Дебиторлық қарызды басқарудың теориялық негіздері

Жоспар:

Кіріспе

1. Дебиторлық  берешекті  басқарудың теориялық негіздері

1.   Дебиторлық борыш туралы түсінік және оның түрлері

1.2  Дебиторлық борыштар есебін ұйымдастыру.

1.3  Қазақстан Республикасындағы компаниялардың дебиторлық борышын басқаруды жетілдіру.

2. «ҚАЗАҚСТАН - КАСПИЙШЕЛЬФ»  ЖШС-Ң дебиторлық қарыздар есебін талдау

2.1 АҚ  «Қазақстан - Каспийшельф» -ң жалпы  сипаттамасы.

2.2 «Қазақстан - Каспийшельф»  ЖШС-ң дебиторлық  қарыздар есебінің ұйымдастырылуы. 

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1. Дебиторлық  қарызды  басқарудың теориялық негіздері.
1.   Дебиторлық борыш туралы түсінік және оның түрлері.

    Дебиторлық  берешек – сатып алушылардың немесе тапсырыс берушілердің шаруашылық жүргізуші субъект алдындағы өткізілген тауар (жұмыс, көрсетілген қызмет) үшін ақша төлеу бойынша міндеттемелері.

      Дебиторлық берешек - жеке немесе заңды тұлғалармен өзара шаруашылық қатынастардың нәтижесінде олардан кәсіпорынға (ұйымға‚ мекемеге) тиесілі борыштардың сомасы. Дебиторлық берешекте тұрған қаражат кәсіпорынның шаруашылық айналымына қатыспайды‚ сондықтан айтарлықтай сомада берешектің болуы оның қаржы жағдайына салқынын тигізеді‚ оны өндіріп алу мерзімін қысқарту шараларын қолдану қажет. Дебиторлық берешектің уақтылы өндіріп алынуы кәсіпорынның қаржы жағдайын жақсартудың аса маңызды құралдарының бірі. Түрлері: қалыпты (заңды) дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімде кредитордың (сатып алушының) айналымынан қаражат алу; мерзімі өткен дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімнен тыс төлем тәртібін бұзу жолымен айналым қаражатын алу; үмітсіз (неғайбыл) дебиторлық берешек – соттың өндіріп алудан бас тартуы немесе борышқордың төлем төлеуге қабілетсіздігі мүмкін емес деп танылған борыш. Үмітсіз дебиторлық берешек жағдайында берешек сомасы мен құжаттар бақылау үшін теңгерімде 3 жыл бойына (қуыну талабының ескіруі) және теңгерімнен тысқары шотта 5 жыл бойына есепке алынуға тиіс. Қуыну мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылады; несиеге тауар, материал жеткізуге, қызметтер көрсетуге немесе бөліп-бөліп төлеуге байланысты алынуға тиесілі шоттар. Кең таралған түрлері: сатып алушылар мен тапсырыскерлердің өздеріне босатылған тауарлар, материалдар, көрсетілген қызметтер үшін берешегі; орындалған, бірақ ақысы уақытылы төленбеген жұмыстар үшін берешек; ұйым өз қызметкерлеріне берген несиенің осы мақсаттар үшін алынған несиеден асып түсуі. Дебиторлық берешек ұйымның айналысынан қаражатты алаңдатады, оның қаржы жағдайын нашарлатады. Оны уақтылы өндіріп алу – ұйым бухгалтериясының аса маңызды міндеті. Талап ету мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылып, есептен шығарылуға тиіс.

    Дебиторлық  берешек – сатып алушылардың немесе тапсырыс берушілердің қандай да бір кәсіпорын алдындағы өткізілген тауар үшін ақша төлеу бойынша  міндеттемелері. Ол ағымдағы және ағымдағы болып бөлінеді. Бухгалтерлік есепте саудалық және саудалық емес дебиторлық берешекті бөліп көрсетеді.

    Саудалық  дебиторлық берешек – негізгі іс-әрекет нәтижесінде  өткізілген тауарлар мен көрсетілген қызмет үшін  сатып алушылардың міндеттеме сомасы.

    Саудалық  емес дебиторлық берешек – іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде (мыс: қызметтерге аванстар, шығынды жабуға арналған депозиттер алуға арналған дивидендтер мен % - р және т.б) пайда болады. Дебиторлық берешек 3 топқа бөлінеді:

    1) алынуға тиісті шоттар;

    2) алынған вексельдер;

    3) басқалар.

    Алынуға тиісті шоттарға : ақшалай қаражатқа, тауарға, көрсеткен қызметке,  субъектілердің  ақшалай емес активтеріне деген  тілек – талаптары кіреді. Дебиторлық берешек алынуға тиісті шоттарды төлеу мерзіміне немесе борышты  өтеу күніне қарай ағымдық және ұзақ мерзімді дебиторлық берешек болып  бөленеді. Дебиторлық берешек саудалық шот фактурамен расталады. Алынған  вексельдер бабы ресми борыштық міндеттемелермен расталады. Дебиторлық берешек пайда  болатын сипатына қарай қалыпты және аяқталмайтын болып бөлінеді. Субъектінің өндірістік шаруашылық іс-әрекетінің барысында, сондай-ақ есеп айрысудың қолданыста жүрген нысандары  мен пайда болатыны қалыптыға жатады. Мерзімінде төленбеген дебиторлық берешек аяқталмайтын болып саналады. Ол есеп және қаржы тәртібін бұрмаушылықтар, ұйымдағы және бухгалтерлік есеп жүргізудегі кемшілктер, тауарлық-материадық қорларды жіберуді бақылаудағы босаңсулар салдарынан пайда болады.

    Дебиторлық берешек – кәсіпорынға (ұйымға, мекемеге) шаруашылық қарым-қатынас жасаудың нәтижесінде басқа бір заңды немесе жеке тұлғаның берешек болған борышы. Бұл бір кәсіпорынның айналымдағы қаржысын екінші бір ұйым немесе жеке адамның пайдаланғандығын көрсетеді. Дебиторлық берешек – кейде қаржы тәртібін бұзудан, қаржыны талан-таражға түсіруден, күрделі құрылысқа байланысты қарыздардан т.б. құралады. Дебиторлық берешектердің өсуі кәсіпорынның қаржы жағдайын ауырлатады. Осыған байланысты экономикада қоданылып жүрген есеп айырысу – несие қатынастарының тәртібі. Дебиторлық берешектің өсіп кетпеуін қадағалап отырады. Дебиторлық берешек дер кезінде өндіріліп алынуға тиіс. Егер өндіру мерзімі өтіп кетіп, дебиторлық берешек шығыстан шығарылған жағдайда, бұл мерзімді өткізіп алған адамдар тиісінше жауапқа тартылады.    

    Дебиторлық  борыштар қаржылық активтер түсінігінің  ішіне кіреді және жекелеген мәселелері №39 «Қаржылық құралдар:  тану мен  бағалау» ҚЕХС регламенттеледі, бұл  жерде дебиторлық борышты тану мен  бағалау критерилері құрылады. Осы  стандарт бойынша қаржылық актив  бастапқыда нақты шығындар бойынша  анықталады, яғни берілген құралдың тең  әділ құнымен бағаланады (66 тармақ). Дебиторлық борыш өнім өткізуде, қызмет көрсеткенде немесе жұмыс орындағанда  пайда болады және сатып алушылардан  алынатын ақшалай қаражат өлшемінде  көрсетіледі. Дебиторлық борыш баланста күмәнді талаптар бойынша құрылған резервтерді шегеру арқылы көрсетіледі.

    Ақша  құралдары және оның эквиваленттерінен  басқа қысқы мерзімді өтімді активтерінің маңызды түрлерінің бірі дебиторлық борыш (алынуға тиісті шоттар)  және алынған вексельдер болып табылады. Олар тауарды несиеге сатқанда пайда болады. Алынуға тиісті шоттар осы кәсіпорынның басқа компанияның ақша құралдарына, тауарлары мен қызметтеріне және өзге де ақшалай емес активтеріне қойылатын талабы болып табылады. Басқа заңды және жеке тұлғалардың кәсіпорынға қарызы дебиторлық борыш болып табылады. Дебиторлық борыш шот-фактурамен немесе ресми қарыздық міндеттемемен расталады (вексельдер).

    Дебиторлық  борыштар төлеу мерзіміне сәйкес немесе борышты өтеу мерзіміне қарай  келесі түрлерге бөлінеді:

• ұзақ мерзімді;
• қысқа мерзімді (ағымдағы);

     Қысқа мерзімді қарыздар- ұйымның бір жылға дейінгі қарызы, ал бір жылдан жоғары- ұзақ мерзімді қарыздар болып саналады.

    Дебиторлық  борышты қалыпты өтеу мерзімі 5-90 күн болып табылады, бұл мерзімнен  асып кесте дебиторлық борыштың өтелу  мерзімі өтіп кеткен болып саналады.

    Қазақстандық  және халықаралық стандарттарға  сәйкес, дебиторлық борыш тек өзімен байланысты кіріспен бірге танылады. Бұл кезде дебиторлық борыш бастапқы құны бойынша бағаланады, дебиторлық борыш сомасы күмәнді талаптар сомасына, ақша женілдіктеріне,  сату женілдіктерінің  сомасына және қайтарылған тауарлар сомасына шегеріледі. Нәтижесінде дебиторлық борыштың таза құны анықталады.

    Дебиторлық  борыш есебі бухгалтерлік есеп жұмыс  жоспарының «Қысқа мерзімді активтер»  атты бірінші бөлімінің 1200-ші бөлімшесінде және «Ұзақ мерзімді активтер» атты екінші бөлімінде есептелінеді: Тауарлар мен қызметтер үшін сатып алушылар мен тапсырыс берушілермен бір жылдық есеп айырысу есебі 1210- Сатып алушылар мен тапсырысшылардың қысқа мерзімді дебиторлық берешегі шотында жүргізіледі. Көрсетілген шоттың дебетінде клиенттің  айдың басы мен айдың соңындағы  қарыз сомасы және жыл ішінде алынатын сома,  кредитінде сатып алушыдан келіп түскен сома бейнеленеді.

    Мерзімінде  төленбеген дебиторлық берешек ақталмайтын  болып саналады. Ол есеп жэне қаржы  тәртібін бұрмалаушылықтар, ұйымдағы және бухгалтерлік есеп жүргізудегі  кемшіліктер, тауарлық-материалдық  қорларды жіберуді бақылаудағы босаңсулар салдарынан пайда болады.

    Қазақстан Республикасындағы барлық шаруашылық субъектілеріндегі табысты есептеу  тәсілімен айқындайтышдықтан, күдікті  борыштар бойынша резерв құру қажеттілігі  туады. Олар тәуекел қоры болып табылады, сол немесе басқа борыштың өтелмей  қалуынан сақтандырады. Бухгалтерлік баланста дебиторлық берешек күмәнді  борыштар бойынша резервті есептеп  шығару үшін көрсетіледі.                                    

2. Дебиторлық  борыштар есебін ұйымдастыру.

    Кәсіпорындар  мен ұйымдардың басқа заңды немесе жеке тұлағалардан оларға сатқан тауарлары, көрсеткен қызметтері, сондай-ақ аванс  ретінде  алдын ала төлеген  төлемдері үшін алашақ борыштары  –1200 дебиторлық борыштар (алынуға тиісті шоттар) деп аталады. Осы кәсіпорындар мен ұйымдарға берешек борышы бар заңды және жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Өтелетін (алынатын) уақытына қарай алынуға тиісті дебиторлық борыштар ағымдағы алынуға тиісті борыштар және ұзақ ұзақ мерзімді алынуға тиісті борыштар болып  екіге бөлінеді. Бұл борыштардың есебі «Алынуға тиісті шоттар» бөлімінің шоттарында есептелінеді.

    Есеп  беретін уақыттан кейінгі бір  жыл ішінде алынатын (өтелетін) дебиторлық борыштар ағымдағы активтер қатарында  есептеледі. Олардың қатарына жататындар:

• Ағымдағы активтерді сатып алуға төленген аванстық (алдын ала төленген) төлем;
• Тапсырылған (берілген) шоттар бойынша алынуға тиісті борыштар;
• Вексельдер бойынша алынуға тиісті борыштар;
• Негізгі ұйымдар  мен еншілес серіктестігі арасындағы түрлі операциялар негізінде туындаған  дебиторлық борыштар;
• Ұйымның лауазымды адамдарыны (тұлғаларанының) дебиторлық борышы;
• Басқадай дебиторлық борыштар.

    Кәсіпорынның  балансындағы алынған вексель деп  аталатын бабындағы сома басқа заңды  немесе жеке тұлғалардың ұйымға вексеь бойынша төлейтін ресми берешегі болып есептелінеді. Алынуға тиісті шоттар бойынша борыштар (дебиторлық борыштар) иелік ету құқығымен  қоса, заңды құқығымен байланысты актив  болып саналады. Қорытындылап айтатын болсақ «дебиторлық борыш» дегеніміз, бұл – иелік ету құқығын қосқандағы заңды құқықтармен байланысты активке қамтылған алдағы  уақыттағы экономикалық тиімділік.

    Ұйымның қаржы қаржы жағдайын сипаттайтын  көрсеткіштердің қатарына дебиторлық борыштардың айналымы жатады. Яғни дебиторлық борыштардың есептелген уақыты  мен өтелу  уақытының  арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның  дебиторлық борышы оған байланысты  кірісті алынған жағдайда  ғана анықталады. Дебиторлық борыштар сатылған өнімдер мен тауарлардың құнынан  баға жеңілдіктерін және қайтарылған  тауарлардың құнын алып тастағандағы қалдық сомасы бойынша есептелінеді. Бір жылдан астам уақыт бойы  алынбаған дебиторлық борыштар «ұзақ  мерзімді дебиторлық борыштар» болып  есептеледі. Дебиторлық борыштардың  пайда болған (есептелінген) уақыты мен өтелу уақытының арасындағы мерзімге байланысты пайыздар бойынша  кіріс көп жағдайларда ескерілмейді. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын сатқанда кейде сатып алушыларға баға жеңілдіктерін береді. Ұйымдардаң мұндай қадамға баруының басты себебі сатып алушыларды қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының көлемін арттыру болып табылады. Сонымен қатар баға жеңілдіктерін пайдалану ұйымының күмәнді борыштарының сомасын  қысқартуға үлкен әсер етеді. Халықаралық тәжірибеде баға жеңілдіктері (скидки) терминімен (сөзімен) бірге сауда жеңілдігі термині (сөзі) қатар қолданылады. Өз экономикасын нарықтық жолмен жүргізіп келе жатқан елдердегі ұйымдар сауда жеңілдігін қолдануының мақсаты баға жеңілдіктерін пайдаланғандағы жағдаймен бірдей деп айтуға болады.

    Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер  және басқадай дебиторлармен есеп айырысудың есебі бойынша  дебиторлық борыштардың  есебіне талдамалық есептің карточкалары, ажырату парақшалары (қағаздарын), бухгалтерлік анықтамалары және тағы да басқа тіркелімдер (құжаттар) қолданылады. Жалпы есеп тіркелімдерін толтыру шаруашылық операцияларының мазмұнын сипаттайтын  бухгалтерлік жазулардың  жиынтығын  анықтау үшін керек. Халықаралық  бухгалтерлік есеп  стандарттарында (соның ішінде Америка Құрама Штаттарының  бухгалтерлік есеп стандарттарында) ұйымның  бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу  барсында қолданылатын барлық бланкілері үшін міндетті ортақ  есеп беру формалары  қарастырылмаған. Есеп нысанын таңдау құқығы толығымен бас бухгалтердің құзырында, яғни ол алғашқы құжаттарды топтастырудың ең қарапайым әдісін таңдап, шоттар корреспонденциясын жүргізуге  міндетті. Шоттарға келетін болсақ, оларға негізгі есеп тіркелімдерінде  үнемі қатысатын, эпизодтық болып  бөлінеді және олар басқадай операцияларда  қолданылады. Дебиторлық борыштар шоттарныда есептелінетін сомаларлың дұрыстығы мен олардың толықтығын бақылау үшін түгендеу жүргізу керек, ол құжаттар бойынша шоттарды корреспонденцияланатын щоттармен салыстыру арқылы жүргізіледі. Мұндағы басты мақсат – әрбір шоттағы сомалардың сәйкестігі мен дұрыстығын, толықтығын анықтау болып табылады. Дебиторлық борышты есептеудегі басты мәселе сату мерзімін анықтау болып табылады, яғни сатып алушы ларға тиеліп жіберілген немесе жөнелтілген тауарлардың (жұмыстар, қызметтер) қашан сатылғанын тануында. Бухгалтерлік есептің көзқарасымен қарағанда, тауарлардың тиелуі мен мен сатып алушыға қаржылық және есеп айырысу құжаттарының ұсынылуы, тауарлардың сатылғандығы деп танылады.

    Яғни  осы жоғарыда аталған баптар бойынша  кәсіпорындар мен ұйымдардың басқа  заңды немесе жеке  тұлғалардан  алашақ сомалары дебиторлық борышы болып  табылады.  
 
 
 

3. Қазақстан Республикасындағы  компаниялардың дебиторлық борышын басқаруды  жетілдіру.

    Дебиторлық  борыш – сатып алушылар дайын өнімді арттырған уақыттан бастап  банкідегі шотқа оның бағасын төлегенге дейінгі қарыз. Дебиторлық қарызды талдау оның заңдылығын, пайда болған уақытын анықтауды қамтиды.

    Мұндай  жағдайда қалыпты және қалыпсыз қарыз  пайда болады. Өтейтін уақыты бола қоймаған қарыз қалыпты деп есептеледі. Төлем құжаты бойынша уақытында  төленбеген қарыз қалыпсыз деп есептеледі.

    Дамыған елдерде дебиторлық қарыз кредиторлық  қарыздан  асып тұрса айналымның өскендігін дәлелдейді, қауіпті деп  саналмайды. Кейбір елдерде бұл жағдай кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын әлсірететіндіктен  қауіпті деп есептеледі.

    Дағдарыс  жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсарту үшін дебиторлық, кредиторлық  қарыздың ара қатынасын бақылап  отыру қажет. Дебиторлық қарыздың біршама  өсуі кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына  қауіп төндіреді, қаржыландырудың қосымша көздерін жұмылдыруды талап етеді:

• уақыты өтіп кеткен қарыздың жағдайын бақылап отыру керек;
• тапсырыс берушілердің қарызды өтемеу қаупін азайту үшін тапсырыс берушілердің санын мүмкіндігінше көбейтіп отыру қажет;
• кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына дебиторлық қарыз өз бетінше әсер етпейді, оның көлемі, қозғалысы, формасы әсер етеді.

    Дебиторлық  қарызды талдау кәсіпорынның балансының мәлметіне сай оның бір жылдың ішіндегі көлемін анықтаудын басталады. Қарызды өтеу мерзімі бойынша  дебиторлық қарыз ұзақ уақыттық (өтейтін  уақыты 12 айдан көп), қысқа уақыттық (12айға дейін) деп екіге бөлінеді.

    Бұл екі бөліктің әрқайсысында төлейтін уақыты өткен қарыздың мөлшері белгіленеді.

    Уақыты  өткен қарызды талдай отырып, оның қайсысының сенімсіз қарызға жататынын  анықтап, алдағы уақытта талдаудан  шығарып тастау қажет.

    Уақыты  өтпеген, бірақ өтелмеген дебиторлық қарыз өтейтін уақыты өтіп кеткен, қарыз төлейтін мекеме жойылғандықтан сенімсіз қарыз деп бөлінеді.

    Дебиторлық  қарыздың айналымы төмендегі көрсеткіштердің  көмегімен талданады:

• ағымдағы активтің жалпы көлеміндегі дебиторлық қарыздың үлесі;
• сенімсіз (үш айдан көп уақыт өтелмеген) қарыздың үлесі;
• қарастырылып отырған мерзімде дебиторлық қарыздың орташа айналым мөлшері.

    Нарықтық  экономика кезінде кәсіпорындардың  қаржы-шаруашылық жұмыс істеу процесінде тұрақты түрде қарсы агенттермен, бюджетпен, салық мекемелерімен  есеп айырысуды жүргізу қажеттілігі  туады. Өндірілген тауарларды тиеп жіберу немесе кейбір қызмет көрсету арқылы, кәсіпорындар, әдетте, қолма-қол төлем  ақша алмайды, яғни сатып алушыларды несиелейді. Сондықтан өнімдерді  тиеп жіберген уақыттан, кәсіпорынға  төлем қаражаты түскен уақытқа дейін  кәсіпорын дебиторлық берешек түрінде  әрекетсіздікте болады, оның деңгейі  көптеген факторлармен анықталады: өнімнің  түрімен, нарық сиымдылығымен, өндірілген өніммен нарықтың молықтырылу деңгейі, шарттың жағдайы, кәсіпорынның қолданатын есеп айырысу жүйесі және басқалар. Соңы фактор қаржы менеджеріне ерекше маңызды. 
Жеткізілген өнімдер үшін есептесудің негізгі түрлері қолма қол ақшаменен және ақшасыз төлем түрінде жүргізіледі. Тұрақты экономикада ақшасыз төлем басым болады, яғни чек, вексельдер арқылы, ақшасыз есептесу және ағымдағы шоттарға аудару арқылы төлеу түрінде жүргізіледі. Тұрақсыз экономика жағдайында алдын ала есеп айырысу түрі басыңқы болады. 
Қолма қол төлеу арқылы есептесу теңгемен, несиелік карточканың көмегімен орындалады. 
       Айналым саласындағы қаражаттарды қысқартуды ынталандыру факторы айналым қаражаттарын толықтыруға керекті банкілік несие, ол айналым капиталын ұтымды пайдалануға мүмкіншілік тудырады. 
Дебиторлық қарыз қаражаттары, кәсіпорынның айналымынан уақытша қаражатты аударуын көрсетеді, ол өз кезегінде, қосымша ресурстарға қажеттілікті қажет етіп және қаржы жағдайын қиындатып жіберуі мүмкін. 
Өнім өндіруші кәсіпорындардың дебиторлық қарызының едәуір бөлігін тиелген тауар қаражаттарды құрайды. Тиелген тауарлар қаражаты шарасыз пайда болады, өйткені, қоймадағы дайын өнімдер, шартта көрсетілген уақытта тұтынушыларға тиеліп жіберілуі тиіс: Бірақ тиеліп жіберген тауарлардың құрамында әртүрлі мағыналы қаражаттар болады. Олардың бір бөлігі тиеліп жіберген тауарлардың үлесіне тиісті, бірақ төлем уақыты жетпеген. Бұл жағымдығы тез өтетін құбылыс. Төлем мерзімі өткеннен кейін, кәсіпорынның төлембеген қаражаттары, тиеп жіберген тауарлар түріне айналады. Соңғысы, тұтынушының төлем қаражатының жоқ екендігін көрсетеді. 
Кәсіпорында басқару жүйесін жетілдіру, шығындарды төмендету, қаржы ресурстарын тиімді пайдалануды басқарудың қажеттілігін кәсіпорын басшылары мен менеджерлері тез түсінеді. Бұл жерде туындайтын мәселе біреу ғана, ол осы шараларды қалай жүзеге асыру жолдарын қарастыруды талап ету,                   есептеу жолдарын жетілдіру. Өнімнің өзіндік құнын есептеу                        жолдарын жетілдіру,           қолда бар қорылар бар жағдайында  сатып алу көлемін қалай жоспарлау          керек, қандай процестерді жетілдіруге                ең алдымен  қаражаттарды  инвестициялау   керек және т.б.  осындай басты мәселелерді шешу  диссертациялық     жұмыстың     негізгі өзекті мәселесі болып отыр.

    Сонымен қатар, кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі менеджерлерге нарықтың күшейген бәсекелестік жағдайында  басқарушылық шешімді қабылдауға мүмкіндік беретін, қаржы ресурстарын басқару жүйесін жасаудың объективті қажеттілігі де бар. Қаржы  ресурстарын басқару жүйесінің тәжірибесі кәсіпорынның қаржы ресурстарын қалыптастыру  процесін талдауға мүмкіндік береді.  Қаржы ресурстары туралы ғылыми зерттеулер  ұзақ уақыт бойы жүргізіліп келеді.

    Сондықтан да нарықтық экономика жағдайында қаржы  ресурстарын  басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін жетілдіру арнайы кешенді зерттеуді талап етеді. дебиторлық қарыздар дегеніміз, бұл - иелік ету құқығын қосқандағы заңды құқықтармен байланысты активте қамтылған алдағы уақыттағы экономикалық тиімділік.

    Зерттеу жұмыстың басты мақсаты – дебиторлық қарыздарды басқару мәселесін зерттеу.

     Қойылған мақсатқа сәйкес ғылыми зерттеуге мына міндеттері қойылды: 
- дебиторлық қарыздың кәсіпорын қызметіндегі рөлі; 
- дебиторлық қарыздың жіктелуі, түрлерін;  
-дебиторлық қарызының басқару әдістерін зертеу; 
- Қазақстан Республикасындағы компанияларды дебиторлық қарызды басқаруды бағалау және талдау.

   Ұйымның қаржы жағдайын сипаттайтын көрсеткіштердің  қатарына дебиторлық борыштардың айналымы жатады. Яғни дебитолық борыштардың  есептелген уақыты мен отелу уақытының  арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның  дебиторлық борышы оған байл анысты кіріс  танылған жағдайда ғана анықталады. Дебиторлық борыштар сатылған өнімдер мен тауарлардың  құнынан баға жеңілдіктерін (скидки) және қайтарылған тауарлардың құнын  алып тастағандағы қалдық сома бойынша  есептеледі. Бір жылдам астам уақыт  бойы алынбаған дебиторлық борыштар ұзақ мерзімді дебиторлық борыштар»  болып есептеледі. Дебиторлық борыштардың  пайда болған (есептелінген) уақыты мен өтелу уақытының арасындағы мерзімге байланысты пайыздар бойынша  кіріс көп жағдайларда ескерілмейді. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын сатқанда кейде сатып алушыларға баға жеңілдіктерін береді. Ұйымдардың мұндай қадамға баруының басты себебі сатып алушыларды қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының көлемін  арттыру болып табылады. 

    ІІ. «ҚАЗАҚСТАН - КАСПИЙШЕЛЬФ»  ЖШС-Ң  ДЕБИТОРЛЫҚ ҚАРЫЗДАР ЕСЕБІН ТАЛДАУ

    2.1 «Қазақстан - Каспийшельф»  ЖШС-ң  жалпы  сипаттамасы 

    Нарықтық  экономика жағдайында басқаруды  жетілдіруде бухгалтерлік есептің  рөлі мен мәні артуда. Басқару мен  нарықтық экономиканың дамуына, әр түрлі  деңгейдегі басқару шешімдерін әзірлеуге, негіздеу мен қабылдауға субъектінің  нарықтағы іс-қимылын анықтап, бәсекелес - субъектіні айқындауға, сондай-ақ субъектілердің қаржылық және шаруашылық қызметі туралы сапалы, уақытылы ақпаратты қалыптастыру бухгалтерлік есептің басты мақсаттары болып табылады.

    «Қазақстанкаспийшельф»  ЖШС - Қазақстанның Әлеуметтік -экономикалық проблемаларын шешуде рөлін мойындайтын  әлеуметтік тұрғыдан жауапты компания болып табылады.

    Бүгінгі таңда «Қазақстанкаспийшельф» ЖШС - Қазақстандағы жаңа әрі қарқынды дамып келе жатқан компаниялардың бірі. Ол ел экономикасының ең маңызды секторларының  бірін қамтығандықтан ғана емес, өзінің сыртқы және ішкі сындарлы саясатының стратегиясы нәтижесінде өзін көрсете  білді.  Компания «Қазақстанкаспийшельф»АҚ  энергетикалық ресурстардың тиімді және ұтымды пайдаланылуын қамтамасыз ететін, Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына және оның әлемдік экономикаға табысты интеграциялануына жәрдемдесетін Қазақстанның мұнай-газ саласын кешенді дамыту мақсатында құрылды.

    Өндірістік  тәжірибенің мақсаты: Бухгалтерлік және аудиторлық қызметтің кәсіпорында  қалай жүргізілетінін анықтау.

    Өндірістік  тәжірибенің міндеттері: Кәсіпорынның қызметімен, ұйымдастыру және басқару  құрлымымен танысу, бухгалтерия жұмысын  ұйымдастыр^сұмыс істеу тәртібін зерттеу. Кәсіпорында қолданылатын бухгалтерлік есепті жүргізу, ішкі аудит  пен талдау жұмысын ұйымдастыру  нысандарын зерттеу және бухгалтерлік, талдау мен аудиторлық жұмыс боиынша  тәжірибелік дағдыларды меңгеру.

      «Қазақстанкаспийшельф» ЖШС жетілдіру  Компанияның инвестициялық бағдарламасы  бойынша келесідей шараларды  орындауға алдын ала қарастыруда:

• Каспий теңізінің бойынша және жерде де жоғары перспективті құрылымды барлау және бағалау жұмыстарды бақылау;
• Лауазымды мемлекеттік органдардың тапсырмасы бойынша республиканың мұнайгаз ресурстарын тиімді және рационалды меңгеруді қамтамасыз ету;

    Компания  өз дамуын аяғына дейін жеткізу үшін келесідей мақсаттарға сүйенеді:

• Шикізатты тауып, шикізат базасын дамыту;
• Шикізат ресурстарын тиімді пайдалану,
• Мұнай операцияларына көмек көрсету үшін инфрақұрылым мен мұнайгазтранспорт жүйесі, мұнайгазөндіру саласын дамыту;
• Солтүстік-Каспий жобасын кеңейтуге компанияның көмегі қамтамасыз ету керек;
• Каспий теңізінің Мемлекеттік бағдарлама бойынша шаралар мен функцияларды орындау керек;
• Қазақстан Республикасының Индустриалды-инновациялық стратегиясы бойынша шараларды жүзеге асыру;
• Мұнайгаз саласына ұлттық кадрларды дамыту;
• Қоршаған ортаны қорғау және өндірісте қауіпсіздік қамтамасыз ету.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

    «Қазақстанкаспийшельф»  АҚ көптеген халықаралық және ішкі геофизикалық жобаларында мемлекеттің  мүдделерін білдіретін Өкілетті орган  болып табылады. Қазақстан Республикасының  Энергетика және минералдық ресурстар  министрлігі жұмыс органының  мұнай және газды кейінге сақтап, көліктің басқа түрлеріне ауыстырып  тией отырып, арналы мұнай құбырлары  бойынша тасымалдауға байланысты мұнай-газ  тасымалдау инфрақұрылымының объектілерін жоспарлау, жобалау және салу мәселелері бойынша құрылыс қызметінің саласындағы  кейбір функциялары Компанияға жүктелген.

    Компания  Қазақстан Республикасының мұнай-газ  кешені кәсіпорындарының мемлекеттік  пакеттерін бір орталықтан басқарады  және оның өндірістік, коммерциялық, қаржылық және инвестициялық қызметіне басшылық етеді.

Компания:

• мұнай-газ саласында мұнай-газ ресурстарын тиімді әрі ұтымды игеруге және олардың орнын толтыруға және тиісті инфрақұрылымды дамытуға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясат пен стратегияны әзірлеуге және іске асыруға қатысады;
• мұнай-газ операцияларын жүзеге асыратын инвесторлармен келісім-шарттарда мемлекеттік мүдделерді білдіреді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында мұнай-газ операцияларын жүргізуге конкурстар ұйымдастыруға қатысады;
• Қазақстанда және шетелде көмірсутегі шикізаты мен оның өңделген өнімдерін барлау, игеру бойынша жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің толық циклін, сондай-ақ мұнай-газ құбырлары мен өндірістік инфрақұрылымды жобалауды, салуды және пайдалануды жүзеге асырады.

    2.2 «Қазақстан - Каспийшельф»  ЖШС-ң дебиторлық  қарыздар есебінің  ұйымдастырылуы

      «Қазақстанкаспийшельф» ЖШС компанияның  инвестициялық бағдарламасы бойынша  келесідей шараларды орындауға  алдын ала қарастыруда:

• Каспий теңізінің бойынша және жерде де жоғары перспективті құрылымды барлау және бағалау жұмыстарды бақылау;
• Мұнайгаз өнімдерін өндеуді сату желісін дамыту, Шығыс Қазақстанда мульти қызметтік желілерді құру және ВОЛС құрылысында қаржылық үлесін қосу Атырау-Теңіз- Ақтау, Шымкент-Құмкөл.

Компания  өз дамуын аяғына дейін жеткізу үшін келесідей мақсаттарға сүйенеді: