Ақша жүйесі және қазіргі ақша айналысы

Қазақстан Республикасының  Білім және Ғылым Министрлігі

Ш.Есенов атындағы Ақтау Мемлекеттік  Университеті

 

 

 

 

 

«Экономика» кафедрасы

 

 

 

 

 

 

           Курстық жұмыс

Тақырыбы:«Ақша  жүйесі  және қазіргі ақша айналысы»

 

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған:ФК – 03 – 3 тобының

                                                               студенті Аскерова Ж.Ж.

                                                                      Тексерген: Қонысбаева А.А.

 

 

 

 

 

 

Ақтау – 2005 жыл.

                                                  Мазмұны.

Ақша жүйесі және қазіргі  ақша айналысы.

Кіріспе.......................................................................................................................3

І Бөлім. Ақша айналымы және ақша айналысы.

1.1. Ақша айналымы туралы ұғым  және оның құрылымы..................................4

1.2. Қолма – қол ақша айналысы  және қолма – қолсыз ақша  айналымы...........7

1.3. Металл ақша айналысы..................................................................................10

ІІ Бөлім. Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері.

2.1. Ақша жүйесі туралы ұғым. Биметаллизм  жүйесі........................................12

2.2. Монометаллизм жүйесі..................................................................................14

2.3. Банкноталар мен қағаз ақшалар айналысы жүйесі және оның сипаттамасы...........................................................................................................17

ІІІ Бөлім. Ақшаның айналыс теориялары және дамуы.

3.1. Ақшаның металдық  теориясы.......................................................................22

3.2. Ақшаның номиналистік  теориясы және қағаз ақшалар,  олардың айналыс заңдылықтары........................................................................................................24

3.3. Ақшаның сандық теориясы және айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымы...............................................................................................................27

 

Қорытынды............................................................................................................30

 

Пайдаланылған әдебиеттер...................................................................................31

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

      Осы  курстық жұмыстың тақырыбы “Ақша  жүйесі және қазіргі ақша айналысы”.  Бұл курстық жұмыс үш бөлімнен тұрады.

     Бірінші  бөлімде “Ақша айналымы”, “ақша  айналысы” ұғымдарының бір –  бірінен айырмашылығы және бір  – бірімен өзара байланысы,  ақша және тауар айналымының  өзара байланысы көрсетілеген. Айналыстағы  қолма – қол және қолма –  қол ақша және қолма – қол емес ақша айналымдарының айналыс шығындарының мөлшері, экономиканың әр түрлі үлгісінің ақша айналымдарындағы ерекшеліктері, қолма – қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру әдістері, инкассалық операциялардың түрлері, аккредитив, оның негізгі түрлері, электронды төлем жүйесінің банктік қызметтері, метал ақшалардың пайда болу себептері, монета ұғымы, толық құнды және толық құны жоқ ақшалардың бір – бірінен айырмашылығы және олардың қолданылуы. Металл ақшадан қағаз ақшаға өтудің себептері.

     Курстық жұмыстың екінші бөлімінде материалдық өндіріс пен ақша айналысы заңдарының бұзылуының салдары ретінде қаралып, ақша реформасының механизмі, оны жүргізудің алғы шаралары, тәртібі ине нәтижесі көрсетілген.

     Курстық  жұмыстың үшінші бөлімінде ақшаның айналыс теориялары және дамуы, ақшаның металдық теориясы және метал ақша айналысы, ақшаның номиналистік теориясы және қағаз ақшалар, олардың айналыс заңдылықтары, ақшаның сандық теориясы және айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымы қарастырылады. Сонымен қатар, ақшаның номиналистік теориясы меркантилистердің металлизмге қарсы іс - әрекеті, тауар өндірісі мен айналымының өсуіне байланысты металл монеталарды вексель, банкнот түріндегі несиелік айналыс құралдарына жартылай, ауыстыру қағаз ақшалардың пайда болуы және металл айналысының объективті заңдылықтары мен капитализм тұсындағы тауарлы өндірістің дамуымен сипатталатын ақша айналымы туралы мәліметтер қарастырылады.    

                                 

І Бөлім. Ақша айналымы.

1.1. Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрылымы.

    

     Көптеген  шетел басылымдарында ақша айналымы  деген ұғым кездеспейді. 90 жылдардың  орта шеніне дейін ТМД –  ға мүше елдердің басылымдарында  “ақша айналымы” және “айналысы”  деген ұғымдарға анықтама беріліп,  олар бір – бірінен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп тек қолма – қол ақша мен қолма – қол емес ақшаның қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі бұл ұғымдардың мәні мен құрылымын өзгертпей кейбір ерекшеліктер енгізді.

     Жоспарлы  – орталықтанған экономика жағдайында ақша айналымының ерекшеліктері:

• Қолма – қол ақша да, қолма – қол емес ақша да кәсіпорындардың шығаратын өнімдерін алдын ала бөлуге қызмет атқарады. Барлық қоғамдық өнім өндіріс құралдары және тұтыну заттары (өнімдер мен қызмет көрсету) түрінде, яғни бірінші жағдайда материалды – техникалық жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші жағдайда қоғам мүшелерінің табысына (жалақы, зейнетақы және т.с.с.) сәйкес мемлекеттік сауда жүйесі арқылы бөлінеді;
• Мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақшаға бөліп, ақша айналымының қай түрі қандай бөлу жұйесіне қызмет атқаратынын белгіледі. Сөйтіп қолма – қол ақша қозғалысы халықтың ақшалай табысын бөлуді көрсетсе, ал қолма – қол емес ақша қозғалысы өндіріс құрал – жабдықтарын бөлуді көрсетті;
• Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ретінде директивалық заңдармен реттелді;
• Ақша айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет көрсетті;
• Ақша айналымының алғашқы және қорытынды кезеңдері мемлекеттік банкте шоғырланып, оған мембанк бақылау жүргізді;
• Қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша белгілерін тек мембанк монополды құқықпен шығарды;
• Мемлекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеу мен көрсетілген қызметтерге тарифтер бекітумен де шұғылданды.

     КСРО негізінде құрылған ТМД елдерінің нарықтық қатынастарға өту кезінде жүргізген іс – шараларынан кейін (бағаны босату, мүлікті беймемлекеттендіру және т.б.) ақша айналымында айтарлықтай өзгерістер пайда болды. Шын мәнінде ақша айналысы – ақша айналымының тек бір бөлігі, атап айтқанда “қолма – қол ақша айналысы”.

     Нарықтық  экономика үлгісі жағдайындағы  ақша айналымына тән ерекшеліктер:

• ақша айналымы негізінен шаруашылықтағы нарықтық қатынастарға қызмет жасайды, ол бөлу қатынастарының тек аз ғана бөлшегін қамтиды;
• қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша айналымдарын заңмен ажырату жойылды;
• ақша айналымы мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды және жеке тұлғалардың жоспарлы болжауының объектісі болып табылады;
• ақша айналымы әр түрлі меншік формасы жағдайында жүреді;
• ақша айналымының алғашқы және қорытынды кезеңдері орталықтанбаған, яғни олар әр түрлі коммерциялық және мемлекеттік банктерде шоғырланған;
• қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша айналымы бір – бірімен тығыз байланыста жүреді;
• қолма - қол  ақша эмиссиясын Орталық банк жүргізіп, ал қолма – қол емес ақша белгілері коммерциялық банктер шығарады.

     Сонымен,  ақша айналымы деп қолма –  қол және қолма – қол емес  түрінде үзіліссіз қозғалыста  жүретін ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша айналымының қазіргі мазмұнына сай келеді, себебі айналымда тек ақша белгілері жүреді.

     Ал металл  ақша жүйесінде әрі тауар, әрі  ақша айналымы ретінде олардың  құны айналымда жүрді.Себебі металл  монетаның (алтын немесе күміс)  өз құны өзінде көрсетілген  (номинал) құнына сай келгендіктен ақша құнының қозғалысы тауар құнының қозғалысымен бір уақытта жүрді. Сондықтан құн айналымы тауар айналымы мен ақша айналымын біріктірді.

     Қазіргі  ақша айналымын құн айналымы  деп айтуға болмайды. Оған себеп  – қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша белгілерінің өз құны көрсетілген құнымен салыстырғанда өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек қазір құн айналымы деп тек тауар айналымын айтуға толық негіз бар.

     Айналыста  жүретін тек қолма – қол  ақша, ол ақша айналымының тек бір бөлімі. Демек ақша айналысы деген бір мезгілде қолма – қол ақшамен өтелген барлық төлемдер сомасына тең ақша айналымының бөлігі. Ал ақша айналымы деген қолма – қол ақша мен қолма – қол емес ақша белгілерінің тауар айналымын және тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың айырысуын қамтмамасыз ететін ақшаның қызметі. Сонымен ақша айналымы екі бөліктен: қолма – қол ақша айналысы және қолма – қол емес ақша айналымынан тұрады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1.2. Қолма – қол ақша айналысы және қолма – қол емес ақша айналымы.

 

     Айналыста тек қолма – қол ақша жүретіндіктен оны ақша айналысы деп атайды. Айналыс және төлем құралдары ретінде нақты ақша белгілері (банкноталар, қазыналық билеттер/қағаз ақшалар/және ұсақ монеталар) айналыста жүреді. Бұл кез келген мемлекеттің ақша айналымының аз бөлігін құраған мен оның маңызы үлкен. Өйткені қолма –қол ақша халықтың ақшалай табысының басым көп бөлігін алуға және оны жұмсауға қызмет етеді.

     Қазақстан  Республикасында қолма – қол  ақшаны Ұлттық банк банкнота  түрінде эмиссиялайды (ҚР – ның ақша өлшемі – теңге), екінші деңгейдегі банктер оның эквивалентін қолма – қол емес ақша формада төлеп алады. Коммерциялық банктердің операциялық кассасынан қолма – қол ақшаның көп бөлігі клиенттерге беріледі, яғни клиенттер заңды тұлға болса, ақша кәсіпорындары мен ұйымдардың касасына түседі де, ал клиент жек тұлға болса, ақша тікелей халыққа беріледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасындағы қолма – қол ақшаның аз бөлігі олардың өзара есептесуіне жұмсалса (өзара есептесу, негізінен, қолма – қол емес ақша белгілерімен жүргізеді), ал басым көп бөлігі халыққа әр түрлі ақшалы табыс түрінде (яғни жалақы, зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, сақтандыру қайтарымы, дивиденттер төлеу мен бағалы қағаздарды сатудан түскен түсім және с.с. түрінде) беріледі.

     Қолма – қол ақша негізінен халықтың ақшалы табысынан және оны жұмсаудан түседі. Бірақ ақшаның көп бөлігін салық, жарна, сақтандыру төлемін, пәтер ақысы мен коммуналдық төлемін, қарызды өтеуге, тауар сатып алу мен көрсетілген қызметке ақы төлеуге, бағалы қағаздармен лотерея сатып алуға, жалгерлік ақы, айып пұл және т.с.с. төлеуге жұмсайды.

     Қорыта  айтқанда, ақша  коммерциялық банктердің  төлем – касалық бөлімдерінен  клиенттер арқылы айналысқа түсіп,  белгілі бір мерзімнен кейін  клиенттердің ( негізінен сауда орындары және халыққа қызмет көрсететін орындардың) кассасы арқылы айналыстан шығады. Сөйтіп, қолма – қол ақшаның қайталама айналысы аяқталады.

     Қолма –  қол емес ақша айналымы (төлем  айналымы) – ол банктегі шот  иесінің жазбаша бұйрығы бойынша  шоттағы ақша қалдығының өзгеруі немесе ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметін атқаруы. Ол бүкіл ақша айналымының басым бөлігін (99% - ке жуығын) құрайды. Төлем айналымы төлеушілер мен сатып алушылардың банктегі шотта немесе жазу түрінде немесе олардың өзара талаптарын есептеу жолымен жүзеге асырылады.

     Есеп айырысу  операцияларын жүргізу үшін әр  түрлі шоттар қолданылады. Олардың  арасында кең тарағандар: ағымдағы, есеп айырысу және т.б. шоттары.  Қолма – қол ақшасыз төлем  айналымы: тауарлы операциялар бойынша  және қаржы міндеттемелері бойынша болып екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа тауарлар мен қызметтер үшін қолма – қол ақшасыз есеп айырысу, ал екінші бюджетке төленетін төлемдер (пайда салығы қосымша құн салығы, жеке тұлғадан алынатын табыс салығы және басқа міндетті төлемдер) және бюджеттен тыс қорлар, банктік борышты өтеу, несие үшін өсімді төлеу, сақтандыру компанияларымен есептесу жатады.

     Айналыстағы  ақша алма – кезек біресе  айналыс құралы, біресе төлем  құралы қызметін орындайды. Тауар  сатудан түскен ақша қарыз төлеуге жұмсалуы мүмкін, өз кезегінде қарыз өтеуден түскен ақша тауар сатып алуға жұмсалуы мүмкін. Қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша айналымдары өзара байланысты және бір – біріне тәуелді. Өйткен ақша үнемі бір айналыс аясынан екіншісіне өтіп, бірақ айналыс аясынан кетей оған одан әрі қызмет жасай береді. Ал банктегі шотқа қаржының аударылуы – қолма – қол ақшаның берілуінің кепілі. Сондықтан қолма – қол ақшасыз төлем айналымы қолма – қол ақша айналысынан ажырағысыз құрылым және екеуі бірігіп мемлекеттің бірыңғай ақша айналымын құрайды.

     Ақша айналымын  реттеудегі маңызды элемент –  қолма – қол ақшаны пайдалану  аясын тарылту. Қазіргі мәселе  елде кәсіпорындар арасындағы  өзара есепке қолма – қол  ақшаны тек төменгі жалақының  төрт еселенген мөлшері көлемінде пайдаланумен және банктегі салым иелерінің бөлшек саудамен есеп айырысу үшін есептесу чектерін енгізумен шектелуде.

     Экономикасы  дамыған мемлекеттерде ақша айналымын  басқаратын экономикалық әдістерді  енгізу процесі кең тараған.  Мысалы, АҚШ – та халықтың барлық төлемдерінің тек төлемдер чектермен, несие карточкаларымен және т.с.с. жүргізіледі. Қолма – қолсыз ақшаны есептеуді жетілдірудің қаржының айналмалылығын жеделдетуге айналыстағы қолма – қол ақшаны қысқартуға және айналым шығындарын азайтуға тигізер экономикалық маңызы зор.

     Қолма –  қол ақшасыз есеп айрысуды  ұйымдастыруға әр елдің тарихи  және экономикалық дамуының ерекшеліктері  әсер етеді. Мысалы, ең алғаш  1775 жылы Ұлыбритания чекті, вексельді,  кейін АҚШ чекті қолдана бастаған, ал Германия – жирошотты, ТМД – ға мүше - мемлекеттер есеп айырысу шоттарын қолданады. Қазіргі кезде пластикалық карточкаларды қолдану қолма – қол ақшасыз есеп айырсуды ұйымдастыруда ең бір прогрессивтік құрал екенін әлемдік тәжірибе дәлелдеді. Олардың көптеген түрлерінің ішінде, негізінен, магнитті жолағы бары кең қолданылады. Өркениетті мемлекеттерде жоғары қорғалу дәрежесі бар микропроцессорлы карточканы айналымға енгізу үшін белсенді жұмыс жүргізілуде.

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.3. Металл ақша айналысы.

    

    Ақша өзінің материалдық – заттық құрылымы жөнінен металл ақшалар және қазыналық билеттер (қағаз және несие ақшалары) болып екіге бөлінеді. Екінші ірі қоғамдық еңбек бөлінісінің нәтижесі – егіншіліктен қол өнер кәсібінің бөлініп шығуына байланысты тауар өндірісі қалыптасып, айырбас нақтылы үздіксіз құбылысқа айналғанда ақшаның ролін орындайтын салмақты металл заттар жүре бастады. Металл ақшаның пайда болуына байланысты ақша белгісінің салмағын өлшеу жүйесі де пайда болды. Алдымен белгілі бір массасы көрсетілген бірақ формасы жоқ металл сынықтарының орнына әр түрлі массалы металл кесектері айналымға түскен. Дегенмен, жаңа дәуірге дейінгі ХІІІ ғасырда кейбір елдерде массасы көрсетілген металл құймалар айналыста болыпты. Осыған байланысты қазіргі уақытта да көптеген ақша өлшемінің атауы оның салмақ атауымен бірдей, мысалы, фунт стерлинг, ливр, марка – “жарты фунт” деген ұғым. Ал фунт – қадақ – орыстың бұрынғы 409,5 грамдық өлшеміне тең екен. Киев Русіндегі ақша өлшемі гривна күмістің фунты деген мағынаны көрсеткен, ал оның тең жартысы рубль деп аталған.

     Металл ақшаның алғашқы  түрі – құйма металл, оның формасы  да әр түрлі болған (шыбық, сым,  табақша және т.б.). Салмақты металл  құймалары айырбаста алып жүруге  және сақтауға өте ыңғайсыз  болғандықтан, сауданың баяу жүруіне әкеп соқтырған.

     Біртіндеп металл  ақшаның түрі де, салмағы да  өзгерген. Мысалы, ертедегі Римде  ақша орнына белгілі бір салмағы  бар формасыз мыс құймасы, ең  соңында екі жағына сурет салынған  массасы 1 немесе 2 фунт болатын  дөңгелек ақша пайда болған. Сөйтіп, металл ақшалардың формасының неше түрлі болып өзгеріп, ақырында дөңгелек түріне келуі тауар – ақша айналымының табиғи даму жолын көрсетеді.

     Қоғамда еңбек бөлінісінің  дамуының жоғары сапасында металдан  монета түрінде ақша құйыла  бастады. Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты тауар сатушылардың арасынан көпестер бөлініп шығып, олар тауар айырбасында тек делдалдық кәсіппен шұғылданды. Сонымен, монета деген заң жүзінде құрамындағы белгілі бір металдың салмағын, сыртқы түрін бекіткен тағайынды формадағы ақша белгісі. Мемлекет алтынның сынамасын (проба – монетадағы сап алтынның салмағы), массасын, типін, ремедиумын (заңды түрде бекітілген нақты массасының іс – жүзіндегі массасының ауытқуы), эмиссия ережесін және т.с.с. бекітеді. Монетаның бет жағын – аверс, сыртын – реверс, жиегін – гурт немесе обрез деа атайды.

     Метал ақшалар толық  құнды және толық құны жоқ  (немесе кембағалы) ақша болып  бөлінеді. Толық құнды ақша деп  монетада көретілген құн (номиналы) монета соғуға жұмсалған металдың құнына тең ақшаны айтады. Ондай ақша өзінің пайда боғанынан бастап жалпы құн эквиваленті болады және ақшаның барлық қызметін атқарады. Толық құны жоқ ақша – монетада көрсетілген мұны соғуға жұмсалған металдың құнынан жоғары болатын ақша. Ол толық құнды ақшаның ұсақ бөліктері ретінде кішігірім төлемдерді атқару үшін майда монета түрінде қолданылады. Оны билондық монета деп атайды. Ақша айналысы шапшаң болғандықтан тез ысылып салмағын соған байланысты құнын жоятындықтан майда ақшалар алтын монеталы стандарт кезінде де кембағалы металдардан соғылды. Ол алғашқыда күмістен, бертін келе және қазір металдар қоспасынан (мыс – никель, мыс – мырыш) және алюмийниден соғылады.

     Ақша айналысында  майда ақшаның үлес салмағы  аз. Дегенмен майда ақшаны айналысқа  түсіру мемлекетке пайдалы. Ол пайда монетада көрсетілген құнмен оның құрамындағы металдың нарықтық бағасының айымасына тең.

     ХХ ғ. 70 жылдары алдыңғы  деноминация (көрсеткішін ірілендіру) жүргізілді. Алғашқыда алтын елдің  ішкі ақша айналымында айналыс  және төлем құралы ретінде пайдаланылса, ал 1976 жылдан бастап бұл дүниежүзілік ақша қызметін де орындамайды.   

 

ІІ  Бөлім. Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері.

2.1. Ақша жүйесі  туралы ұғым. Биметаллизм жүйесі.

    

     Әрбір мемлекеттің  өзіне тән ақша жүйесі болады. Ақша жүйесі – ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі ХVІ – XVII ғғ. Капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген

элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. Капиталистік өндірістің және тауар – ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс еңгізді.

     Ақша жүйесінің типі: ақша – ерекше тауар ретінде  жүруіне, яғни жалпыға ортақ  эквивалент болуына немесе ақша  – құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:

• металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды ақша айналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал несие ақшалары металға айырбасталады;
• несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырып, айналыста тек белгілері жүреді.

     Әрбір мемлекетте  жалпыға ортақ құн эквиваленті  ретінде қабылданған металға байланысты металл ақша жүйесі: биметаллизм және монометаллизм болып бөлінеді.

     Алғашқы  капитал жинау кезінде (XVI –  XVII ғғ.) биметаллизм ақша жүйесі  пайда болып, одан әрі дамыды. Онда ақша айналысын толық  құнды ақшалар қамтамасыз етті. Биметаллизм – ол мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ эквивалент ролін алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі. Бұл жүйеде алтын мен күміс құқықты ақша – қос металды валюта, онда екі металдан да кең көлемде монеталар соғылып, айналыста шектеусіз қатар жүрген.

     Биметаллизмнің  үш түрі болған:

1. Қатар жүретін валюта жүйесі – онда алтын мен күміс металдардың арақатынасы стихиялы түрде металдың нарықтық бағасына байланысты бекітілген.
2. Қос валюталы жүйе – онда металдардың сандық арақатынасын мемлекет бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен соғылады.
3. “Қосалқы” валюта жүйесі – онда алтын мен күміс монеталар заңды төлем құралы деп саналғанмен іс – жүзінде күміс монета алтынның белгісі ретінде жүрді.

     Биметаллизм  жүйесі Батыс Еуропа мемлекеттерінде  XVI – XVII ғғ. пайда болып, тіпті ХІХ ғ. аяғына дейін кең қолданылды. Ақша ретінде екі металды қолдануақшаның жалпыға ортақ эквивалент қасиетінеқайшы келеді. Алтын мен күмістің арақатынасын айқындағанда да қиындықтар кездесті. Дегенмен 1865 ж. Франция, Белгия, Швейцария және Италия биметаллизмді сақтап қалу мақсатында өзара келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865 – 1878 ж.ж.) Латын монеталық одағыконвенциясы бекітіліп. Ол бойынша екі металдан да құны 5 франк және одан да жоғары болатын монеталар соғылып, күміс пен алтынның арақатынасы 1:15,5 тең болды. Бірақ екі валютаның арақатынасы алтын мен күмістің нарықтық құнына сәйкес келмеді.

     Биметаллизм  жүйесі өскелең капиталистік  шаруашылықтың талабын қанағаттандыра  алмады, себебі құн өлшемі ретінде  екі металды қатар қолдану ақшаның бұл қызметіне қайшы келді. Жалпыға бірдей құн өлшемі ретінде тек бір ғана тауар жүреді. Ондай тауар не алтын, не күміс. Оған қоса ХІХ ғ. аяқ шенінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістің құны кеми бастады. Бұл кезде алтын мен күмістің нарықтық арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал заң жүзінде алтын мен күмістің арақатынасыбұдан әлдеқайда төмен болғандықтан алтын монеталар айналыстан шығып, қазына қорына айналды.  Алтын  ақшаның  айналыстан  шығуы Коперник – Грешем

заңында  айтылған  “жаман  ақша  жақсы  ақшаны  айналыстан  ығыстырады”

деген қағиданың өмірдегі көрінісі. Капиталистік тауарлы өндірістің қарқынды дамуы тұрақты ақшаны, яғни жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет етті. Сондықтан биметаллизмнің орнына монометаллизм ақша жүйесі өмірге келді.

 

2.2. Монометаллизм жүйесі

 

     Монометаллизм  – ол жалпы эквивалент ретінде  тек бір ғана металл (не алтын,  не күміс) қолданылатын ақша  жүйесі. Айналыстағы құн белгілері  монеталар алтынға немесе күміске  айырбасталды. Күміс монометаллизм Үндістанда 1852 – 1893 жж., Голландияда 1847 – 1875 жж., Ресейде 1843 – 1852 жж. қолданылды.

     Патшалық  Ресейде күміс монометаллизм  1839 – 1875 жж., жүргізілген ақша  реформасының нәтижесінде енгізіліп,  ақша өлшемі болып құрамында  таза күмістің 4 мысқалы (золотник =4,25 гр) 21 бөлігі бар күміс рубль есептелді. Сонымен қатар айныалысқа күміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды. Дегенмен күміс ақша елдің күйзеліске ұшыраған ақша айналысын түбегейлі ретке келтіре алмады. Себебі бұл кезде басыбайлы шаруашылық (крепостничество) ыдырап, мемлекет  бюджеті мен сыртқы сайда балансының тапшылығы елде жүргізілген ақша реформасын нәтижелі ете алмады. Оған қоса, 1853 – 1856 жж. болған Қырым соғысының шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша несие ақшалары шығарылды, іс – жүзінде олар қағаз ақшаға айналды. Сөйтіп Ресейде күміс монометаллизмнің орнына алтын монометаллизмі келді.

     Алғашқыда  алтын монометаллизм ақша жүйесі  ретінде XVIII ғ. аяғында Ұлыбританияда  қалыптасып, ол 1816 ж. заң жүзінде бекітілді. Ал басқа мемлекеттің көпшілігінде ХІХ ғ. соңғы үштігінде: яғни Германияда – 1871 – 1873 жж., Скандинавия мемлекеттерінде (Швеция, Норвегия, Дания) – 1873 ж., Францияда – 1876 – 1878 жж., Австрияда – 1992 ж., Ресей және Жапонияда – 1897 ж., АҚШ-та – 1900 ж. енгізілді.

     Құн белгілерінің  алтынға айырбасталу ерекшеліктеріне  байланысты алтын монометаллизмінің  үш түрі болады:

     Алтын монеталы  стандарт (үлгі) – оған негізгі  төмендегі белгілер тән:

• елдің ішкі айналымында алтын монеталар жүреді және ол қашаның барлық қызметтерін атқарады;
• алтын монеталарды еркін соғу рұқсат етілген;
• айналымдағы несие ақшалары (банкнота, майда металл монеталар) көрсетілген құнымен еркін және шектеусіз алтын монеталарға айырбасталады;
• алтынды, шетел валютасын елден еркін алып шығуға және елге әкелуге, сондай – ақ алтын нарығының еркін жұмыс істеуіне рұқсат берілген.

      Алтын  монеталы стандарт капитализмнің  алғашқы сатысы – еркін бәсеке  кезінде пайда болып, өндірістің, несие жүйесінің, әлемдік сауданың  өркендеуіне және капиталды шетелге шығаруға жол ашты. Алтын елдің ішінде де, сыртқы саудада да еркін жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық банкінде алтынның сақтаудағы (резерв) қоры болуы шарт.

      Бірінші  дүниежүзілік соғыс бюджеттің  тапшылығын арттырды. Оны жабу мақсатында айналысқа шығарған ақша массасы эмиссиялық банктің саудадағы қорынан әлде қайда асып кетті. Сондықтан кембағалы ақшаларды (несие ақшларын) алтын монетаға еркін айырбастау мүмкіндігі жойылды. Осы кезде алтын монеталы ақша стандарты соғысқа қатысқан елдердің барлығында және басқа да көптеген мемлекеттерде жойылды. Банкнотаны алтынға айырбастау тоқталып, алтынды шетелге шығаруға тиым салынды. Алтын монета айналыстан шығып, қор жинау және байлық құру құралына айналды. Алтын монеталы стандарттың орнына алтын құймалы стандарт айналымға тұсті.

      Алтын  құймалы стандарт – оның алтын  монеталы стандарттан айырмашылығы  бұнда алтын монета айналыста  болмайды және оны еркін соғу  жойылды. Алтын құймалы стандартта  банкнотаның белгілі бір сомасы  алтын құймасының белгілі бір салмағына айырбасталады. Мысалы, Ұлыбританияда 12,4 кг стандартты құйма 1700 ф.ст., ал Францияда 12,7 кг – 21,5 мың франкке теңгерілді.

      Алтын  дивизді (алтын валюталы) стандарт  – ол банкнотаның дивиздерге (яғни, белгілі бір шетел валютасына) айырбасталатын ақша жүйесі. Бұл жүйе Австрияда, Германияда, Данияда, Норвегияда және басқа да елдерде жүрді. Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналстан да алынып тасталды. Міне тек осындай қосалқы жолмен ғана алтын дивизді ақша жүретін елдердің алтынмен байланасы сақталды. Ұлттық валютаның тұрақтылығы бірқалыпта сақтау дивтздік саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның курсының төмендеуіне немесе жоғарлауына байланысты оған шетел валютасын сатып алу немесе сату арқылы жүзеге асырылды. Сөйтіп, алтын дивизді стандарткезінде бір елдің валютасы басқа бір елдің валютасына тәуелді болады.

      1929 - 1933 жж. әлемдік экономикалық дағдарыс  нәтижесінде барлық мемлекеттерде  әр кездері алтын монометализмнің  барлық формасы жойылды. 

      1944 ж. Бреттон – Вудсте құрылған халықаралық валюта еркін айырбасталатын валютасы бар мемлекеттердің қолдануы үшін мемлекетаралық алтын дивизді стандартты, шын мәнінде алтын долларлы стандартты бекітті. Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы стандарт – тек АҚШ доллары алтынмен байланысын үзген жоқ, себебі бұл стандарт тек орталық банктер мен үкімет мекемелері үшін ғана бекітілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын қорның азаюына байланысты 1971 ж. бастап алтын құймаларын долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын долларлы стандарт та айналыстан шықты.

      1976 –  1978 жж. Ямайка Халықаралық жүйесі  алтынның айналыстан шығуын заң  жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің  алтын құрамы мен алтын ресми  бағасы жойылды. Халықаралық валюта  қорымен оның мүшелері арасындағы  есеп айырысудан да алтын алынып тасталды. Сөйтіп бүкіл мемлекеттерде алтынға айырбасталмайын несие ақшалары жүйесі орнықты. 

 

2.3 Банкноталар мен қағаз ақшалар  айналысы жүйесі және оның  сипаттамасы

      Қазіргі  жағдайда бұрын қалыптасқан ақша  жүйесінің мазмұны біраз өзгерді. Себебі металл ақша жүйесінде қлома – қол ақшасыз айалым ақша айналасының аз ғана бөлігін құраған. Ал 30 – жылдарда әлемде алтын айырбасталмайтын несие ақша жүйесі орнықты. Бұл кезде банкнотаны алтынға айырбастау және оны алтынмен қамтамасыз ету барлық капиталистік мемлекеттерде жойылды. Ақша эмиссиясы негізінен мемлекеттік бағалы қағаздармен қамтамасыз етілді. Ол ең алдымен қоғамдық еңбек үнемдеу – жалпы экономикалық заңның әсеріне байланысты еді. Ақша жүйесінің дамуы ақша айналымының шығындарын үнемі қысқартатын, сөйтіп қоғамдық еңбектің де шығындарын азайтатын, еңбір үнемді ақша жүйесінің пайда болуына жеткізеді.

      Қазіргі  қағаз – несие ақшалары жүйесіне  тән өзгерістер мыналар:

• алтынның мемлекеттің ішкі және сыртқы ақша айналымынан шығып, оның қазына қорына құрылуы (ол қор, негізінен, банктерде сақталады);
• банктердің несиелік операцияларының негізінде қолма – қол ақша және қолма – қол емес ақша белгілерін шығаруы;
• қолма – қол ақшасыз айналымының дамуының нәтижесінде қолма – қол ақша айналысының қысқаруы (әлемдік экономикада бұл екі айналымның орташа ара қатынасы 1:3 қатынасына тең);
• мемлекет тарапынан ақша – несиелік реттеу механизмін құру және дамыту.