Қазақстан Республикасындағы ақша – несие жүйесін талдау

ЖОСПАР 

Кіріспе----------------------------------------------------------------------------------------3 

1. Ақша несие жүйесінің  теориялық сұрақтары---------------------------------4

1.1.Ақша  – несие  жүйесінің  экономикалық мәні-----------------------------------4

1.2. Ақша  – несиенің  жүйесінің маңызы мен атқаратын рөлі---------------------6

1.3. Ақша  – несие жүйесінің принциптері мен формалары------------------------9 

2. Қазақстан Республикасындағы ақша – несие жүйесін талдау----------10

2.1. Ұлттық  ақшаны енгізу, қазіргі ахуалы------------------------------------------10

2.2. Қазақстан Республикасының ақша – несие жүйесінің ерекшеліктері-----15 

2.3. Қазақстан Республикасындағы ақша – несие жүйесін дамытудың жолдары------------------------------------------------------------------------------------19 

Қорытынды--------------------------------------------------------------------------------27 

Қолданылған әдебиеттер---------------------------------------------------------------29 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе

        Қазіргі уақытта өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде ақша айналысынан қағаз ақшаларды несие ақшалары  ығыстырып шығаруда. Себебі: біріншіден, несие ақшалары  қолдануда икемді және оларды қолдану аясын шаруашылықтың қажетіне орай тез ұлғайтуға мүмкіндік береді; екіншіден, оларды пайдалану айналыс  шығындарын азайтуға,   өндіріс  ауқымын дамытуға мүмкіндік туғызады.

        Несие ақшалары өте ерте заманнан  пайдаланып келеді. Мысалы, төлем  міндеттемесінің ең жай түрі  – қолхат сауда келісімдерінде  жаңа дәуірге дейінгі бір мың жылдықта Вавилонда  пайда болған.

        Несие ақшалары – сатып алушының қарызды қайтаруда пайдаланатын (толық құнды ақшаның орнына жүретін)  құнның қағаз белгісі немесе қарызды өтеудегі ақшаның төлем құралы қызметін атқаруы.

қарыз бергенде  банк қарыз алушыға өзінің несие ақшасын беруі мүмкін, яғни қарызды пайдалану мерзімі өткеннен  кейін  берілген қаржы қарызды өтеу үшін  банкке қайтарылуы керек. Қарыздың бір бөлігі банкке қайтарылуы керек. Қарыздың бір бөлігі банкке түскен қолма – қол ақшамен де  (сауда ұйымдарының түсімі және басқалар) өтеледі. Сонда  несие  ақшаларын  айналымға  шығару  және олардың кейін  қайтарып  алу шаруашылық  процестерге  байланысты орындалатын  несие операцияларының негізінде жүргізіледі.

        Ұлттық Банк 2004 жылы және одан кейінгі жылдары қаржы секторын  дамытуда бұдан бұрынғы кезеңдерде жеткен жоғары қарқындарға қолдау көрсетуге тырысады.  

      Зерттелгелі отырған курстық  жұмыста ақша – несие жүйесінің барысы, ерекшелігі, ұлттық теңгенің пайда болуы, оның тұрақтылығын қамтамасыз ету барысында жүргізіліп жатқан шаралар қамтылды.   
 
 

1. Ақша несие жүйесінің теориялық сұрақтары

1.1.Ақша  – несие  жүйесінің  экономикалық мәні

        Қағаз ақшаға тән кемшіліктер   несие ақшаларын пайдалануға   байланысты бірсыпыра жойылуы мүмкін. Тауар айналысы дамыған  сайын тауарды сату уақыты  оған ақша  төлеу уақытына сай келе бермейді, бұл тауар несиеге сатылды деген сөз. Несиені қайтару кезінде  несие ақшалары пайда болады. Несие ақшалары – сатып алушының қарызды қайтаруда пайдаланатын (толық құнды  ақшаның орнына жүретін)  құнның қағаз белгісі немесе қарызды өтеудегі ақшаның төлем құралы қызметін атқаруы.

        Несие ақшалары да қағаздан  жасалады, бірақ оларды, әдетте, банктер  әр түрлі шаруашылық процестеріне  байланысты (тауарлық – материалдық бағалылықтардың қорын құру және т.с.с.) жүргізілетін несиелік операцияларды  орындағанда шығарады. Сөйтіп, қарыз бергенде  банк қарыз алушыға өзінің несие ақшасын беруі мүмкін, яғни қарызды пайдалану мерзімі өткеннен  кейін  берілген қаржы қарызды өтеу үшін  банкке қайтарылуы керек. Қарыздың бір бөлігі банкке қайтарылуы керек. Қарыздың бір бөлігі банкке түскен қолма – қол ақшамен де  (сауда ұйымдарының түсімі және басқалар) өтеледі. Сонда несие ақшаларын айналымға  шығару  және олардың кейін  қайтарып  алу шаруашылық  процестерге  байланысты орындалатын  несие операцияларының негізінде жүргізіледі.

        Банктің кассасын қолма – қол  ақша беру мен қарыз  берудің   арасындағы  байланыс және банкке  қолма – қол  ақшаның түсуі мен қарыз берешегін өтеудің арасындағы   байланыс  әрбір  жеке қарыз операцияларын  орындағанда байқалмайды, ол осы операциялардың: қарызды беру  мен оны өтеу және банктің кассасына  қолма – қол ақшаны беру мен кассаға ақша түсіру операцияларының жиынтық  көлемінде көрінеді.

        Несие ақшаларының ерекшелігі – оларды шығару іс жүзіндегі  айналым қажеттілігінен туындайды. Несие операциялары  нақты өнімді өндіру  және оны сату  процестеріне байланысты орындалады. Қарыз, әдетте, белгілі бір қорлардың құрылуын қамтамасыз ету үшін берілсе, ал оны  қайтару қордағы  құндылықтардың қалдығы азайғанда  жүргізіледі. Осыған байланысты  қарыздарға берілетін төлем құралдарының көлемі мен айналымның ақшаға нақты  мұқтаждығын үйлестіруге мүмкіндік туады. Несие ақшаларының бұл ерекшелігі – оның  қағаз ақшадан ең негізгі артықшылығы.

        Егер осы үйлесімдік  байланысы  бұзылса, несие ақшалары өзінің  артықшылығынан  айырылып, ақшаның   қағаз белгісіне айналады. Несие  ақшалары айналымындағы (оларды айналымға шығару  мен айналымнан  кері  қайтару ) үйлесімдік әрбір несие  операцияларын орындағанда  пайда болмайды, олардың жиынтығы, жалпы халық шаруашылығы бойынша жүргізілген несие  операцияларында байқалады.

        Қазіргі уақытта өнеркәсібі өркендеген  мемлекеттерде  ақша айналысынан қағаз ақшаларды несие ақшалары  ығыстырып шығаруда. Себебі: біріншіден, несие ақшалары  қолдануда  икемді және оларды қолдану аясын шаруашылықтың  қажетіне орай тез ұлғайтуға мүмкіндік береді; екіншіден, оларды пайдалану айналыс  шығындарын азайтуға,   өндіріс ауқымын дамытуға мүмкіндік туғызады.

      1.2. Ақша – несие  жүйесінің маңызы мен атқаратын рөлі

      Несие ақшалары өте ерте заманнан пайдаланып келеді. Мысалы, төлем міндеттемесінің  ең жай түрі – қолхат сауда келісімдерінде жаңа дәуірге дейінгі бір мың жылдықта Вавилонда  пайда болған.

        Қазіргі  несие  ақшаларының  эволюциясы: вексель, банкнота, чек, несие карточкалары (электрондық ақша) болып есептеледі.

        Вексель ХІІ ғ. Италияда алғашқыда   халықаралық саудада, кейін ішкі  сауда айналысында қолданылған. Қазіргі  вексель айналысының құқықтық негіздері болып, 1930 жылы 7 тамызда Женевалық конвенцияда қабылданған «Біртектес вексельдік заң» саналады. Вексель – төлем міндеттемесі, ол несиеге алған тауардың  құнын төлем уақыты келгенде келісілген жерде өтеу  үшін қарыздардың сатушыға  жазбаша түрде  берген құжаты. Алғашқыда вексель тауар өндірушілердің  төлемді кейінге қалдырып, біріне  - бірі тікелей (құжаттарын банк арқылы өткізбей) тауарларын қарызға  сатуы негізінде  пайда  болды. Сондықтан тауарлы  төлем міндеттемесі коммерциялық  вексель деп аталады. Демек, коммерциялық вексель тауармен қамтамасыз етілген.

        Сатып алушы кәсіпорын жабдықтаушы  кәсіпорынға (сатушыға) сатып алған тауар үшін ақшаны  бірден төлемей, оның орнына  вексель жазып береді. Вексельдегі сома көрсетілген мерзімде, әдетте, 3 айдан аспам төленуі тиіс. Егер сатушыға көрсетілген мерзімнен бұрын ақша қажет болса, онда ол банкке төлем міндеттемесін (вексельді) қабылдауын және өзіне (жабдықтаушыға) вексельде  көрсетілген сомадан есептеу процентін шегергеннен қалған соманы  төлеуін өтінеді. Банк вексельді қабылдаған жағдайда  орнына қолма – қол ақша төлейді. Сонда сатып алушы (қарыздар)

несие берушімен емес, банкпен есептеседі. Банктің көрсеткен қызметі үшін алатын табысы – вексельді есептеу проценті деп аталады.

        Коммерциялық вексель – жай  және аударым вексель болып  – екіге бөлінеді. Жай вексельге  екі субъект қатысады.

        Жай вексельді (соловексель) қарыздар  онда  көрсетілген  соманы  төлеу  уақытын толтырады.

        Аударым векселін  көптеген  субъектілер  пайдалануы мүмкін: вексель беруші, вексель иемденуші және  төлеуші.  Вексель беруші – ол вексельді   толтырушы және ұсынушы  жақ.  Вексель иемденуші – ол вексельде  көрсетілген соманы  алуға  құқы бар вексель ұстаушы. Жай  вексель бойынша  төлеуші вексель берушінің ұстаушы. Жай вексель бойынша  төлеуші вексель берушінің өзі болса, ал аударым векселі  бойынша  төлеуші – үшінші жақ. Аударым векселі (тратта) – несие беруші (трассант) қарыз алушыға (трассатқа) вексельде көрсетілген соманы  төлем уақыты келгенде  белгілі бір жаққа (реминтке) төлеу жөнінде  берген жазбаша үкімі. Аудармалы  вексельді төлем құралы ретінде  және т.с. жақтар пайдалануына болады. Бұл жағдайда «индоссамент»   деген аудару белгісі жазылады; онда  вексель иемденуші «индоссант» деп, ал оны алған жақ «индоссат» деп аталады.

        Вексель бойынша  авальмен (вексель бойынша кепілдік) қамтамасыз етілуі мүмкін. Онда «аваль бойынша есептелсін» деген белгі векселдің бет жағына, немес аллонжеге (қосымша қағаз) жазылады. Авальше (авальберуші) төлем төлеу  жауапкершілігін  өзіне алады.

        Вексельді  шығару жағдайына байланысты; қаржылық оның бір түрі – қазыналық вексельдер және бронзалық немесе бос вексель, сол сияқты  достық векселі, сол сияқты  достық векселіде бос вексель, сол сияқты достық векселі де кездеседі

        Қаржылық вексель – ол белгілі бір соманы субъектілер біріне – бірі қарызға бергенде туындайтын  қарыз міндеттемесі, ал қазыналық вексель немесе қазыналық  бондар - ол мемелкеттік міндеттеме. Оны мемлекет шығынын  өтеу үшін 3 айға мерзімге шығарып, номинал бағасымен банктерге сатады да, уақыты өткесін сол бағамен қайта салып алады.

       Несие  ақшаларының келесі  түрі – банкнота. Ол ХVІІ ғ. аяқ шенінде пайда болған. Коммерциялық вексельдің айналым  шегі банкнота шығарумен ұзартылады. Банкнота - әр мемлекеттің орталық (эмиссиялық) банкі шығарған және  оны иемденушінің талабы бойынша төленуге тиісті банк берген қарыз міндеттемесі.

        Несие ақшаларының келесі түрі – чек. Чек банкке ақша салу және қолма – қол ақшасыз есеп айырысу барысында пайда болған. Чек дегеніміз – оған қол қоюшының  ағымдағы  шотынан қолма – қол ақшаны  чек иеленушіге беру  немесе басқа бір шотқа аудару туралы банкке берген жазбаша үкімі. Чекпен есеп айырысу несие және банк қатынастары өрістеген кезде пайда болды. Алғашқы чек 1683 жылы Ұлыбританияда қолданылған.

        Чек, біріншіден, банктегі  ағымдағы  шоттан қолма – қол ақша  алғанда; екіншіден, тауар сатып  алғанда және қарызды өтегенде, үшіншіден, қолма – қол ақшасыз ретінде жүреді.Чектің белгілі бір формасы болады, яғни ол кітапшп түрінде шығарылады.Чек қысқа мерзімге беріледі.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.3. Ақша – несие  жүйесінің принциптері мен формалары

        Резервтік талаптар: Ақшалай нарықтағы  тепе - теңдікті қамтамасыз етуде, банктерге берілетін несиелер көлемін реттеуде, банктің өтімділік деңгейін реттеуде және олардың міндетемелері бойынша төлемсіздікті төмендетуде, сол сияқты банктің салым иелері мен акционерлерінің мүдделерін қорғау мақсатында Ұлттық банк ең төменгі резервтік  талаптар механизмін қолданады.

        Резервтік талаптар, ашық нарықтағы  операциялар  және пайыз   саясатымен қатар коммерциялық  банктерді жанама ақшалай –  несиелік  реттеудің  негізгі   құралдарының біріне жатады. Қазақстан банк жүйесінің бүгінгі даму жағдайында резервтік талаптар, бір жағынан, сақтандыру институттарының жоқ кезінде, коммерциялық банктердің депозиттерін сақтандыру қызметін, екінші жағынан, әкономикадағы ақшалай мультипликация процесін реттеу қызметтерін атқарады.

       Ақша – несие  саясатының бұл құралы 1993 жылы 1 қаңтарда енгізілген «ҚР коммерциялық кооперативтік және жеке банктердің қызметін реттеу» туралы нұсқауға сәйкес, міндетті резерв нормативі 18-20 %  мөлшерінде бекітілген болатын. Қазіргі уақытта ол төмендеп, 10 % құрайды. Банктердің резервтерінің артық болуы, яғни Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттардағы қаражаттардың өсуіне байланысты резервтік талаптар шамасын төмендетіп қана қоймай, сол сияқты резервтеудің альтернативтік тәртібіне өтуге, яғни бұл банктердің пруденциялдық нормативтерді орындау барысында корреспонденттік шоттағы қаражаттар сомасын ең төменгі резервтер мөлшерінің төмен болмауын сақтап отыруға тиістілігін білдіреді.

          Әлемдік тәжірибеде, міндетті резервтердің өте жоғары деңгейде болуы, банк жүйесінің қаржы делдалы ретіндегі тиімділігін нашарлатып, ал ең төменгі резервтер нормасының артуы несиелік ресурстардың экономикаға құйылуына тосқауыл болатындығын көрсетеді. 
 

2. Қазақстан Республикасындағы ақша – несие жүйесін талдау

2.1. Ұлттық ақшаны енгізу, қазіргі ахуалы

          Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің төрағасы Әнуар Сәйденовтің Ұлттық ақшасы туралы берген сұхбатында ұлттық валюта - өзіміздің төл теңгеміздің пайда болуына, оның қазіргі кездегі Қазақстан экономикасындағы алатын орнына және болашағына тоқталып өтті.

        1991 жылы Қазақстанның егемендік  алуы  тәуелсіз  институттар құруды  және ұлттық валюта туралы  мәселені шешуді күн тәртібіне  қойды. Ұлттық валюта елтаңбамен, жалаумен және  әнұранмен бірдей егеменді елдің нышандары болып табылатыны белгілі.

        Ол кезде  бірыңғай ақша  жүйесі аса тұрақсыздығымен   ерекшеленді, бұл елдің бұрынғы  кеңестік аймақта бірыңғай ақша  бірлігін  сақтау  мүмкіндігіне  күмән келтірді. 1992 жылғы  қаңтарда  бағаны  ырықтандыру осы мәселені  шешу қажеттігін тездетті.       

        Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы – теңге еліміздің  бар аумағына  1993 жылғы 15 қарашадан бастап  айналысқа енгізілді. Ал  1993 жылғы 18 қарашадан бастап ұлттық ақша - теңге Қазақстан Республикасының  аумағындағы  жалғыз заңды  төлем құралы болды. Ұлттық валютаның «теңге» аталуы  орта ғасырлар тарихынан  алынған болатын, ол кезде  Қыпшақтар жерінде «танга» деп аталатын монеталар айналыста жүрген. Қорғау элементтерінің, пайдаланалынатын техникалық тәсілдердің жиынтығы, жасалу күрделілігі жағынан  Қазақстан теңгесі  қолданылып жүрген валюталардың әлемдегі алдыңғы қатарлы  үлгілерімен қатар тұрды.

        Ұлттық ақша теңге енгізілген алғашқы күндерден бастап  құрылымдық қайта құруды тездету,  инфляцияны төмендету, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу,  төлем балансының тепе – теңдігін және ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету алға қойылды. Осы мақсатта Үкімет пен Ұлттық банк қатаң макроэкономикалық саясат жүргізу  бағытын ұстанды, бұған бюджет тапшылығын азайту  және  кредиттік өктемдікті шектеу кіреді.

        1994 жылы жеңілдікпен  кредиттер   беру  және  кредиттер алу үшін  кәсіпорындардың  Ұлттық банкке  берген тікелей өтініштерін қарау  практикасы тоқтатылды. Бюджет тапшылығының орнын жабу  үшін Үкіметке кредиттер арқылы негізде берілетін болды. 1995 жылы директивалық  кредиттер  беру тоқтатылды және экономиканы кредиттеу функциялары банктерге  өтті. 1998 жылғы  елеулі оқиғалардың бірі Ұлттық банктің республикалық бюджет тапшылығын тікелей кредиттеу практикасының тоқтатылуы болды.

        Кредиттеу функцияларын екінші  деңгейдегі  банктерге бере отырып, Ұлттық банк күш – жігерді  орталық  банктерге тән функцияларға  жұмсалды.

        5 жылда  инфляцияны төрт мәнді саннан бір мәнді санға дейін (1993 жылғы 2165 % - дан 1998 жылғы 1,9 % - ға  дейін) төмендетуге қол жетті. Ал 1998 жылдан бері инфляция  бір мәнді санмен өлшенетін деңгейде тұр. Сыртқы факторлардың  ықпалынан 1999 жылы  инфляцияның  бір  жыл ішінде  17,8 %  болғаны ерекше  жағдай еді.

        Республикада  ұлттық ақша - теңгені енгізу, тәуелсіз мемлекеттің барлық атрибуттарын (жарақтарын) қалыптастырудың соңғы қадамы болды. Оның үлкен экономикалық және саяси маңызы бар. Қазіргі дағдарыс жағдайында  ұлттық валютамызды енгізу амалсыз шара болды, оған 1993 жылы 7 тамыздағы және  23 – ші қыркүйектегі жаңа тұрпаттағы сом аймағын құру туралы Ресей үкіметімен жасалған келісім шарттардың ресейліктердің кіріснен жүзеге аспай қалуы себеп болды.

        Ұлттық ақшаның қазіргі ахуалы, яғни теңгені енгізу байланысты  алда тұрған басты міндет – оның тұрақтылығы мен жоғары сатып алу қабілетін қамтамасыз ету, оны болашақта конверсиялану қабілеті бар валютаға айналдыру. Ол үшін  ең алдымен экономиканы дүниежүзілік нарықты бәсекелестік қабілеті бар экономикаға айналдыру, ал валюта – қаржы жүйесін сыртқы сауда мен валюта несиелік қатынастардың халықаралық стандартына  сәйкес қайта құру керек [9].

        Республикада ұлттық ақша теңгені  енгізу, тәуелсіз мемлекеттің   барлық атрибуттарын  қалыптастырудың  соңғы  маңызы бар. Теңгені  енгізуге байланысты  алда  тұрған  басты міндет – оның тұрақтылығы мен жоғары  сатып алу  қабілетін қамтамасыз ету, оны болашақта  валютаға айналдыру. Қазіргі  таңда, теңгені тауарлармен, алтын – алмас қорымен, валютамен қамтамасыз ету, оны қажетті деңгейде ұстап отыру басты   міндеттерінің бірі болып табылады.

        Теңгенің енгізілуі республиканың  экономикалық және саяси - әлеуметтік  жағдайына әсер етті. Қазақстанның  сол уақытқа  дейін «сом  зонасынан»  шықпауы, бұрын қалыптасқан экономикалық  кеңістікті  және  оның  шаруашылықтық  байланыстарын сақтау мақсатында  болатын.

        Орталық банк тарапынан ақша – несиелік реттеудің негізгі объектісіне экономикадағы қолма – қол және қолма – қолсыз ақша массасы жатады, оның динамикасына төлеуге қабілетті сұраныстың әр түрлі компоненттерінің өзгерісі тәуелді болады. Қазіргі даму сатысында ақша несиелік сипат алады да, яғни ақша массасы негізінен банктердің несиелік депозиттік қызметіне байланысты пайда болады, сондықтан Орталық банк ақша айналымының құрылымын және көлемін екінші деңгейлі банктердің операцияларын басқару арқылы реттейді. 

        Тәжірибе жүзінде кассалық резервтердің  барлығы Ұлттық банкке шоғырыланады және олардың шаруашылық айналымға түсуі Ұлттық банкінің мекемелері арқылы коммерциялық банктердің кассаларын толтыру негізінде жүреді. Барлық банктер қолма – қол есеп айырысуды Ұлттық банктердің мекемелері арқылы жүргізеді, ал қажет жағдайда Ұлттық банктен несие алады.

       Ұлттық банк – ақша резервтерінен, басқа да материалдық құндылықтардан тұратын жекеше мүлкі бар заңды тұлға. Мүліктің құралу көздеріне – банк ісінен түскен табыстар және сәйкес бюджеттерден түскен дотациялар жатады.

      Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің негізгі міндеті -  Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.

       Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкісіне мынадай қосымша міндеттер жүктеледі:

• Қазақстаннның экономикалық дамуы және оның дүниежүзілік экономикаға интеграциялануы мақсаттарына жетуге көмектесетін ақша айналысы, несие, банктік есептеулерді және валюталық қатынастыр саласындағы мемлекеттік саясатты жасау және жүзеге асыру;
• Ақша – несие және банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектесу;
• Банктік және басқа несиелік мекемелердің қызметін реттейтін ережелерді жасау негізінде банк несие берушілердің, салымшылардың мүдделерін қорғау.

        Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасы Әнуар Сәйденов «2004 -2006 жылдарға арналған ақша - несие жүйесінің негізгі бағыттары туралы» мәліметінде:

        Өткен 2003 жылы Қазақстанның қаржы   секторы  үшін мерейтой жылы  болды – 15 қарашада ұлттық  валютаның енгізілгеніне 12 жыл толды. 12 жыл ішінде Қазақстан қаржы секторының барлық сегменттерін дамытуда  қомақты нәтижелерге  қол жеткізді. Қазіргі  уақытта Қазақстанның қаржы  жүйесі  ТМД – ның басқа елдерімен  салыстарғанда  едәуір дамыған, айқын және мемлекеттің араласуынан қорғалған болып табылады.

        2003 жылы барабар ақша – несие жүйесін  жүргізу қаржы нарығында тұрақтылықты қамтамасыз етті, сонымен қатар елде  жоғары  экономикалық өсуді сақтауға  белгілі бір дәрежеде  ықпалын тигізді.

        2003 жылы Ұлттық банктің таза  халықаралық резервтері 58 % - ға 4958,9 млн. долл. дейін қозғайды, бұл 4,8 айдан астам уақыт тауарлар мен қызмет көрсету импортының орнын табуды қамтамасыз етеді. Елдің халықаралық резервтері тұтастай алғанда 69,3 % - ға 8565,2 млн. долл. дейін өсті. 2004 жылғы қаңтарда олардың одан әрі ұлғаюы 9,4 % болды.

        Ұлттық банктің таза халықаралық  резервтері  өсуі ақша  агрегаттарының  кеңеюіне  алып келді:  ақша  базасы – 52,2 %-ға 316,9 млрд. теңгеге  дейін, ақша массасы – 26,8 %-ға 969,9 млрд. теңгеге дейін, қолма  – қол  ақша  - 47,6 %-ға 238,7 млрд. теңгеге дейін ұлғайды. Нәтижесінде 2003 жылы экономиканы монетизациялау 17,3 % - дан 22 % - ға дейін өсті.

        2003 жылы қаржы секторының негізгі  сегменті  -  банк секторында  дамудың  жоғары қарқыны сақталды.

        Тауар шаруашылығы жағдайында өндірістік капиталдардың ( негізгі және айналым) шеңбер айналымы және айналымы несиенің  объективті қажеттілігін  толық түрде  түсіндіре алмайтын атап өту керек. Уақыт бойынша  капиталдың  шеңбер айналымы мен айналымының кеңістікте  бір қалыпты еместігі тек қаражаттардың бір буында босатылуы және  басқа буында оларға қажеттіліктің бар болу фактын сипаттайды. Демек, тауар шаруашылығында  капиталдардың  шеңбер  айналымы  және айналымында  несиелік қатынастардың  пайда болу мүмкіндігі қаланған. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2.2. Қазақстан Республикасының ақша – несие жүйесінің ерекшеліктері

     Несиенің  мүмкіндігі нақты болуы үшін белгілі  бір шарттар қажет. Олар кем дегенде  екеу: 1 – несиелік мәмілеге  қатысушылар – кредитор  және қарыз алушы - экономикалық байланыстардан  келіп шығатын міндеттемелердің  орындалуына материалдық кепілдік беретін заңды дербес субъектілер  ретінде болулары керек. Несиелік қатынасқа  түсуші заңды  тұлғалар өз қызметтерін  нарық заңдары және экономикалық мүдделердің сәйкестігі негізінде жүзеге асырулары қажет; 2 –несие қажеттілігі, егер қарыз алушы  мен қарыз беруші мүдделері сәйкес келген жағдайда қажет болып табылады. Несиелік мәміле жасалуы үшін оның қатысушылары өзара ықылас білдірулері  қажет. Экономикалық  қатынастар  бәрінен бұрын мүдделер ретінде көрінеді. Бұл мүдделер соңында  өндірістік қатынастың қатысушының еркімен реттелетін  қандай да бір субъективті нәрсе емес. Әрекетті тудыратын  кез келген мүдде бәрінен бұрын объективті процестерге, өзара мүдделер болдырмай  қоймайтын нақты жағдайларға  сүйенеді. Несиелік қатынастар, бір жағынан, кредитор мен қарыз алушының  арасында  ақшалай қаражаттарды қарызға беру; екінші жағынан, оларды  алу кезінде мүдделілік  пайда болған жағдайда ғана жүзеге асады.  Осылайша, несие капиталдардың  шеңбер айналымы және айналымындағы белгілі бар жағдайларда  несиелік  қатынастардың  пайда болуы мүмкіндігі  шындыққа  айналғанда қажет болады.

     Несиелік  қатынастардың субъектілері өзара  мүдделерге  негізделген экономикалық байланыстар  тұрақтылығымен, бір қалыптылығымен  сипатталады, біртұтас  жүйе ретіндегі несие шеңберімен  анықталады. Қажеттілік  категориясы көбінесе объектіні тереңдей   тану дәрежесін, яғни оның мәнін, заңдылығын  ашып ақиқат  өмірдің  ішкі, тұрақты, қайталанып отыратын жалпылама қатынастарын, оның дамуының негізгі бағыттарын көрсетеді.

     Өндірістік  капиталдардың қозғалысы  олардың  бір формадан басқа формаға ауысуымен  тұйықталмайды, қозғалыс олардың ұдайы  өндірісінің процесі, капиталдардың  шеңбер айналымы болып табылады. Капиталдардың үнемі қайталанатын шеңбер айналымы – бұл капиталдардың айналымы. Өндірістік капиталдардың бірде тауар формасында, бірде ақшалай формада болуы олардың қозғалысының жалпы формасы болып келеді, сондықтан да олардың ұдайы өндіріс формасы болып саналады.

     Өндірістік  капиталдардың жүйелі түрде бір  формадан басқа формаға айналуы, сонымен қатар олардың үнемі  шеңбер қозғалысы, капиталдардың шеңбер айналымы және айналымы барлық жерде бірдей емес, әрбір нақты жағдайда олар өндірістің және тауар айналысының ерекшеліктерін қамтып көрсетеді. Өндірістік капиталдардың қозғалысы олардың шеңбер айналымы шегінде үздіксіздігімен ерекшеленеді. Олардың қозғалыс процесінде ақшалай қаражаттардың құйылуы және кері қайтуы, ресурстарда және оларды жабатын көздерде қажеттілердің толқуы байқалады. Мұны функционалдық формаларының өзгерісіне қарай негізгі, сондай-ақ айналым капиталдарының да қозғалысына байланысты байқауға болады.

     Тауардай  және ақшалай формаларға ие өндірістік капиталдың шеңбер айналымы мен айналымы, құндық болып табылатын қатынастың пайда болуы және дамуына нақты материалдық негіз болады. Берілген шеңбер айналым процесінде, бір жағынан, оның аяқталуы жүреді, осының нәтижесінде бәрінен бұрын өткізілген құн ретінде болатын ақшалай қаражаттар формасындаға құнның босатылуы жүреді. Екінші жағынан, объективті себептерге байланысты ақшалай ресурстардың жеткіліксіздігі, олардың өндірістік жұмсалуына қосымша қажеттіліктер пайда болады. Сондықтан несие және несиелік қатынастар құн қозғалысы кезіндегі өндіріс уақыты мен құн айналысы арасындағы, оның ақша формасында шоттарда уақытша тұрып қалуы мен олардың тауар өндірісінде пайдалану қажеттілігі арасындағы қарама-қайшылықтарды шешудің табиғи процесі ретінде пайда болды.

     Тауар шаруашылығы жағдайында өндірістік капиталдардың (негізгі және айналым) шеңбер айналымы және айналымы несиенің объективті қажеттілігін толық түрде түсіндіре алмайтынын атап өту керек. Уақыт бойынша капиталдың шеңбер айналымы мен айналымының кеңістікте бір қалыпты еместігі тек қаражаттардың бір буында босатылуы және басқа буында оларға қажеттіліктің бар болу фактын сипаттайды. Демек, тауар шаруашылығында капиталдардың шеңбер айналымы және айналымында несиелік қатынастардың пайда болуы қаланған.