Дебиторлы қарыз
Қарағанды Экономикалық Университеті Қазтұтынуодағы
кафедрасы.
Курстық жұмыс
Пәні:Қаржылық менеджмент
Тақырыбы: Дебиторлық қарызды басқару
Қарағанды 2008
Кіріспе.......................
І Дебиторлық қарыздар есебінің теориялық негіздері.
1.1. Дебиторлық қарыздар жөнінде түсінік, оның жіктелуі......................
1.2. Дебиторлық қарыздар есебінің міндеттері....................
ІІ Дебиторлық қарыздар есебінің тәжірибедегі қолданысы.
2.1. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы бойынша есеп айырысу.......................
2.2. Еншілес серіктестіктердің дебиторлық қарызының есебі.........................
ІІІ Дебиторлық қарызды басқару және несиелік саясаты.......................
Қорытынды.....................
Қолданылған әдебиеттер....................
Экономикалық байланыс кезінде дебиторлық және кредиторлық қарыздарға қарастырылады. Дебиторлық қарыздардың болуы кәсіпорын үшін оңтайлы болып табылады. Дебиторлық қарыз – кәсіпорынға (ұйымға, мекемеге) шаруашылық қарым-қатынас жасаудың нәтижесінде басқа бір заңды немесе тұлғаның берешек болған борышы. Осы субъектіге берешек қарызы бар кәсіпорындар мен ұйымдар, сондай-ақ жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Бұл бір кәсіпорынның айналымдағы қаржысын екінші бір ұйым немесе жеке адамның пайдаланғандығын көрсетеді. Дебиторлық қарыз кейде қаржы тәртібін бұзудан, тауарды, қаржыны талан-таражға түсіруден, күрделі құрылысқа байланысты қарыздардан, тағы басқа құралады. Дебиторлық қарыздың өсуі кәсіпорынның қаржы жағдайын ауырлатады. Осыған байланысты экономикада қолданылып жүрген есеп айырысу-несие қатынастарынының тәртібі. Дебиторлық қарыздың өсіп кетпеуін қадағалап отырады. Дебиторлық қарыз дер кезінде өндіріліп алынуға тиіс. Егер өндіру мерзімі өтіп кетіп, дебиторлық қарыз шығыстан шығарылған жағдайда, бұл мерзімді өткізіп алған адамдар тиісінше жауапқа тартылады.
Дебиторлық қарыздарды өтелу мерзіміне қарай қысқа және ұзақ мерзімді деп қарастырамыз. Олар: «Сатып алушылар мен тапсырусшылардың», «Еншілес ұйымдардың», «Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың», «Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің», «Қызметкерлердің», «Жалдау бойынша», «Алуға талаптар», «Күдікті қарыздар» тағы басқа қысқа және ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздар түрінде келеді.
Дебиторлық қарыздар пайда болу сипатына, мерзіміне тағы басқа сипаттарына байланысты бөлінеді. Мысалы, есепте саудалық және саудалық емес болып бөлінеді.
Саудалық дебиторлық берешек іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде өткізілген тауарлар мен көрсетілген қызмет үшін сатып алушылардың міндеттеме сомалары.
Саудалық емес дебиторлық берешек іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде (субъект қызметіне немесе филиалдарына аванстар, шығынды жабуға арналған депозиттер, алуға арналған дивиденттер мен пайыздар, үкімет органдарына салымдарды қайтару жөніндегі тілек-талап және т.б.) пайда болады.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар жүйесінде дебиторлық қарыздардың пайда болуы субъектінің шаруашылық іс-әрекетіндегі объективті процесі болып саналады. Дебиторлық қарыз пайда болу сипатына қарай қалыпты және ақталмайтын болып бөлінеді. Бұндай сипаттарына байланысты бөліп қарастыру дебиторлық қарыздарды қадағалап, дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Курстық жұмыс барысында келесі міндеттер шешілді:
- дебиторлармен есеп айырысулардан теориялық түсініктерін ұғыну;
- дебиторлармен есеп айырысулардан тәжірибедегі қолданысын қарастыру;
- дебиторлық қарыздарды қадағалап, дұрыс ұйымдастыру.
- Дебиторлық қарызды басқару және несиелік саясаты.
Курстық жұмыстың жазылуы методологиялық негізінде беделді отандық және шетел экономистерінің еңбектері қолданылды.
1.1. Дебиторлық қарыз жөнінде түсінік, оның жіктелуі.
Дебиторлық қарыз – кәсіпорынға (ұйымға, мекемеге) шаруашылық қарым-қатынас жасаудың нәтижесінде басқа бір заңды немесе тұлғаның берешек болған борышы. Осы субъектіге берешек қарызы бар кәсіпорындар мен ұйымдар, сондай-ақ жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Бұл бір кәсіпорынның айналымдағы қаржысын екінші бір ұйым немесе жеке адамның пайдаланғандығын көрсетеді. Дебиторлық қарыз кейде қаржы тәртібін бұзудан, тауарды, қаржыны талан-таражға түсіруден, күрделі құрылысқа байланысты қарыздардан, тағы басқа құралады. Дебиторлық қарыздың өсуі кәсіпорынның қаржы жағдайын ауырлатады. Осыған байланысты экономикада қолданылып жүрген есеп айырысу-несие қатынастарынының тәртібі. Дебиторлық қарыздың өсіп кетпеуін қадағалап отырады. Дебиторлық қарыз дер кезінде өндіріліп алынуға тиіс. Егер өндіру мерзімі өтіп кетіп, дебиторлық қарыз шығыстан шығарылған жағдайда, бұл мерзімді өткізіп алған адамдар тиісінше жауапқа тартылады.
Есеп беретін уақыттан кейінгі бір жыл ішінде алынатын (өтелінетін) дебиторлық қарыздар ағымдағы активтер қатарында есептелінеді. Олардың қатарына жататындар:
• ағымдағы активтерді сатып алуға төленген авнстық (алдын ала төленген) төлем;
• тапсырылған (берілген) шоттар бойынша алынуға тиісті қарыздар;
• вексельдер бойынша алынуға тиісті қарыздар;
• негізгі шаруашылық серіктестігі мен оның еншілес серіктестігі арасындағы түрлі операциялар негізінде туындаған дебиторлық қарыздар;
• акционерлік қоғамның лауазымды адамдарының (тұлғаларының) дебиторлық қарызы;
• басқадай дебиторлық қарыздар.
«Дебиторлық қарыз» - дегеніміз, бұл - иелік ету хұқын қосқандағы заңды хұқтармен байланысты активте қамтылған болашақтағы экономикалық тиімділік болып табылады. Яғни, дебиторлық қарызды талдап, ұйымдастырудың мақсаты да осы кәсіпорынның экономикалық тиімділігі ұғымымен ұштасып келеді. Кез-келген кәсіпорынның басты мақсаты пайда табу болып келеді. Ол үшін дебиторлық қарызды ұйымдастырумен қатар оның түлерін ажыратып, қарастырудың маңызы зор.[1]
Дебиторлық қарыз есепте саудалық және саудалық емес болып бөлінеді.
Саудалық дебиторлық қарыз іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде өткізілген тауарлар мен көрсетілген қызмет үшін сатып алушылардың міндеттеме сомалары.
Саудалық емес дебиторлық қарыз іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде (субъект қызметіне немесе филиалдарына аванстар, шығынды жабуға арналған депозиттер, алуға арналған дивиденттер мен пайыздар, үкімет органдарына салымдарды қайтару жөніндегі тілек-талап және т.б.) пайда болады.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар жүйесінде дебиторлық қарыздардың пайда болуы субъектінің шаруашылық іс-әрекетіндегі объективті процесі болып саналады. Дебиторлық қарыз пайда болу сипатына қарай қалыпты және ақталмайтын болып бөлінеді. Субъектінің өндірістік-шаруашылық іс-әрекетінің барысында, сондай-ақ еңбек ақының қолданыста жүрген нысандарымен пайда болулары қалғандарға жатады.
Мерзімде төленбеген дебиторлық қарыз ақталмайтын болып саналады. Ол есеп және қаржы тәртібін бұрмалаушылар, ұйымдастырудағы және бухгалтерлік есеп жүргізудегі кемшіліктер, тауарлы-материалды қорларды жіберуді бақылаудағы босаңсулар салдарынан пайда болады.[2]
Қазақстан Республикасындағы барлық шаруашылық субъектілердегі табысты есептеу тәсілімен айқындайтындықтан, күдікті қарыздар бойынша резерв құру қажеттілігі туды. Олар тәуекел қоры болып табылады, сол немесе басқа қарыздың өтелмей қалуынан сақтайды.
1200-«Қысқа мерзімді дебиторлық қарыз»кіші бөлімі қысқа мерзімді дебиторлық қарызды есепке алуға арналған және мынандай шоттарды қамтиды:
1210-«Сатып алушылар мен тапсырысшылардың қысқа мерзімді дебиторлық қарызы», онда бір жылға дейін мерзімі бар сатылған өнім және көрсетілген қызметтер үшін сатып алушылармен және тапсырысшылармен есеп айырысу бойынша операциялар және сатып алушылар мен тапсырысшылардың өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарызы көрсетіледі;
1220-«Еншілес ұйымдардың қысқа мерзімді дебиторлық қарызы», онда бір жылға дейін мерзімі бар іске асырылған активтер және көрсетілген қызметтер үшін еншілес ұйымдарға ұсынылған құжаттар бойынша есептеулердің бар-жоғы мен қозғалысына байланысты операциялар және еншілес ұйымдардың өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарызы көрсетіледі;
1230-«Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың қысқа мерзімді дебиторлық қарызы», онда бір жылға дейін мерзімі бар іске асырылған активтер және көрсетілген қызметтер үшін қауымдастырылған және бірлескен ұйымдармен есеп айырысу бойынша операциялар және қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарызы көрсетіледі;
1240-«Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің қысқа мерзімді дебиторлық қарызы», онда филиалдардың шоттарына ақша қаражатының түсуі және есептен шығуы жөніндегі операциялар және филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарызы көрсетіледі;
1250-«Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық қарызы», онда қызметкерлердің активтерді сатып алуға есеппен берілген ақша қаражатын, қызметкерге ақы төлеу, қызметтік іс-сапарлар мен басқалар, қызметкерлерге берілген қарыздар бойынша қызметкерлердің дебиторлық қарызының қозғалысына байланысты операциялар, сондай-ақ ұйымға қызметкер келтірген материалдық шығынды ( талан-таражға салу, бүліну және басқалар) өтеу жөніндегі есеп айырысу және қызметкерлердің өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарызы көрсетіледі;
1260-«Жалдау бойынша қысқа мерзімді қарыз», онда ағымдағы кезеңде операциялық және қаржылық жалдау бойынша ағымдағы жалдау төлемдерін жүзеге асыру жөніндегі шығыстар есепке алынады;
1270-«Алуға қысқа мерзімді сыйақылар», онда мыналар:
акциялар (қатысу үлестері) бойынша есептелген дивиденттер, қаржылық жалдау бойынша есептелген сыйақылар, берілген қарыздар, сатып алынған қаржы инвестициялары, сенімді басқару және өзге есептелген сыйақылар жөніндегі дебиторлық қарыздың қозғалысына байланысты операциялар көрсетіледі;
1280-«Өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарыз», онда алдыңғы топтарда көрсетілмеген, бір жылға дейін мерзімі бар өзге дебиторлық қарыз бойынша операциялар көрсетіледі, мысалы, алынған векселдер бойынша, сақтандыру ұйымдарына сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру бойынша қарыз;
1290-«Күмәнді талаптар бойынша резерв», онда күмәнді талаптар бойынша резервтерді құруға және оның қозғалысына байланысты операцилар көрсетіледі.
2100-«Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз» кіші бөлімі ұзақ мерзімді дебиторлық қарызды есепке алуға арналған және мынадай шоттарды қамтиды:
2110-«Сатып алушылар мен тапсырысшылардың ұзақ мерзімді қарызы», онда сатылған активтер мен бір жылдан асатын мерзімді көрсетілген қызметтер үшін сатып алушылармен және тапсырысшылармен есеп айырысу бойынша операциялар көрсетіледі;
2120-«Еншілес ұйымдардың ұзақ мерзімді дебиторлық қарызы», онда сатылған активтер мен бір жылдан асатын мерзімді көрсетілген қызметтер үшін еншілес ұйымдармен есеп айырысу бойынша операциялар және еншілес ұйымдардың өзге де ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздары көрсетіледі;
2130-«қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың ұзақ мерзімді дебиторлық қарызы», онда сатылған активтер мен бір жылдан асатын мерзімде көрсетілген қызметтер үшін қауымдастырылған және бірлескен ұйымдармен есеп айырысу бойынша операциялар және бірлескен ұйымдардың өзге де ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздары көрсетіледі;
2140-«Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің ұзақ мерзімді дебиторлық қарызы», онда филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің ұзақ мерзімді дебиторлық қарызы есепке алынады;
2150-«Қызметкерлердің ұзақ мерзімді дебиторлық қарызы», онда қызметкерлерге берілген ұзақ мерзімді қарыздар бойынша қызметкерлердің дебиторлық қарызының қозғалысымен байланысты операциялар, сондай-ақ қызметкерлердің ұйымға бір жылдан асатын мерзімде келтірген материалдық зиянды (кемшін шығу, ұрлау, бүлдіру және басқалар) өтеу жөніндегі есеп айырысу көрсетіледі;
2160-«Жалдау бойынша ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз», онда алдағы кезеңдер үшін операциялық және қаржылық инвестициялар, сенімгерлік басқару бойынша есептелген сыйақылар бойынша ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздың қозғалысымен байланысты операцилар және өзге де алуға арналған ұзақ мерзімді сыйақылар көрсетіледі;
2180-«Өзге ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз», онда алдыңғы топтарда көрсетілмеген өзге ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз бойынша операциялар көрсетіледі, мысалы, сақтандыру ұйымдарына сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру бойынша алынған векселдер бойынша қарыз.[3]
1.2. Дебиторлық қарыздың есебінің міндеттері
Дебиторлық борыштар есебіне есептілік тіркелімдер (регистрлер, құжаттар) пайдаланылады (қолданылады)
Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер және басқадай дебиторлармен есеп айырысудың есебі бойынша регистрлерден (тіркелімдерден) басқа дебиторлық қарыздардың есебіне аналитикалық есептің карточкаларын, ажырату парақшаларын (қағаздарын), бухгалтерліқ анықтамаларды және тағы да басқа құжаттарды қолданған дұрыс болып табылады. Жалпы есеп регистрлерін толтыру шаруашылық операцияларының мазмұнын сипаттайтын бухгалтерлік жазулардың жиынтығын анықтау үшін керек. Контировка деп аталатын бұл процедура корреспонденцияланатын шоттардың мәнін ашатын корреспонденциялар құруды білдіреді және де бұл дұрыс көрсетіліп, бөлімдері бойынша топтастырулары тиіс. Бүгінгі таңда шоттар корреспонденциясын көрсетудің жеңіл нысаны ретінде компьютерлік өңдеулермен белгілі бір бағдарламалық пакеттер қолданылуда. Айта кететін жағдай, көптеген ағылшын тілдес мемлекеттерде, мысалы: АҚШ-та (Америка Құрама Штатгарында) біртұтас шоттар жоспары жоқ. Әрбір корпорацияның мамандары өздеріне ыңғайлы, тиімді деп санайтын жоспарды өздері құрай-ды. Бір жағынан бұндай шешім бухгалтер мамандарының әдістемелік шешімдер таңдауында біршама тәуелсіздігін көрсетсе, екінші жағынан мәліметтерді сәйкестендіруде немесе мамандардың бір кәсіпорыннан екіншісіне ауысуы кезінде қиындық туғызады. Алайда кәсіпорындардағы құрылатын шоттар жоспарына халықаралық стандарттар мен ұлттық кәсіби бірлестіктермен қалыптасқан белгілі бір бухгалтерлік стандарттар ықпалын тигізеді.[4]
Мысалы; Америка Құрама Штаттарында барлық бланкілер үшін міндетгі ортақ есеп беру формалары жоқ. Есеп беру формалары (баланс және табыстар мен зияндар жайлы есеп беру) біршама жинақтылығымен, мәліметтердің ірілігімен айырықша көзге түседі, сондықтан да оларға деген көп алаңдатушылық туғызбайды. Есеп формасын таңдау хұқы толығымен бас бухгалтердің құзырында, яғни ол алғашқы құжаттарды топтастырудың ең қарапайым әдісін таңдап, шоттар корреспонденциясын жүргізуге міндетті. Шоттарға келетін болсақ, олар негізгі есеп регистрлерінде үнемі қатысатын, эпизодтық болып бөлінеді және олар басқадай операцияларда қолданылады. Бұл жерде "трансформациялык ведомостар" деген ұғымы кең етек алып отыр. Олардың мақсаты - бізде қолданылатын терминология бойынша нәтижелік пен қаржы бөлінуші-реттеуші шоттардың толық жабылуындай ведомостар біздің теориямызда да, тәжірибемізде де болып отыр. Біздің жағдайда қаржылық нәтижелерді есептеу барысында барлық жазулар айқын түрде көрініс бермеуі мүмкін, керісінше трансформациялық ведомость көпшіліктің көңіл бөліп отырған тұлғаларды мұндай мүмкіндіктен тайдырады немесе бухгалтер бұл жағдайда, егер алынған пайда (зиян) оны қанағаттандырмаса, онда құрылған ведомості жоққа шығарып, басқа реттеу жұмыстарын жүргізіп, өзгеше нәтижелер алуы мүмкін. Дебиторлық қарыздардың шоттарындағы есептелетін сомалардың дұрыстығы мен олардың толықтығын бақылау үшін түгендеу жүргізілуі қажет, ол бойынша шоттарды корреспонденцияланатын шоттармен салыстыру арқылы жүргізіледі. Мұндағы басты мақсат - әрбір шоттағы сомалардың сәйкестігі мен дұрыстығын, толықтығын анықтау болып табылады. Соңғы жылдары бухгалтерлік ақпараттарды өңдеудің барлық техникалық-экономикалық параметрлерінің жақсарғандығы байқалып отыр. Болып отырған ақша "дематерилизациясы", яғни ақшалардың электрондық формаларға ауысуы, әртүрлі есеп айырысулар бойынша (оның ішінде дебиторлық қарыз бойынша есеп айырысу) бухгалтерлік есепті енгізудің тәртіптерін түбейгелі қайта түсінуге мәжбүр етіп отыр. Сондықтан дебиторлық қарызтың әлемдік тәжірибесінде біршама жақсы тәжірибе жиналғандығы жайлы ұмытпаған дұрыс.
Шетелдік сатушылар, сатып-алушылардың сатып алған тауарлары үшін төлемдерін басқа бір үшінші тұлғаға несиелік карточкалардың көмегімен аударып, есеп айырысуға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда сатып алушы несие берушімен несиелік келісімшартқа тұрып, несиелік карточка алады және оны сатып алу кезінде қолданады. Егер сатушы ақша орнына карточка алса, онда ол несие берушіге шот жазып береді, ол шотта сатып алу барысындағы несиелік карточканың штампы мен сатып алушының қолы тұрады. Содан кейін сатушы шотты несие берушіге жіберіп, одан тиесілі ақшаны алады. Мәміледе несие берушілердің (кредитгік карточкаларды ұстайтын фирмалар) қатысуы сатушы үшін экономикалық жағынан тиімді, өйткені оған сатып алушы үшін несие алудың қажеті жоқ. Несиелік карточкалар бойынша сату есебін жүргізудің екі тәсілі бар.
Бірінші жолы - сатушы несие беруші компанияньің төлемін күтуі керек.
Екінші жолы - сатушы сату барысында бірден ағымдағы шотқа квитанцияны енгізеді.
Соңғы тәсіл банк жүйесімен байланысты несиелік карточкамен жүргізілетін сатуға тән, ыңғайлы тәсіл болып келеді. Басты нәрсе - сату уақытысын анықтау болып табылады, яғни сатып алушыларға тиеліп немесе жөнелтілген тауарлар (жұмыстар, қызметтер) қашан сатылды деп танылуында. Бухгалтерлік есептің көзқарасынан қарағанда, тауарлардың тиелуі мен сатып алушыға қаржылық және есеп айырысу құжаттарының ұсынылуы сатылған тауарлар деп танылады. Ондай сатылған тауарлар үшін әзірге ақша қаражаттары келіп түспегенін өзінде табыс көрсетілетін болса сәйкесінше салық төлеу қажет. Бұл жағдайда сатып алушы төлемді кешіктіруі мүмкін немесе тіпті төлемеуі де мүмкік. Әсіресе, бұл салық төлегенде байқалады. Осымен қатар бухгалтерлік есепті халықаралық стандартқа сәйкес жүргізу міндеттемелердің орындалуының бұл жолын, келісімшарттың орындалуына жауапты түрде қатысушының араласуын талап ететіндігін көрсетіп отыр. Осыған орай компьютерлік технология берілген әдістің барлық іс-әрекеттерін автоматты түрде есептеуге мүмкіндік береді.[5]
Дебиторлық қарыздар субъектілердің қаржы-шаруашылық қызметіндегі бухгалтерлік есептің бас шотгар жоспарындағы "Дебиторлық қарыздар" бөлімінің келесідей бас шотгарында есептелінеді:
1210,2210- «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы»;
1290-«Күдікті (күмәнді) қарыздар бойынша резервтер»;
1220,2120-«Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық қарызы»;
1420-«Басқадай дебиторлық қарыз»;
1620,2920-«Алдағы кезең шығындары»;
1610,2910-«Берілген аванстар».
2.1. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы бойынша есеп айырысу.
1210,2210-«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы» - деп аталатын бас шоттың бөлімше шоттары, сатып алушылармен тапсырыс берушілердің субъектіге деген әртүрлі қарыздары жайлы ақпараттарды қорытындылау үшін арналған. Аталған бөлім келесідей шоттар жайлы ақпараттарды алып көрсетеді:
1210,2210-«Алынуға тиісті шоттар»;
1211,2211-«Алынған вексельдер»;
1280,2180-«Басқалары».
Бұлар активті шот болып табылады. Сондықган да бұл шоттардың дебетінде қарыздың сомасы жазылса, ал кредитінде қарыздың азайуы көрсетіледі. 3010,2210-"Алынуға тиісті шоттар" - деп аталатын шотта тиеліп жіберілген өнімдер (тауарлар), атқарылған жұмыстары мен көрсетілген қызметтері үшін сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің банк мекемесі қабылдаған есеп айырысу құжаттары бойынша төлеуге тиісті сомасы есептелінеді. Жалпы "Алынуға тиісті қарыздар" шотын сипаттай келе, олардың қысқа мерзімді ак-тивтер ретінде сату нәтижесінде пайда болатындығын аңғаруға болады. Сондықтан оларды кейбір уақыттарда "саудалық міндеттемелер" - деп те атайды. Олар тауарларды несиеге сату кезінде де пайда болады. Міндеттемелерді алудың көздеріне басқадай нұсқаулар болмаған жағдайда, оларды сатудан алынды деп санайды. Шетелдерде кез келген адамға тауарларды несиеге сату кең көлемде етек алған, сонымен бірге сатып алушылар үшін сатып алған тауарларының төлемін бір немесе бірнеше айдан кейін төлеу (өтеу) хұқығы да берілген. Мұндай несиені коммерциялық несие деп те атайды. Тауарларды несиеге сататын фирмалар, сатып алушының шотты тиісті уақытында төлеу қабілеттілігі бар болатындығына бақылау шараларын жүргізулері қажет. Сол үшін әрбір фирмада несиелік бөлімдер жүмыс істейді. Бұл бөлімдер арқылы, жеке және занды тұлғалардың немесе компаниялардың қаржылық жағдайларын білуге, сатып алушыға несиеге тауарды беру немесе бермеу жайлы мәселені шешуге керекті ақпараттарды білуге болады, сонымен қатар тауарлар сатушының арнаулы ақпараттық несиелік бюролар арқылы да клиент жайлы басқадай мәліметтер алуга мүмкіндігі бар. Осындай несиелік ақпарат бөлімдерінің мәліметтері бойынша да несиеге тауарларды сату, сатпау жайлы шешімдер қабылданады. Несиелік бөлім төлем сомасын ұсынуды, несие көлемін шектеуді және сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден несиені уақытылы етеуді қамтамасыз ететін белгілі бір қаражаттарды талап етуі мүмкін. Осыған орай шаруашылық субъектісінің таңдап алынған ережелері мен негізгі қағидалары есеп саясатында атап көрсетілуі қажет. Бұл шотта сатылған материалдық емес активтер, негізгі құралдар. бағалы қағаздар және тағы да басқалар бойынша дебиторлық қарыздар есептелінуі мүмкін.[6]
1210,2210-"Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы" - деп аталатын бас шотының бөлімше шоттарына қатысты бухгалтерлік есепте мынадай корреспонденциялар жазылады:
- Сатып алушылар мен тапсырыс берушілерге, тиеліп
жіберілген тауарлар, атқарылған жұмыстар мен көрсетілген
қызметтер үшін есеп айырысу құжаттары ұсынылғанда 1210,2210-
шот дебеттелініп, 6010-шот кредиттелінеді.
- Тиеліп жіберілген тауарлар, атқарылған жұмыстар мен
көрсетілген қызметтерге байланысты қосылған құн салығы
есептелінгенде 1210,2210-шот дебеттелініп, 3130-шот кредиттелінеді.
- Сатылған материалдық емес активтер, негізгі құралдар.
бағалы қағаздар бойынша дебиторлық қарыздардың пайда
болуына 1210,2210, 1211,2211 және 1280,2180-шотгардың тиістілері дебетгелініп, оған сәйкес 6210, 6211 және 6213-шоттардьщ тиістілері
кредиттелінеді.
- Сатылған материалдық емес активтер, негізгі құралдар,
бағалы қағаздар бойынша қосылған құн салығы есептелгенде
1210,2210, 1211,2211 және 1280,2180-шотгардың тиістілері дебеттелініп, 3130-шот кредиттелінеді.
- Шетелдік валютада сатып алушылар мен тапсырыс
берушілердің тиімді баға айырмашылықтарының пайда бол-
уына 1210,2210, 1211,2211 және 1280,2180-шоттардың тиістілері дебеттелініп, 6250-шот кредиттелінеді.
- Айыппұлдар, өсімақылар есептелінгенде 1210,2210, 1211,2211 және
1280,2180-шотгардьщ тиістілері дебеттелініп, 6160,6280-шот кредиттелінеді.
- Сатып алушылардан оларға сатылған өнім, атқарылған
жұмыстар мен керсетілген қызметтер үшін төлемдер келіп
түскенде 1050, 1051, 1040, 1010 және 1020-шотгардың тиістілері
дебеттелініп, 1210,2210-шот кредиттелінеді.
Сатылған тауарлар мен дайын өнімдер әртүрлі себептермен кейін қайтарылған жағдайда 6020-шот дебеттелініп, 1210,1211 және 1280-шоттардың тиістілері кредиттелінеді.
Кейіннен қайтарылған тауарларға жасалған сату және баға шегерімдерінің сомасына 6030, 6031-шотгардың тиістілері дебеттелініп, 1210,2210, 1211,2211 және 1280,2180-шоттардың тиістілері кредитгелінеді.
- Қайтарылған тауарлар мен өнімдерге (жұмыстар мен қызметтерге) есептелінген қосылған құн салығы сомасы 1210,2210, 1211,2211, 1280,2180, 1220,2120, 1230,2130 және 1231-шоттардың тиістілерінің дебетіне, 3130-шоттың кредитіне сторно етіліп жазылады.
- Шетелдік валютада сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарыздары бойынша пайда болған жағымсыз (тиімсіз) бағамдық (курстық) айырмашылық сомасына 7430-шот дебеттелініп, 1210,2210,1211,2211 және 1280,2180-шоттардың тиістілері кредиттелінеді.[7]
Сатып алушьшар және тапсырыс берушілермен есеп айырысу операциялары арнаулы ведомостарда есептелініп, онда сатылған айналымнан тыс активтер, қаржылық инвестициялар, тауарлы материалдық қорлар бойынша фактура-шоттары немесе басқадай есеп айырысу құжаттары жинақталып, топ-тастырылып керсетіледі. Ведомостардағы жазулар, шоттар, фактуралар немесе олардың орнына қолданылатын басқадай құжаттар негізінде активтердің топтары бойынша жазылады. Ведомостың бірінші бағанында сатып алушылар (тапсырыс берушілер) бойынша ай басындағы қалдықтар көшіріледі. Екінші мен оныншы аралығындағы бағандарда бұйымдардың аттары немесе топтары бойынша сатылған активтердің сандық мәліметгері көрсетіледі. Он бірінші "Көрсетілген шоттар бойынша сомалар" бағанында ай ішінде сатылған активтер шоттары бойынша мәліметтер енгізіледі. Ұсынылған фактура-шоттарды төлеуге байланысты операциялар 2743 және 2744-"Төлемдер жайлы белгілер" бағанында банктер жіберген шоттардың үзінді көшірмесі, кассалық ордерлер мен басқадай ақша құжатгары негізінде көрсетіледі. 1210,2210 - "Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер" бас шотының белімше шоттарының бойынша операциялардың есебі үшін №11 Журнал-ордер қолданылады.
- Дебиторлық берешек
- Дебиторлық берешек
- Дебиторлық берешек
- Дебиторлық берешек аудиті
- Дебиторлық берешек аудиті
- Дебиторлық берешектер есебі
- Дебиторлық берешекті басқару
- Деасфальтизация гудрона
- Деасфальтизация гудрона
- Дебеторская и кредиторская задолженность
- Дебеторская и кредиторская задолженность
- Дебеторская и кредиторская задолженность
- Дебирская задолженность
- Дебиторлык берешектер есеби
