаттардың қолда бары мен қозғалысын сепке алу үшін заңды тұлғаларға валюталық шоттарды;

3)               Бюджеттік мекемелерге, олардың бюджеттен тыс қаражаттары бойынша, қоғамдағы ұйымдарға, өндіріске, комерциялық қызыметпен айналысатын жеке тұлғаларға ағымдық шоттарды;

4)               Республикалық бюджетте тұрған мекемелерге бюджеттік шоттарды;

5)               Ұлттық банк мекемелеріндегі екінші деңгейіндегі банктерге корреспонденттік шоттарды ашады.

Касса – есеп айырысу операцияларын банк арқылы өткізу мемлекетік заңды тұлғалардың қаржы-шаруашылық қызыметіне бақылау жасауына мүмкіндік береді. Банк субъектінің бюджетпен салықтар мен алымдар бойынша уақтылы есеп айырысуын, жеткізушілердің шоттарының уақтылы төленуін бақылап,әр түрлі мақсаттар үшін кәсіпроынға қарыз береді және олардың қайтарылун қадағалайды. Банк арқылы қолма-қол ақшасыз аудару жолымен төлем жасау есеп айырысудың негізгі нысаны болып табылады.

Ақша қаражаттарының бір бөлігі қызыметкерлермен еңбекақы бойынша қолма-қол есеп айырысу үшін есеп беретін  адамдар пайдаланады. Мұндай қаражаттар кассада сақталып, сол аркылы айналымға түседі. Есеп айырысу операцияларының тиімділігін көбіне ақша қаражаттарының  бухгалтерлік есебінің жағдайына тәуелді.

Ақша қаражаттарының, есеп айырысулардың және несие операцияларының бухгалтерлік есебінің міндеттері:

1.               Қолма-қол ақшасыз аудару жолымен және қолма қол ақшамен қажетті есеп айырысуларды уақтылы және дұрыс жүргізу.

2.               Ақша қаражаттарының қолда бары мен қозғалысын және есеп айырысу операцияларын есептік тіркелімдерде толықтай және жедел түрде көрсету.

3.               Бөлінбеген лимиттерге, қорларға және сметаларға сәйкес ақша қаражаттарын мақсаты бойынша жұмсаудың қолданыстағы ережелерін сақтау.

4.               Белгіленген мерзімдерге ақша қаражаттары мен есеп айырысудың жағдайына түгендеуді ұйымдастыру және жүргізу.  Мерзімі кешігетін дибиторлық және кридитролық берешектердің туындауын болдырмаудың мүмкіндіктерін іздестіру.

5.               Кассадағы, есеп айырысу шотындағы және бенктегі басқа шоттардағы ақшалардың бар-жоғы мен сақталуын бақылау жасау.

6.               Есеп айырысу – төлем тәртібінің сақталуына, материалдық құндылықтар мен қызметтер үшін сомалардың уақтылы аударуына, сондай-ақ несие тәртібінде алынған ақша қаражаттарының қайтарылуына бақылау жасау.

2. ЕСЕП АЙЫРЫСУ ШОТЫ БОЙЫНША ОПЕРАЦИЯЛАРДЫҢ ЕСЕБІ

Уақытша бос ақшаларды сақтау және қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды жүргізу үшіншаруашылық суъбектісі өзі таңдаған банке сеп айырысу шотын ашады.

Есеп айырысу шоты мынандай құжаттардың негізінде ашылады:

1)     шот шауға раналған өтініш;

2)     қойылатын қол мен мөртабан белгісінің үлгісі бар карточка;

3)     субъектінің салықтық есепке қойылу фактісін растайтын салық органының анықтамасы;

4)     мемлекеттік тіркеу туралы куәліктің көшірмесі;

5)     жарғы мен құрылтай шартының көшірмесі.

Есеп айырысу шотын ашқан шаруашылық субъектісі оның иесі болып табылады. Ол өзіне берілген құқықтардың шегінде осы шоттағы қаражаттардың барлығына иелік жасайды.

Ақшаларды қабылдауды, беруді және аударуды банк мынадай құжаттардың негізінде орындайды:

1.               Қолма-қол ақшаларды кассадан есеп айырысу шотына негізген кезде қолма-қол ақша салымының мәлімдемесі ресімделеді.

2.               Әр түрлі мақсаттар үшін кассаға алынғанда- чек ресімделеді.

3.               Басқа субъектілермен есеп айырысқанда төлем тапсырмасы жазылады.

4.               Субъект босатылған өнімдердің, орындалған жұмыстар мен қызыметтердің құнын сатып алушыдан өндіріп алуға тиіс болғанда төлем талап-тапсырмасы жасалады.

5.               Шаруашылық істері жөніндегі алқаның бұйрығы, сот органдарының атқарушы қағаздары есеп айырысу шотынан қаражаттар есептен шығарылатын атқарушы құжат болып табылады.

Субъектінің шотынан барлық төлемдер есеп айырысу құжаттарының банкке түсуіне қарай күнтізбелік кезек тәртібімен жүзеге асырылады. Банк төлеуге қабілетсіз деп жариялаған  міндеттемелер бойынша төлемдердің кезектілігін банк мекемесінің басшылығы белгілейді. Банктер мезгіл-мезгіл немесе күн сайын шоттардың иелеріне жүргізілген операциялар туралы хабарлап, есепке алуға және есептен шығаруға негіз болған құжаттарды оған қоса беріп, оларға есеп айырысу шотынан көшірме беру жолымен құлақтандыру жасайды. Көшірмеде банк кодтайтын, қатаң түрде  белгіленген көрсеткіштер болады. Бухгалтер банктен алынған көшірмені тексереді, құжаттардың таңдап шоттардың кодын қояды, ол жекелеген операциялар бойынша есептік тіркемелерге жазу үшін талдау есебі баптарының кодын қояды.

Банктің көшірмесі есеп айырысу шоты бойныша талдамалы есептің тіркелімі өздігінен алмастырады және сонымен бірге бухгалтерлік жазулар үшін негіздеме қызыметін атқарады. Субъектілердің банктегі есеп айырысу шоты кредиторлық берешекте пассивтік  шот болып табылады. Көшірмеде банк ақша қалдығын немесе  кредит бойынша оның өсуі, ал дебнт бойынша оның есептен шығарылуын көрсетеді. Шаруашылық жүргізуші субъектінің бухгалтериясында керісінше, есеп айырысу шоты активтік болып табылады. Ақша қаражаттарының қалдығы мен өсуі дебет бойынша, ал кемуі кредит бойынша көрініс табады. Банк               көшірмесінің деректері бойынша есеп айырысу шотындағы ақша қозғалысының есебі 1040-шотты жүргізеді.

1040-шот бойынша шаруашылық операциялары:

1.      Өнімдер, жұмыстар мен қызыметтер шотын сатып алушылыр мен тапсырыс берушілердің төлеу сомасына Д-т 1040 К-т1210.

2.      Төлеу мерзімі басталғанда вексель берушінің вексельді өтеуі Д-т 1040 К-т 1130.

3.      Еншілес заңды тұлғалар берешекті өтеді Д-т 1040 К-т 1220,1230.

4.      Жал, займ, қарыздар бойынша алынған % сомасына Д-т 1040 К-т 1270.

5.      Дебиторлық берешек өтелді Д-т 1040 К-т 1250,1280.

6.      Аккредитивтердің, лимиттелген  чек  кітапшаларының пайдаланылмаған сомаларпы есеп айырысу шотына есептеледі Д-т 1040 К-т 1070.

7.      Ақша қаражаттары кассадан есеп айырысу шотына өткізілді Д-т 1040 К-т 1010.

8.      жарғылық капиталға салым ретінде құрылтайшылардан қолма-қол ақшасыз қаражаттары келіп түсті Д-т 1040 к-т 5020.

9.      Алынған несиелер мен зайымдардың сомасы есеп айырысу шотына есептеледі Д-т 1040 К-т 3010,3020.

10. Аванс алынды Д-т1040 К-т 3510.

11. Алдағы кезеңдер есебіне алынған ақы Д-т 1040 к-т 3520.

12. Акцияларға, облегацияларға салымдар жасалды Д-т 1150,2310 К-т1040.

13. Болашақ кезеңдер үшін жалдық ақыны төлеу Д-т 1630 К-т1040.

14. Аванс берілді Д-т 1610 К-т 1040.

15. Аккредетивке қаражаттар есептелді, чек кітапшасы ашылды Д-т 1070 К-т 1040.

16. Чек бойынша есеп айырысу шотынан қолма-қол ақшалар алынды Д-т 1010 К-т 1040.

17. Займдар мен несиелерді қайтару Д-т 3010,4010 К-т 1040.

18. Акциялар бойынша дивидендтер төлеу Д-т 3050 К-т 1040.

19. Бюджетке салықтар аударылды Д-т 3110,3130,3190 К-т 1040.

20. Бюджеттен тыс қорларға аударылғаны Д-т 3420 К-т 1040.

21. Еншілес, тәуелді, бірлесіп бақыланатын тұлғаларға, жеткізушілер мен басқа кредиторларға берешек өтелді Д-т 3320,3330 3310 К-т 1040.

22. Несиелер, қарыздар жалдау шарттары бойынша % төленді Д-т 3380 К-т 1040.

23. Айыппұлдарды, өсімақыларды, тұрақсыздық айыптарын төлеу Д-т 7210 К-т 1040.

1040- шотта өкрсетілген операцияларды есепке алу үшін №2 журнал-ордер мен №2 ведомосы көзделген. Олардағы жазулар есеп айырысу шоты бойынша банк көшірмесінің және соларға қоса берілетін құжаттардың негізінде жүргізіледі . Құжаттар алдымен әрбір күн үшін жиынтықтарды сомалау арқылы біртектес жинақтамалы шоттар бойынша топтастырылады, содан кейін №2 журнал-ордерге және 1040-шоттың дебеті бойынша №2 ведомосқа жиынтық бір сомамен жазылады.

№2 ведомоста біртектес жинақтамалы шоттар бойынша сомаларды жазудан басқа, ай басындағы сальдо көрсетіледі де, ай ішінде есептелген дебеттік және кредиттік айналымдар ескеріліп, ай соңындағы қалдық анықталады. №2 журнал-ордер мен №2 ведомос бойынша жиынтық айналымдар мен сальдо ай соңында бас кітаптағы 1040-шотқа көшіріледі.

Есеп айырысу шотын жабу оның иесінің өтініші бойныша:

а) есеп айырысу шотын ашу үшін тіпті болмағанда бір ғана бөлігінің       болмауына әкеп соқтырған субъект қызмет сипатының өзгерісі кезінде;

ә) субъектіні құрған органның шешімі бойынша;

б) 3 ай бойы шотта қозғалыс болмаған кезде жүргізіледі.

Шот жабылған жағдайда, сондай-ақ субъектінің атауы өзгерген кезде шоттың иесі чек кітапшасын пайдаланылмаған чектермен қоса банкке қайтаруға, олардың нөмірін көрсетуге және есеп айырысу шотындағы қаражаттардың қалдығын растауға міндетті.

3. ВАЛЮТАЛЫҚ ШОТ БОЙЫНША ОПЕРАЦИЯЛАРДЫҢ ЕСЕБІ

Шаруашылық субъектілері ақша қаражаттарын пайдаланылады және мынадай әр түрлі валюталарда:

а) ұлттық;

б) еркін айырбасталатын;

в) тұйық валютада;

г) клиринг валютасында операциялар жасайды.

ҚР Ұлттық банкі Басқармасының 1997 жылғы 2 мамырдағы №206 қаулысымен бекітілген “Қазақстан Республикасында валюталық операцияларды жүргізудің ережесіне” сәйкес валюталық операцияларды жасау үшін заңды және жеке тұлғалар өкілетті банктердің бірінде валюталық шот ашады. Шотты ашу үшін заңды тұлғалардың тапсыратыны.

1) Валюталық шотты ашу туралы өтініш;

2) Құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмесі;

3) Өкілетті тұлғалардың қойған  қолдары мен мөртабан белгісінің үлгілері;

4) Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік;

5) Салық төлеуші ретінде есепке қойғаны туралы салық органының       анықтамасы.

Резидент заңды тұлғалардың валюталық шотты ашуы, жүргізуі және жабуы «Клиенттердің екінші деңгейіндегі банктерде банк шоттарын ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы»1997 жылғы 4 наурыздағы №61 нұсқаулықта көзделген тәртіппен жүргізіледі.

“Шетелдік валютадағы операциялардың есебі” 9 БЕС-ына сәйкес валютада жасалатын мәмілелер шетелдік валютадағы операциялар болып табылады. Мұндай кезде субъект:

1.      Мүлікті шетелдік валютаға сатып алады немесе сатады.

2.      Төленуге немсесе алынуға тиіс сомасы шетелдік валютада белгіленген несиелерді алады немесе береді.

3.      Өзгедей жолмен активтерді шетелдік валютаға сатып алады немесе сатады, шетелдлік валютамен  өзіне міндеттеме  алады немесе сол міндеттемелер бойынша валютамен есептеседі.

Валютамен операциялар жөніндегі бухгалтерлік есептегі жазулар бухгалтерлік есептің шоттарында операция жасалған күнге Ұлттық банктің бағамына қайта есептелген ҚР-ның валютасында көрсетілуге тиіс. Бұған қоса, валюталық шоттардағы ақша қаражаттарының қозғалысы туралы және шетелдік валютадағы басқа операциялар бойынша талдамалы шоттағы жазулар, сонымен бірге есеп айырысу немесе төлем валютасында жүргізілуі тиісті.

Шетелдік валютамен есеп айырысу, әдетте, мынандай нысандарда жүргізіледі:

1)               Банктік аударым- бұл бір банктің төлем тапсырмасының басқа банкке пошта немесе телеграф бойынша салып жіберуімен жүргізілетін есеп айырысу операциясы.

2)               Құжаттамалық инкассо- бұл импортшыдан ақша сомасын немесе  тауар құжаттарына қарсы белгілі бір мерзімде төленетіндігін растауды алуға экспоршының өз банкіне берген тапсырмасы.

3)               Құжаттамалық аккредитив- бұл импоршы-клиентінің тапсырмасы негізінде экспортшының пайдасына берілген банктік ақшалай міндеттеме.

Валюталық шоттар бойынша операциялар мынадай құжаттармен ресімделеді:

    а) қолма-қол валютаның келіп түсуі валюталық кіріс ордерімен ресімделеді;

    б) қолма-қол валютаның берілуі- валюталық шығыс касса ордерімен;

     в) шетелде жүрген бенефициарға валюта қаражатын аудару өтінішімен                                                                                                 ресімделеді.

Валюталық шоттар бойынша операциялардың есебі активтік 1050- “Ағымдағы корреспонденттік шоттағы шетел валютасы” шотына жүргізіледі. Мұндай шотты ашу және сол бойынша операциялар жасау ҚР Ұлттық банкі белгілегн нысанда және мерзімде тапсыруға міндетті. 1050-шоттың дебет бойынша ьастапқы қалдық, ақша қаражаттарының түсуі және соңғы қалдық көрсетіледі.1050-шоттың кредит бойынша субъектінің валюталық шотынан қаражаттардың есептен шығарылуы көрініс табады. 1050-шоттың кредит бойынша операциялар банк көшірмесінің негізінде №2 журнал-ордерге, 1050-шоттың дебет бойынша №2 ведомоске жазылады. Жиынтық айналым мен сальдо ай соңында бас кітапқа көшіріледі.

1050-шот бойынша шаруашылық операциялары.

1.               Экспортқа жөнелтілген өнімдер мен көрсетілген қызыметтер үшін шетелдік сатып алушылардан түсім түсті Д-т 1050 К-т 1210.

2.               Әр түрлі шетелдік дебиторлардан берешектің келіп түсуі Д-т 1050 К-т 1060.

3.               Бұрын берілген аванстардың түсуі Д-т1050К-т 1610.

4.               Шетелдік валютадағы шоттан ел ішіндегі валюталық шотқа келіп түскені Д-т 1050 К-т1060.

5.               Құрылтайшылардың жарғылық капиталға салымы шетелдік валютамен түсті Д-т 1050 К-т 5020.

6.               Шетелдік валютамен  несие, займ алу Д-т 1050 К-т 3010,3540.

7.               Шетелдік валютамен аванс алынғанда Д-т 1050 К-т 3510,4410.

8.               Шетелдік валютадағы ақша қаражаттары валюталық шотқа өткізілді Д-т 1050 К-т1020.

9.               Оң бағамды айырма Д-т1050 К-т 6250.

10.           ТМҚ жеткізуге, жұмыс және қызымет үшін шетелдік валютамен берілген аванс Д-т 1610,2910 К-т 1050.

11.           Шетелдік валюта аккредитивке есептеледі Д-т 1070 К-т 1050.

12.           Банктерден қолма-қол шетел валютасын алу Д-т 1020 К-т 1050.

13.           Несиелер, займдар берешек өтелді Д-т 3010,3540 К-т 1050.

14.           Шетелдік жеткізушілердің шотын төлеу Д-т 3310 К-т 1050.

15.           Өзге кредиторларға берешектерді өтеу Д-т 3390 К-т1050.

16.           Еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын заңды тұлғаларға берешектерді өтеу Д-т 3330,3320 К-т1050.

17.           Теріс бағамдық айырма Д-т 7430 К-т1050.

4. БАҒАМ АЙЫРМАСЫНЫҢ ЕСЕБІ

Валюта бағамының тербелісі бағам айырмасының туындауына себепші болады. №9 БЕС-ына сәйкес бағамдық айырма- бұл шетелдік валютаның бір ғана бірлігін бағам өзгерісі кезінде бухгалтерлік есептің жүйесі мен қаржылық есептемеде көрсету  нәтижесінде туындайтын айырма.

А) импорттық операциялар кезінде тауарларды кедендік ресімдеу мен жеткізушілермен және мердігерлермен есеп айырысу жөніндегі дебиторлық немесе кредиторлық берешектерді қосымша бағалау немесе бағасын кеміту жолымен олар үшін ақша қаражаттарын аудару күндерінің арасында келісімшарттық құнның ұлттық валютадағы баламасы.

Субъект 2 000 АҚШ доларына шикізат сатып алған, кедендік ресімдеу құнындағы бағам 1 доллар үшін 75,3 теңге болған кезде сомасы 150 600 теңге құраған Д-т 1310 К-т 1050-151 400 теңге (2 000 * 75,7). Бағамдық айырма Д-т 7430 К-т 3310-800 теңге.

Егер төлем күні доллар бағамы 75,15 теңге болса, онда Д-т 3310 К-т 1050-150 000 (2 000 * 75,15). Оң бюағамдық айырма болады Д-т 3310 К-т 6250-00теңге.

ә) экспорттық операциялар кезінде келісімшарттық құнның сату күні мен ақша қаражаттарының келіп түсуі күндерінің  арасындағы ұлттық валютаның баламасы.

Шетелдік сатып алушыға 5 000 АҚШ долларының өнімі жөнелтіледі. Кедендік ресімдеудің есеп айырысу- ақша құжаттарын жазу күнінде бағам 1 доллар үшңн 75,3 теңге болған. Тауарлардың құны 376 500 теңге құүрап, жөнелтілген өнімнің өзіндік құны 305 000 теңге болды.

1.      Жөнелтілген өнімнің келісімінде құнына Д-т 1210 К-т 1320-305 000.

2.      Жөнелтілген өнімнің келісімді құнына Д-т 1210 К-т 6010-376 500.

3.      Бағам 75,6 теңге болған кезде төлемжасалады, яғни Д-т 1050 К-т 1210- 375 250 (5 000 * 75,05).

4.      Оң бағамды айырма Д-т 1210 к-т 6250- 1 500.

5.      Егер төлем күні доллар бағамы Д-т 1050 К-т 1210 – 375 250 (5 000 * 75,05).

6.      Теріс бағамдық айырма Д-т 7430 К-т 1210,1250.

Валютаны сатқан және сатып алған кезде Ұлттық банктің бағамы мен биржалық бағамының арасында айырма пайда болады. Бұл айырма бағамдық қайшылық болып саналып, кезеңнің шығысы немесе кірісі ретінде танылады. Салық есебінде жиынтық жылдық табысты анықталған кезде оң  бағамдық айырма шегерімге жатады, ал терісі жылдық жиынтық табысты арттырады.

5. КАССА ОПЕРАЦИЯЛАРЫНЫҢ ЕСЕБІ

Қолма-қол ақшалардың қабылдау, сақтау және жұмсау үшін шаруашылық субъектісінде касса болады. Касса - бұл қолма-қол  ақшалар мен өзге құндылықтарды қабылдауға, беруге және уақытша сақтауға арналған, арнайы жабдықталған, оқшауланған үйжай. Касса операцияларының есебі ҚР Ұлттық банкі Басқармасының 1993 жылғы 23 шілдедегі №24 хаттамасымен бекітілген «ҚР х/ш касса операцияларын жүргізудің уақытша тәртібіне» сәйкес жүзеге асырылады.

Касса операцияларын орындау кассирге жуктеледі. Ол материалдық-жауапты адам болып табылады да, ережелерді мүлтіксіз орындауға міндетті болады.

Кассир ақша қаражаттарын банк мекемелерінен ақша чектері бойынша алады.

Кассалық ордерлер кассадағы ақшалай операциялар бойынша негізгі бастапқы құжаттар болып табылады. Қолма-қол ақшаларды кассаға қабылдау бас бухгалтер немесе ол өкілеттік  берген тұлға қол қойған КО№1 нысанындағы кіріс касса ордері бойынша жүргізіледі. Қолма-қол ақшаларды кассадан беру КО№2 нысанындағы шығыс касса ордері бойынша немесе шығыс касса ордерінің мөртаңбасы қойылып, тиісті түрде ресімделген құжаттар бойынша жүргізіледі. ШКО-не бас бухгалтер мен басшының қолы қойылған болуы керек. Егер ШКО қоса берілетін құжатта рұхсат ету туралы басшының қолы болса, онда оның ШКО-де оның қойған қолының болуы міндетті емес.

Кіріс касса ордері мен оның түбіршегі, ШКО мен оны алмастыратын құжаттар сиямен немесе қаламсаптың сиясымен айқын және түсінікті жазылуы немесе машинкаларымен басылуы тиіс. Бұл құжаттарды тазалауға, өшіруге немесе ескертіп болсын түзету жасауға болмайды. Кассалық ордерлер бойынша ақшаларды қабылдау және беру тек олар жасалған күні жүргізілуі мүмкін.

ККО мен ШКО кассаға берілгенге дейін буъгалтерияда кіріс және шығыс касса ордерлерін тіркеу журналында тіркеледі. Операциялар жасалғаннан кейін ордерлерге кассир қол қояды, ал оған қоса берілген құжаттар мөртабан қоюмен немесе күні көрсетілген «төленді» жазумен өтелді.

Ақша қаражаттарының келіп түсуі мен жұмсалуы жөніндегі барлық операцияларды кассир КО№4 нысанындағы касса кітабына жазады. Ол тесіліп байланған, нөмерленген және мөрленген болуы тиіс.  Ондағы парақтардың саны басшы мен бас бухгалтердің қолдарымен расталған болуы керек. Жұмыс күнінің соңында кассир күн бойындағы операциялардың жиынын касса кітабына жазады да, кассада келксі күге қалатын ақша қалдыған шығарады. Касса  кітабындағы жазулар көшіру қағазы арқылы 2 данадан жүргізіледі.

Екінші даналары жырпалы болады және кассирдің есеп беруіне қызымет етеді. Егер  кәсіпорында аздаған касса операциялары жасалатын болса, кассалық есеп беру үш-бес күнде бір рет жасалуы мүмкін. Кассирден қабылданған есептеме деректерін бухгалтерия қызыметкерлері тексереді. Кассада алушының ШКО қолхатымен немесе басқа құжатта расталмаған ақшалар берілгендігі анықталса, бұл сома жетіспеушілік болып саналып, кассирден өндіріліп алынады. Егер қолма-қол ақшаның сомасы ККО-мен расталмаса, онда олар кассаның артық  ақшалыры болып саналады және субъектінің кірісіне есептеледі. Кассадағы ақша қаражаттарының қлода бары мен қозғалысын  есепке алу үшін активтік 1010, 1020-шоттар қолданылады. Бұл шоттардың дебеті бойынша ақшаның кассаға түсуі, кредит бойынша- берілуі көрсетіледі. Валюталық кассадағы есеп субъектінің кассадағы есебіне ұқсас жұргізіледі, бірақККО-де, ШКО-де және касса кітабында қаражаттардың шетелдік валютадағы және теңгелік баламасындағы сомасы көрсетіледі. Валюталық касса үшін жеке кассалық кітап ашылады. Шетелдік валютадағы қолма-қол ақша қаражаттарының қозғалысы туралы ақпаратты теңгелік бағасы және номиналды бойынша жинақтауға «Кәсіпорынның валюталық қаражаттарына талдамалы есеп жүргізу карточкасы» арналған. Ол шетелдік валютадағы бастапқы талдамалы есеп пен теңгедегі жинақтамалы есептің арасындағы аралық буын болып табылады. Қажет болған жағдайда көлік пен байланыстың объектілері 1010-шотта мынадай субшоттар аша алады:1010/1-субъект кассасы, 1010/2-операциялық касса.

Тауар кеңселерінің, пристаньдардың және пайдалануға учаскілердің, аяалдама, өзен өткелдердің кассасындағы билет және багаж кассаларындағы, порттар мен вокзалдардың, байланыс бөлімшесінің кассаларындағы ақша қаражаттарының қолда бары мен қозғалысы 1010/2-шотта ескеріледі.