Банк жүйесі. 10

     Мазмұны: 
 
 

Кіріспе............................................................................................................... 

І тарау. Қазақстан  Республикасының банк жүйесі........................................

1.1. Банк жүйесінің  пайда болуы және дамуы................................................

1.2. Қазақстандағы  банк жүйесі дамуының кезеңдері  және банк реформасы......................................................................................................... 

ІІ тарау. Банк жүйесінің ерекшеліктері және проблемалары.......................

2.1. Банк жүйесінің  даму ерекшеліктері.........................................................

2.2. Банк жүйесін  дамыту проблемалары........................................................

2.3. Банк капиталының шоғырлануы..............................................................

2.4. Банктің жобаны  кредиттеуі....................................................................... 

ІІІ тарау. Банк жүйесіндегі проблемаларды шешу жолдары және оларды жетілдіру............................................................................................................

3.1. Екінші деңгейлі  банктердің проблемалық активтерін  басқару тәжірибесін жетілдіру.............................................................................................................

3.2.  

Қорытынды......................................................................................................... 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..................................................................... 

Кіріспе 

      Дамыған банк жүйесін құру кез келген елдегі түбегейлі экономикалық өзгерістердің  басты шарты болып табылады. Қазақстан  нарықтық экономикасы дамыған елдердегі  қаржы-кредит институттарының даму үрдісін және қаржылық, соның ішінде банктік қатынастарды құқықтық тұрғыда реттеу тәжірибесін басшылыққа ала отырып, отандық болмысқа икемдеді. Мұның өзі көптеген экономикалық және әлеуметтік өзгерістердегі мемлекеттің өндірістік әлеуетінің артуынан көрініс тапты.

      Банк  жүйесінің тиімді жұмыс істеуі және банк жүйесінде кездесетін проблемалардың алдын-алу – бірінші дәрежелі маңызы бар міндет пен отандық экономика қызметінің маңызды басымдықтарының бірі болып табылады.

      Соңғы онжылдық біздің еліміз үшін «өзгерістер  дәуірі» болды. Елімізде көп укладты нарықтық экономиканы қалыптастыруға бағытталған толық ауқымды реформалар жүзеге асырылды. Мұнда күшті де серпінді дамыған банк жүйесін қалыптастыру маңызды роль атқарады.

      Міне, сондықтан да Қазақстан банк жүйесінің  дамуында оның басты ерекшеліктеріне баса назар аударып, сол арқылы оның келешектегі даму бағытын анықтау, банк жүйесінің тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіретін басты проблемаларды шешу, банктердің экономикадағы ролін айқындау аса маңызды. 

      Курстық жұмыстың өзектілігі – Қазақсанның екінші деңгейлі банктері, даму өзгерістері, банк жүйесін дамыту проблемалары, атап айтқанда екінші деңгейлі банктердің несие беру проблемасы, кредиттер және депозиттер бойынша мөлшерлемелердің төмендеуі және т.б. проблемалар және оларды шешу жолдары.

      Курстық жұмыстың мақсаты – банк жүйесінің қазіргі жағдайын айқындау, оның ерекшеліктерін талдау, дамыту проблемаларын зерттей отырып, оларды шешу жолдарын қарастыру. Мұнда банк жүйесінің пайда болуы және дамуына, даму кезеңдері мен реформаларына, қалыптасу ерекшелігіне және банк жүйесін дамыту проблемаларына баса назар аударылады.

І тарау. Қазақстан Республикасының банк жүйесі

     1.1. Банк жүйесінің пайда болуы  және дамуы 

     Бірқатар  ғалымдардың пікіріне қарағанда, алғашқы  бактер капитализм дамуының мануфактуралық сатысында дүниеге келіп, кредиттік қатынастардың кең ауқымда дамуына орай Италияда ХІV-ХV ғасырларда пайда болған.

     Ал  өзге ғалымдардың пікіріне сүйенсек, банктер әлдеқайда ертеде феодализм  тұсында төлем делдалдары ретінде  туындаған.

      «Банк»  сөзі «стол» дегенді білдіретін итальянша «banco» деген сөзден шыққан. Банк столдар тауар саудасы қызу жүретін ааңдарға орнатылатын болған. Сауда мемлекеттер, сондай-қ қалалар, кейбір жеке тұлғалар шекіп шығаратын алуан түрлі монеталар арқылы жүргізілген. Бұл жағдайларда айналымға түскен толып жатқан тауарлардың тегін біліп, түсінетін, оларды бағалап, кеңес бере алатын мамандар қажет болған. Осы маман-айырбасшылар базарларға өз столдарын апарып, сол жерде отырған. Италия Х ғасырдан бастап әлемдік сауда орталығына айналды, оған түрлі елдердің тауарлар мен ақшасы ағылып жататын. Бұл орайда банкирлер сауда операцияларының бұлжымас қатысушыларына айналды. Делдал-айырбасшы-банкирлер өздерінің айрықша банк-столдарымен танымал болып, көне Грекияда (трапезиттер деп аталатын, «трапеза» - стол дегенді білдіреді), ежелгі Вавилонда және басқа елдерде кең тарап үлгерді.

      Түрлі монеталарды бір-бірімен кедергісіз айырбастау үшін олардың қоры болуға тиіс. Сөйтіп, бұл айырбас-столдар  бағасы әр қилы монеталар айырбасталатын айырбас үйлеріне айналды.

      Алайда  банктердің табиғатын валюталарды  айырбастау операцияларымен тең  қарау банктердің пайда болу себебін  жаңылыс түсіндіруге әкелуі мүмкін. Бұл жерде ақша әлемдік ақша функциясын орындағанда ғана банк пайда болды  деген ұғым туындайды. Ақша ішкі нарықта ғана айналымда болған неғұрлым ерте кезеңдерде банктің өмірге келуі күмән тудырады.  Ғалымдардың пікірінше, б.з.д VІ ғасырдың өзінде ежелгі Вавилонда салымдар қабылданып, олар бойынша пайызақы төленген. Мұндай валюталық және кредиттік операциялар Грекияда б.з.д. ІV ғасырда жүзеге асырылған.

      Тарихшылардың пікірінше бұл операцияларды  жекелеген тұлғалар, сонымен қатар  шіркеу мекемелері де орындаған. Мемлекет пен қауымдастық тарапынан зор  сенімге ие болғандықтан храмдар  ақша мен құндылықтарды сақтауға өте қолайлы орын болып табылған. Храмдар ақша операцияларын, яғни есепке алу және есептесуді ұдайы жүргізген және олар салмақ бірліктерінде жүзеге асырылған. Олардан бөлінімдік, біртектілік, сақталушылық сияқты қасиеттер талап етілетін. Мұндай сиапттарға металдар, әсіресе алтын мен күміс ие болған.

      Храмдар негізгі ақша операцияларымен қатар қарыз ақша барумен де айналысып, олар үшін пайыздық төлем алған. Бұлар заңнамалық нормаларды айрықша сақтай отырып ресімделетін.

      Сол кезеңде адамдар қозғалыссыз жататын қомақты ақшалай байлықты үстемелей беру пайда әкелмей, қайта зиян шектіретінін түсіне бастады. Сондықтан да оларды уақытша пайдалануға беріп, үстінен пайыз алу немесе сауда мен қолөнер орындарын ашу тиімді болып, табыс пен кірі сәкелетін.

      Осы кезеңде өсімкорлық, жоғары пайызға кредит беру пайда болды, себебі қарыз ақшаның негізінде тараптардың жеке келісімдеріндегі кредит берушінің үстемдігі жататын. Сауда үйлері түріндегі жеке кредиторлардың пайда болуымен қатар мемлекеттік сауда агенттері жұмыс істеген. Оларды Ежелгі Шығыста тамкарлар деп атаған. Олар металл құймалары түріндегі ақшаны сатып алу, сату, өзге мемлекеттерде олармен сауда жасаумен айналысқан.

      Храмдар, өсімқорлар, сауда үйлері мен сауда  агенттері жүргізген осы ақша операцияларының барлығы банктердің пайда болуына өз ықпалын тигізді. Банк ірі кредит кәсіпорыны болып саналғандықтан жоғарыда аталған кредиторлар әлі де банкке айналамаған еді. Банк кредит ісінің даму дәрежесіне және түптеп келгенде кредитор өз клиенттеріне қызмет көрсету жөнінде орындайтын операциялар жиынтығына тәуелді болады. Өсімқор өзі жүзеге асыратын кредит операцияларды жүйеге айналғанда, яғни кредиторлар арасында бәсеке пайда болғанда өсімқор болудан қалады. Мұнда өсімқор өз ссудалары үшін жоғары пайыз белгілей алмайды, сондықтан қарыз алушы одан бас тартады. Кредит мәмілелерін жасаумен қатар кредитор өз клиенттерінің бұйрығымен есеп айырысу және басқа операцияларды орындай бастайды. Банк ақша шаруашылығы дамуының кредит, ақша және есеп айырысу операцияфларымен біріге келіп, бір орталыққа шоғырланатын сатысы болып табылады. Мұндай мекемелер Италияның солтүстік қалаларында ХVІІ ғасырда пайда болды. 1619 жылы Венецияда қоғамдық серіктестік жиробанк деп аталды (латынша gэro - айналым). Металл монеталармен және оларды алмастырған серіктестік қағаздарымен төлем жасау олардың басты операциялары болды. Европа банктердің пайда болуын білдіретін ақша операциялары құрылып жатқан мемлекеттердің экономикалық қызметіне тұрақты түрде енген орталыққа айналды. Банк ісінің нағыз мәні мемлекеттер арасындағы сауда байланыстарының даму процесінде айқын көрінді. Банк ісін жүргізқудің итальяндық тәжірибесі жеке банктерді құрудың ынталандырушы факторы болып қана қалды. Амстердамда айырбас банкі құрылып, ол депозиттік және жиробанкке, сөйтіа түптің-түбінде ссуда банкіне айналды. Германияда итальян сауда үйлерінің негізінде неміссауда үйлері пайда болып, олардан алғашқы неміс банктері бөлініп шықты. Францияда да солайболды, осылайша ХVІІ ғасырда Европаның барлық елдерінде дерлік банктер пайда болды.

      Ежелгі  банктердің кредит операцияларымен  бірге трансферт, яғни ақша қаражатын  бір таблицадан (есептен) өзгеге ауыстыру арқылы есеп айырысу ісі дамыды. Банктер біртіндеп өздері мен  клиенттер, клиенттердің өз араларында келісімшарттарға отыра бастады, сауда мәмілелерінде делдал болд. Есеп айырысуды қаматамасыз ету үшін ежелгі банктер банк билеттерін (hudu – «гуду») шығарды, олар ақшамен бірге айналыста болды.

      Сөйтіп, кредит, ақша және есеп айырысу операциялары орталыққа (банкке) шоғырландырыла бастады. Ақша шаруашылығы дамуының осы сатысында банк сияқты ірі кредит мекемесі пайда бола бастады.

      ХVII ғасырдың 40-жылдарынан бастап Англияда банктер эмиссия операцияларын орындауға кірісіп, ХІХ ғасырдың  басында оған елдің орталық эмиссиялық банкі мәртебесі берілді. Оның банкноттары заңды түрдегі бірегей төлем құралына айналды.

      Германияда 1846 жылы жерлердің 33 эмиссиялық банктерін  біріктірген орталық банк ретінде  Прусс банкі құрылды.

      Ресейде банк ісі мемлекеттік тұрғыда  дамыды, жеке эмиссиялық банктер болған жоқ. ХІХ ғасырдың соңында ғана (1984 ж.) эмиссиялық банк ретінде Госбанк (Мемлекеттік банк) пайда болды.

      ХХ  ғасырдың 90-жылдарының басына дейін  Қазақстанның өз банктері болмады.  

      1.2. Қазақстандағы банк жүйесі дамуының кезеңдері және банк реформасы 

      Қазақстан банк жүйесінің қалыптасу процесінің тарихы әріде жатыр. Қазақстан банк жүйесінің тарихы революцияға дейінгі Ресей мен КСРО тарихымен тығыз байланысты. Патшалық Ресейдің банк жүйесіне мыналар кірді: Мемлекеттік банк, акционерлік банктер, өзара кредит қоғамдары, қалалық банктер, ипотекалық кредит банктері және басқа кредит мекемелері.

      Ресей мемлекеттік банкі (өз қызметін 1860 жылы бастаған) бүкіл кредит жүйесінің  Орталық банкі болды. Оған қағаз  аұшаларды айналымға шығарудың  монополиялық құқығы берілді. Ресейдің Мемлекеттік банкі 1914 жылы барлық акционерлік коммерциялық банктердің салымдары мен ағымдағы есептерінің жартысынан астамын, есеп-ссуда операцияларының 1/3-ке жуығын өзіне тартқан еді. Өзге елдердің эмиссиялық банктерінен бір өзгешелігі, Ресейдің Мемлекеттік банкі банктерді ғана емес, сондай-ақ өнеркәсіпті, сауданы, дайындауды да несиеледі. 1914 жылға таман оның 1 кеңсесі, 124 бөлімшесі және мемлекеттік қазынашылықтың 791 тіркеме кассасы болды.

        Акционерлік коммерциялық банктер (743 филиалы бар 47 банк) ссуда капиталы нарығында басым жағдайға ие болып, 1914 жылға таман шоғырланудың жоғары деңгейіне жетті.

      Орташа  және ұсақ буржуазияға қызмет көрсету  үшін шағын кредит мекемелері жұмыс  істеді: өзара кредит қоғамдары, қалалық  қоғамдық банктер болды.

      Ипотекалық  кредит жүйесі мемлекеттік дворяндық  жер банкі, мемлекеттік жер банкі, 10 акционерлік жер банкі және ипотекалық кредиттің өзге де банктерінен  тұрды.

      Өзге  кредит мекемелері арасында деревняның ауқатты бөлігіне қызмет көрсететін кредит кооперациясы неғұрлым кең тарады. Ол ссуда-жинақ кассаларынан тұрды.

      1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін  банк ісін ұйымдастырудың мемлекеттік  монополия принципі жүзеге асырылды. Елде Мемлекеттік банк құрылып,  кейіннен жекеменшік коммерциялық және басқа да банктерді национализациялау нәтижсінде мемлекетке тиесілі салалық және аумақтық банктер пайда болды. мемлекеттік еңбек жинақ кассалары банк жүйесі буындарының біріне айналды. Мемлекеттік банктермен бір мезгілде кеңес өкіметінің алғашқы жылдары кооперативтік және жекеменшік, мемлекеттік-капиталистік, соның ішінде шетелдік капиталдың қатысуымен мемлекеттік емес кредиттік мекемелер де құрылды. 1922 жылы деревняны және ұсақ қолөнерді жандандыру мақсатын көздеген кредит және несие-жинақ серіктестіктері мен олардың одақтары ұйымдастырылды. 1924 жылы ауыл шаруашылығы кооперациясына салымдар қабылдау, қарыз беру және есеп айырысуда делдалдық жасау сияқты кредиттік операциялар жүргізуге рұқсат етілді. 1926 жылғы 1 сәуірде КСРО-да 16185 серіктестік, олардың ішінде 2426 кредит және қарыз-жинақ серіктестігі, кредиттік функциялары бар 12424 ауыл шаруашылығы серіктестігі болды.

      1922 жылдан бастап жекеменшік сауданы,  өнекәсіпті кредиттеу үшін өзара  кредит беру қоғамдары, сондай-ақ  шетелдік капиталдың қатысуымен  мемлекеттік-капиталистік акционерлік Оңтүстік-шығыс банкі және Ресей коммерциялық банкі құрылды.

      Экономиканың  социалистік секторының дамуына  орай кооперативтік және жекеменшік кредиттік органдар өзінің маңыздылығын жоғалтып, өмір сүруін доғарды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кредиттік кооперацияны жарамсыз етіп тастады. Оның 1931 жылы жойылып, жекеменшік сектордың сауда және өнеркәсіп саласынан ығыстырылуы өзара кредиттеу қоғамының қызметін тежеді. Өзге кредиттік органдардың функциялары мемлекеттіксалалық банктерге: 1922-1925 жылдары құрылған Промбанкке, Цекобанкке, Всекобанкке, Орталық Ауылшарбанкке және басқаларға берілді.

      1930-32 жылдары КСРО-да жүргізілген кредиттік  реформаның нәтижесінде жаңа  принциптер негізінде салалық  банктер ұйымдастырылды. Күрделі  салымдарды қаржыландыру және кредиттеу үшін 4 арнайы банк құрылды:

      Өнеркәсіп пен электр шаруашылығын ұзақ мерзімге кредиттеу банкінен қайта құрылған Өнеркәсіпті және электр шаруашылығының күрдеолі құрылысын қаржыландыру банкі (Промбанк) бөлініп шықты. Ол 1959 жылы КСРО Промбанкі болып қайта ұйымдастырылды.

      Толып жатқан кредиттік серіктестіктер мен  республикалық ауыл шаруашылығы  банктерінің орнына құрылған Социалистік  жер өңдеуді қаржыландыру банкі (КСРО Ауылшарбанкі) 1959 жылы таратылып, оның функциялары КСРО Госбанкі (Мембанк) мен Стройбанк арасында бөлінді.

      Бүкілресейлік кооперативтік банктің негізінде  Кооперауияның күрделі құрылысын  қаржыландыру банкі (Всекобанк) құрылды. 1936 жылы Всекобанк жойылып, оның активтері мен пассивтері жаңа құрылған КСРО Торгбанкіне берілді. Ол өз кезегінде 1959 жылы таратылды.

      Коммуналдық және тұрғын үй құрылысын қаржыландыру банкі (Цекомбанк) 1959 жылы жойылып, оның функциялары КСРО Стройбанкі мен  Госбанкі арасында бөлінді.

      Осы салалық банктердің барлығы да салаларды  қаржыландырумен және ұзақ мерзімді кредиттеумен айналысты. Ал КСРО Госбанкінде халық шаруашылығының барлық салаларын қысқа мерзімге кредиттеу шоғырландырылды. Бүкіл кредиттік жүйені орталық және жетекші буыны ретінде КСРО Госбанкінің ролі өсе түсті. Барлық кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және ағымдағы есептері КСРО Госбанкінде тоғысты.

      Барлық  одақтас республикаларда, соның  ішінде Қазақстанда да барлық банктердің республикалық мекемелері ұйымдастырылды. Бұл орайды банк ісін орталықтандыру принципі, банк мекемелерінің банктердің жоғары органдарына бағынуы, қандай да болмасын жергілікті тәртіптерді белгілеуге жол бермеу принципі сақталды.

      Сондай-ақ ақша айналымын бір банкке шоғырландыру принципі жүзеге асырылды, яғни бір  кәсіпорын, ұйым немесе мекеме бір банкте есеп айырысып, ағымдағы есебіне ие бола алды. Осы банкте олар өз қаржысын сақтап, кредит пен қолма-қол ақша алды, сол арқылы барлық қолма-қол ақшасыз есеп айырысуларын жүргізді.

      КСРО-да банк реформасы 1987-1988 жылдары жүргізілді. Мұның нәтижесінде КСРО Госбанкі мен Стройбанкі мекемелерінің негізінде Промстройбанк, Агропромбанк және Жилсоцбанк құрылды. КСРО Госбанкі құрамында болған жинақ кассалары негізінде сберегательный (Жинақ) банк, ал Внешторгбанк негізінде Внешэкономбанк құрылып, КСРО Госбанкі кәсіпорындар мен ұйымдарға касса және кредит-есеп айырысу қызметтерін көрсетуді доғарды. Ол елдің Орталық банкі болып жарияланды.

      1990жылғы  желтоқсанда егемендік алғаннан  кейін Қазақстан нарықтық экономика  талаптарына жауап беретін өзіндік  банк жүйесін құруға кірісті.

      1991 жылдың қаңтарында елде банк реформасының және екі деңгейлі банк жүйесін құрудың бастамасы болған «Қазақ КСР-індегі банктер және банк қызметі туралы» Заң қабылданды. Респулбликалық мемлекеттік банк Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі болып қайта құрылып, облыстық басқармаларымен және бөлімшелерімен бірінші деңгейді құрады. Республикалық Промстройбанк – акционерлік-коммерциялық Тұран банкі, Агропромбанк – Қазақстан Республикасының акционерлік-коммерциялық Агроөнеркәсіп банкі, Внешторгбанк - Әлембанк акционерлік-коммерциялық банкі, Республикалық Сбербанк – Қазақстан республикасының акционерлік-коммерциялық Жинақбанкі болып өзгертіліп, екінші деңгейді құрады. 1993 жылы бұл банктер акционерлік банктер болып, ал Жинақбанкі Қазақстан Республикасының Халық банкі болып аталды.

      1989 жылдан бастап алғашқа коммерциялық, аралас, кооперативтік, жекеменшік  банктер пайда бола бастады.  Осы жылы Интеринвестбанк, КРАМДСбанк және басқа да коммерциялық банктер құрылды. Кейіннен банктер саны күрт өсті. 1993 жылы шілдеде ҚР Банктер ассоциациясы құрылды. Сөйтіп, 1988-1991 жылдар аралығындағы кезең Қазақстанда банк реформасын жүргізудің алғашқы сатысы болды.

      1992 жылдан бастап 1993 жылдың соңына  дейінгі кезең ақша реформасы  мен банк жүйесін қалыптастырудың  екінші сатысы болды. Ұлттық банктің Орталық банк функцияларын атқаруға біртіндеп көшуі, коммерциялық банктердің экстенсивті түрде қалыптастырылып, дамуы оның негізгі белгілері болып табылады.

      Өзіндік ұлттық валютаны енгізу банктердің пайдав болуына қуатты түрткі болды: нақ  сол кезеңнен бастап банк жүйесінің қарқынды экстенсивті және интенсивті дамуы бастау алды. Ұлттық валютаның енгізілуі Ұлттық банктен ұлттық валютаның тұрақтылығы мен беріктігін сақтау жөнінде белсенді шаралар қабылдауды талап етті. Ұлттық банктің тәжірибесінің аздығына және Үкіметпен бірлескен жұмыс тәжірибесінің жоқтығына байланысты тұрақты ұлттық валюта идеясы 1994 жылдың орта тұсына дейін қиял күйінде қалды. Сол кезеңде тікелей қарыз алу жолымен бюджет зәрулігін қаржыландыру практикасы еріксіз сақталды. Ұлттық банк пен Үкімет алдында тұрған міндеттердің қайшылығы осыдан көрінді.

      1994 жылғы қыркүйектебанктердің меншікті  капиталының өтімділігін арттыру  мақсатымен екінші деңгейдегі  банктердің жарғылық қорларының  құрылымына қойылатын талаптар  қатайтылды. Жарғылық қорды ақшалай емес құралдармен өтеуге шектеу қойылып, коммерциялық банктердің Ұлттық банкте депозитке қойылған қаржысын қайта алуды көздейтін резервтеудің жаңа тәртібі алынды және Ұлттық банкте орналастырылған резервтер үшін ақы төлеу енгізілді. Анағұрлым тиімді болып табылатын резервтеудің балама тәртібін жүзеге асыру жөнінде банктерге рұқсат берілді. Ақы қайтақаржыландыру мөлшерлемесінің 25 %-ына сайетіп белгіленді.

      1995 жылғы 1 қаңтарда банктердің саны 237-ге жетті, олардың 25-інің  бас валюта лицензиясы болды және жарғылық қор мөлшері бойынша республиканың ең ірі банктері қатарына жатты. Жалпы санаттағы банктер ішінде 8 банктің ғана жарғылық қоры 5 млн доллар және одан жоғары болды.

      1995 жылы Қазақстандағы банк заңнамасының  негізі болған екі заң қабылданды. Олар 1995 жылғы 30-наурызда қабылданған «ҚР Ұлттық банкі туралы» №2155 Заң және 1995 жылғы 31-тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» 2444 Заң. Алғашқы Заңда Қазақстан Ұлттық банкінің елдің Орталық банкі және банк жүйесінің бірінші деңгейі ретіндегі мәртебесі, қызметінің құқықтық негіздері, есептілігі, міндеттері, функциялары мен өкілеттіліктері нақты белгіленді.

      Екінші  Заңда да банк мәртебесі, банк жүйесі, банк операциялары ұғымдары, қызметтің  құқықтық негіздері, құру, қайта құру, тарату, банк қызметін жүзеге асыру және реттеу тәртібі, екінші деңгейдегі банктердің есебі мен есептілігі айқын көрсетілді.

      Осы заңдар қабылданғаннан республиканың  банк жүйесінің сенімділігін арттыру  басты мақсаты болып табылған банк жүйесінің сандық тұрғыдан сығымдалуы басталды. Банктердің сығымдалуына Ұлттық банктің жарғылық капиталға қоятын талаптарын қатайту және банктер арасындағы бәсекені күшейту арқылы қол жеткізілді. Барлық банктердің қызметін сапалық жағынан жақсарту және әлемдік стандарттарға жақындайтын банктер тобын құру Ұлттық банктің басты міндеті болды.

      Ұлттық  банк төмендегі ақша-кредит құралдарын пайдаланды:

• қайта қаржыландыру кредиттерінің көлемін реттеу;
• қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің деңгейін реттеу;
• міндетті резервтер тетігін пайдалану;
• мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізу;
• Ұлттық банктің валюта нарығындағы интервенциялары.

      1993-95 жылдардағы кезең ішінде банк  мекемелері желісінің тұрақты  кему тенденциясы байқалып, 1995 жылдың соңында Ұлттық банктің банк операцияларын жүргізуге берген лицензиялары бар 130 екінші деңгейлі банк (1306 филиалы бар) тіркелді. Олардың саны 1995 жлығы 1 қаңтармен салыстырғанда ширекке, 1994 жылғы 1 қаңтармен салыстырғанда үштің біріне кеміді. Республикада өнеркәсіп орындарының қаржылық жағдайларының нашарлауы банк қызметінің көрсеткіштерінен көрініс тапты (қайтарылмаған кредщиттердің өсуі), сөйтіп банктер дұрыс жұмысістеп тұрған тиімсіз филиалдарын жабуға мәжбүр болды. Олардың жарғылық капиталының мөлшері 20 мың теңгеден әрі ауытқып, тұтасалғанда 6,8 млрд теңгені құрады. Мұның өзі 1995жылғы қаңтармен салыстырғанда 1,4 есе артық болды.

      1995 жылдың соңында 62 банк тарату  процесін бастап кеткенімен, ісжүзінде  6-ақ банк жабылды. Кей жағдайларда  бұл процесс тура 2 жылға созылды.  Мұндай проблемалар Ресейде де орын алды, мұнда 1995 жылы 315 банк жабылуға тиіс болғанымен, нақты таратылғаны 6 банк болды. Қазіргі кезде банктерді тарату тетігі анағұрлым пысықталған және соншалық ұзақ уақытқа созылмайды. Сонымен 1998 жылы 1 қаңтарда 77 банк қалды.

      Мемлекеттік реттеу органы ретінде Ұлттық банк банк секторында жүріп жатқан өзгерістерге тиісті бағыт беру үшін күш-жігер жұмсады. Мәселен, банктердің қосылуы сияқты кейбір процестер бей-берекет жүрмейтін болды, бұған оң қабақ танытылды. Заңнамаға сәйкес бірқатар банктер бойынша консервация тәртібі енгізілуі мүмкін болды. Ұзақ уақыт бойы Агроөнеркәсіпбанкі санация тәртібінде тұрды. Алайда шамалы уақыт жұмыс істеп, ол банкротқа ұшырады да, 2004 жылы оның негізінде «Наурызбанк» АҚ құрылды. Алайда ол да өз ізашарынан тағдырынан тайқып кете алмай, нашар кредит саясаты мен менеджменттің салдарынан 2005 жылы сот шешіміміен қауқарсыз деп танылып, күшпен таратылды.

      1995 жылдан бастап Ұлттық банк  екінші деңгейдегі банктердің  қызметіне араласудың келесі  бір мүмкіндігін көрсетті. Аса ір Әлембанк аз уақыт Ұлттық банктің уақытша әкімгершілігінде болды. Ұлттық банк сондай-ақ, банктерді қосу тетігін қолданды. Сөйтіп, 1996 жылы Тұран және Әлем сияқты ірі банктер, 1997 жылы Тұрғынүйқұрылысбанкі және Әлеумнесиебанк қосылды.

      Банк  нарығындлағы ахуалды өзгертудің келесі бір әдісі шетел банктерін  Қазақстан нарығына жіберу, қаржы  жағдайы мүшкіл қазақстандық банктерді олардың сатып алуына жағдай жасау болып табылады.

      Банк  жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін депозиттерді ұжымдық сақтандыру қоры құрылды. Екінші деңгейдегі тарлық депозиттік банктер оған мүше болып табылады.

      Қадағалау жөніндегі Базелб комитетінің талаптарына  сәйкес банктердің бучгалтерлік есеп (БЕХС) және қаржылық есептіліктің (ҚЕХС) халықаралық стандарттарына көшуі банк реформасының басты міндеттерінің, оның нәтижелерінің бірі болды.

      Банк  реформасы ауқымында банктердің бучгалтерлік есептің халықаралық  стандарттарына көшуі  жөніндегі  Орта мерзімді бағдарламасы жасалды. 1995 жылы басталған Қазақстан Республикасының банктерінде және өзге де кредит мекемелеріндегі бухгалтерлік есеп пен есептілік саласындағы бірыңғай әдістемелік саясатты қамтамасыз ететін банк жүйесінің бухгалтерлік есебін реформалау аяқталды деуге болады.

      1998 жылы ҚР Ұлттық банкі «Екінші  деңгейдегі банктердің халықаралық стандарттарға көшу мәселелері туралы» қаулы қабылданып, оған сәйкес екінші деңгейдегі 30 банк бірінші топқа жатқызылды және бұл халықаралық стандарттарға 2000 жылдың соңына дейін жетуі тиіс болатын.

      Аталған қаулы банк реформасы барысында толығымен орындалды. Қазіргі таңда 34 банк қалды. Олардың барлығы халықаралық стандарттарға көшті және бұларда бухгалтерлік есеп пен қаржы есептілігі халықаралық стандарттар бойынша жүргізіледі. Екінші деңгейдегі банктерде бухгалтерлік есепті автоматтандыруды жетілдіру жөніндегі жұмыс жалғасын табуда. Мәселен, 2004 жылы екінші деңгейдегі 7 банк банк ақпаратын автоматтандыру бойынша бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарына көшті, 2005 жылы 10 банк ауысты.

      Үкіметтің 2003 жылы 3 ақпандағы №119 Қаулысымен бекітілген банктердің халықаралық қаржы есептлігіне көшуі жөніндегі ережелерге сәйкес 2003 жыдың 1-қаңтарынан бастап қаржы есептілігі халықаралық стандарттарға сәйкес жүргізілді. 2004 жылы Ұлттық банк мынадай жұмыстар жүргізді:

• есептілік формалары бекітілді;
• Ұлттық банктің лицензиясы негізінде жүргізілетін қолма-қол шетел валютасымен орындалатын операциялардың бухгалтерлік есебін жүргізу жөніндегі нормативтік-құқықтық актілер жасалады;
• қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарын алғашқы қолдану, банктердің клиенттерге берген қарыздары мен клиенттерден алған салымдар бойынша операцияларды бухгалтерлік есепте көрсетуі, ЖЗҚ-ның теріс инвестициялық табысын қаржылық есептілікте көрсету , жарғылық капиталға қатысты операциялардың бухгалтерлік есебін жүргізу жөнінде нұсқаулық хаттар жөнелтілді.

     Қазіргі таңда Қазақстанның барлық банктері, соның ішінде Ұлттық банк қаржы есептілігінің  халықаралық стандарттарына сәйкес бухгалтерлік есеп жүргізіп, қаржы  есептілігін түзуде.

     Банк  реформасы банк қадағалауы жүйесін және банк қызметін реттеу принциптерін жетілдіруде.

     Осы мақсатта ҚР Перзидентінің Жарлығымен Ұлттық банктен ҚР Қаржы нарығын  және қаржы ұйымдарын реттеу мен  қадағалау агенттігі бөлініп, Ұлттық банк банк қызметін реттеу мен қадағалауға  қатысатын болады. Ұлттық банк пен Агенттіктің қазақсатндық банктерге қоятын талаптары Банктерді қадағалау жөніндегі Базель комитетінің халықаралық талаптарына сәйкестендірілетін болады. Халықаралық тұрғыда танылған стандарттарды қолдану банктердің капиталдануының және тәуекелге көнгіштігінің нақты бағасын береді. Мұның өзі екінші деңгейдегі банктер жөнінде банктердің басышылығы мен акционерлері, сондай-ақ Ұлттық банк пен Агенттік басшылығы тарапынан неғұрлым негізделген шешімдер қабылдауға жәрдемдеседі.