Иран Ислам республикасы мен Түркияның саяси жүйесі

                     Абылай хан атындағы

Қазақ Халықаралақ Қатынастар және Әлем Тілдері Университеті 

                    Шығыстану факультеті

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Тақырыбы:

Иран Ислам республикасы мен  Түркияның саяси жүйесі

 

 

 

 

 

Орындаған: Аусат Алишер

           Нукусбекова Айбала

Тексерген:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Алматы, 2013

 

Жобаның мақсаты: Иран Ислам республикасы мен Түркия мемлекеттерін салыстырыра отырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарына сараптама жасау.

 

Жоба  барысы:

 

1. Кіріспе

 

2. Иран Ислам республикасы
1. Жалпы мағлұмат
2. Саяси жүйесі

 

3. Түркия
1. Жалпы мағлұмат
2. Саяси жүйесі

 

 

4. Қорытынды сараптама:

Ұқсастықтары мен айырмашылықтары 

 

5. Пайдаланылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                        Кіріспе

Иран Ислам республикасы мен Түркия мемлекеттері мұсылман елдері арасындағы мәдени ,рухани құндылықтары мол, терең тарихы бар ұлы мемлекеттер қатарына жатады.Бұл екі мемелекеттің саяси жүйесіне үңілер болсақ араларында ұқсастықтары да айырмашылықтары да мол. Ұлы тарихы бар Түрік мемлекетінің саяси жүйесі Ұлы қолбасшы Мұстафа Кемал Ататүрік бастауымен бірнеше ата заңды басынан өткізе отырып, әлі күнге дейін өзгерістер қабылдауда.Ал Иран ислам республикасы өзінің басқаға ұқсамайтын мемлекеттік құрылымымен таңғалдырады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Иран (1935 жылға дейін Парсы елі), Иран Ислам Республикасы — Азияның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Халқының ұлттық құрамы: парсылар (51%),әзірбайжандар (27%), күрдтер (5%), арабтар, түрікмендер, белуджилер, армяндар, еврейлер, т.б. Қала халқы 58,3%. Астанасы — Тегеран қ. (айналасын қосқанда 12 млн-нан астам). Одан басқа Мешхед (1,5 млн.), Исфаһан (1 млн.), Тебриз (852 мың), Шираз (800 мың) сияқты ірі қалалар бар. Ресми тілі — парсы тілі. Мемлекеттік діні — ислам дінінің шиит тармағы. Иран — діни мемлекет. Елдегі саяси және діни билік аятолла Сейд Әли Хаменеидің қолында. Президент (1997 жылдан бастап Сейд Мохаммед Хатами) 4 жылға сайланады және Министр Кабинетін басқарады. Жоғарғы заң шығарушы орган — бір палаталы парламент — Ислам кеңесі жиналысы (меджлис) 4 жыл сайын сайланып отыратын 270 депутаттан тұрады. 1981 жылғы конституциясы бойынша, елде саяси және діни емес ұйымдарға тыйым салынған. Ұлттық мейрамы 11 ақпан — Революция күні (1979). Ұлттық ақша бірлігі — риал.

                                                                        Туы

 

 

 

 

 

 

Елтаңбасы

 

 

Ислам Ынтымақтастық Ұйымы (ИЫҰ)(2011 жылдың 28 маусымына дейін - Ислам конференциясы ұйымы (ИКҰ))1969 жылы 25 қыркүйекте мұсылман мемлекеттерінің бастамасымен құрылған. Бүгінгі таңда 57 ел мүше, жалпы халық саны 1,2 миллиардқа жетіп отыр. Ұйымға Ресей, Босния және Герцеговина, Тайланд бақылаушы ретінде қатысады. Ұйымның штаб-пәтері Сауд Арабиясының Джидда қаласында орналасқан. ИҚҰ-ның басшысы – Бас хатшы, ал атқарушы органы – Бас хатшылық деп аталады. Бас хатшыны мүше елдер Сыртқы министрлер конференциясында бір мәрте 4 жылға сайлайды. Ұйым жанынан ашылып, дербес жұмыс істейтін төмендегідей органдар мен құрылымдар бар. Олар Ислам даму банкі, Ислам жаңалықтары агенттігі, Экономика және мәдени мәселелер жөнінде ислам комиссиясы, Иерусалим қоры, Ислам астаналары ұйымы, Ислам ғылыми-техникалық даму қоры және тағы басқалар

ИЫҰ-ның пайда болуының негізінде діни оқиға жатқанын естен  шығармағанымыз абзал. Израильдің сионистік  топтары Ислам әліміндегі ең қасиетті саналатын Әл-Акса мешітін өртеп  жібергеннен кейін, осындай шектен шыққан оқиғалардың алдын алу  үшін Ислам конференциясы ұйымы  құрылғаны белгілі. Қазіргі таңда  ұйымның құрамында Ислам даму банкі мен Ислам білім беру ұйымдарының жұмысы жемісті болып  тұр. Ал саяси мәселелердің түйінін  тарқатуға ұйымның мүмкіндігі болмауда. Ислам елдері конференциясы ұйымының қанат жаюына Батыс елдері мүдделі  емес. Мәселен, Мысыр кезінде Араб әлемін айрандай ұйытатын мүмкіндікке  ие болды. Өкінішке орай, олар Израильмен соғыста жеңіліп, Израиль мен  АҚШ-тың құпия келісімін қабылдауға мәжбүр болғанын бәріміз білеміз. Осыдан кейін Мысыр мен өзге Араб елдері арасында салқындық пайда болғаны  белгілі. Бүгінде Араб елдері арасында Израильдің тек Мысырмен ғана дипломатиялық  байланысы орнаған

Иран 1979 жылғы конституциясы бойынша ислам республикасы боп табылады. Иран ислам республикасы 1979  жылы 1-і сәуірде 1978-1979 жылдардағы ислам революциясының нәтижесінде пайда болды. Иран дүниежүзіндегі сирек теократиялық мемлекеттердің бірі.

Жоғарғы басшы

Жоғарғы басшы, «Рахбар» (перс. رهبر معظم‎ — рахба́ре моаззам)  мемлекет басшысы және қарулы әскери күштердің бас қолбасшысы.Ол мемлекеттің негізгі даму бағыт – бағдарын ,сыртқы және ішкі саясатын жүргізеді.Рахбар күштер тізімдемесінің басшысын,мемлекеттік теле-радио , және де Күзет кеңесінің он екіден алтауын тағыйындайды. Жоғарғы басшы сарапшылар кеңесімен сайланады. Өз кезегінде бұл кеңес халық арасындағы құрметті дін басылары арасынан сайланады.

Иран Ислам республикасының конституциясының 57 – і бабында мемлекет құрылысының қағидаттарын анықтайды: Иран Ислам республикасының басқаруы атқарушы, заң шығарушы және сот биліктерімен жүргізіледі.Олар төмендегі конституция баптарына сәйкес Діни көшбасшының қол астында толыққанды бақылауында қызмет атқарады.Аталған биліктер бір біріне бағынбайды.

 Ресми түрде Рахбар Кеңеске есеп береді.Кеңес үкімі бойынша кез келген уақытта өз қызметінен босатылады.

Конституция бойынша президент атқарушы биліктің және ирандағы екінші жоғарғы басшы.Президент министрлер кабинетін тағайындап оның жұмысын басқарады.Шын мәнінде президент Ислам революциясына дейінгі премьер -министр қызметін атқарады.Үкімет құрамы мәжіліспен бекітілетін жиырма бір министрден тұрады.Сонымен қатар он вице президет Иран парламентімен бекітіледі.Иранный басты ерекшеліктерінің бірі қарулы күштердің атқарушы күштерге бағынбайтындығы.Қорғаныс министрлігі жоғары басшы келісімімен президентпен тағайындалады. Президент бүкіл халық дауыс беруімен төрт жылға , екі реттен артық сайланбайды. Оның кандидатурасы Күзет кеңесімен бекітіледі.

 Ислам сабағаттық кеңесі

Ислам сабағаттық кеңесі,Меджлис  – Иранның бір палаталы парламенті,Меджлис бүкілхалықтық дауыс берумен төрт жылға сайланатын 290 депутаттан тұрады. Ол халықаралық келісімшарттарды ратификациялаумен, заң жобалары мен бюджет құрастырумен айналысады.Депутатқа кандидаттар да Күзет кеңесімен бекітіледі.

Күзет кеңесі

Күзет кеңесі, —  он екі адамнан тұратын ерекше мемлекеттік орган: алтысы Жоғарғы басшы таңдауымен ислам дін басының өкілдерінен, алты заңгер  сот жүйесі басшысының таңдауымен тағайындалады. Күзет кеңесінің мемлекет конституциясына түзеулер енгізуге ерекше құқықтары бар. Және де жоғарғы мемлекеттік лауазымдардың, соның ішінде президенттің де кандидатурасын  бекітуге құқылы. Согымен қатар , Кеңес міндеттеріне Меджлис іс әрекеттерін қадағалау кіреді. Кеңес кез келген заң жобаға вето қойып, парламентке қайта қарастыруға жіберуге құқылы.

Саяси мақсаттылықты анықтайтын кеңес

Саяси мақсаттылықты анықтайтын кеңес —  Жоғарғы басшы қарамағындағы кеңес органы және де Күзет кеңесі мен Меджлис арасындағы  даулы мәселелерді шешумен айналысалы.

Жоғарғы басшымен тағайындалған  сот жүйесінің басшысы Жоғарғы  сот төрағаларын және бас прокурорды тағайындайды.Сот жүйесі азаматтық  және қылмыстық істермен айналысатын  Халық сотынан және ерекше қылмыстар , оның ішінде мемлекетке қарсы әрекеттерді  қарастыратын Революциялық соттан тұрады. Сонымен қатар ерекше діни сот  та бар. Бұл сот шешіміне  шағым  берілмейді және де ол жалпы сот  жүйесінен тыс әрекет етеді.

Сарапшылар кеңесі 86 ислам дін басы өкілдерінен тұрады және де жылына екі рет бір аптаға жиналады. Кеңес Жоғарғы басшыны сайлайды және оны кез келген уақытта орнынан түсіріп тастауға құқылы. Кеңес отырыстары жабық түрде өтеді. Кеңес мүшелері жалпы халықтық сайлауда сегіз жылдық мерзімге сайланады.

Иран 30 Останға , 324 облысқа және 865 ауданға бөлінеді. Остандар ( استان‌ها) презитенттің келісімімен ішкі істер минимтрімен тағайындалатын губернаторлармен басқарылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Иран 30 останға бөлінеді:

Tегеран Құм Маркази Қазвин Гилан Ардабил Занчан Шығыс Әзірбайжан Батыс Әзірбайжан Күрдістан Һамадан Керманшаһ Илам Лұрстан Хузистан

Чахормақал ва Бахтиёри Кугилуя у Буйир-аҳмад Бушеһр Парс Құрмұзған Сейістан у Белуджстан Керман Язд Исфаған Симнон Мазандаран Гүлстан Солтүстік Қорасан Ризауи Қорасан Оңтүстік Қорасан

 

 

 

 

 

                             Түркия

Түркия Республикасы (түр. Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti) - Азия мен Еуропа құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жер көлемі жағынан 37-шы орын алады (783,562 км²). Жұрт саны - 72,600,000 адам. Тәуелсіздігін 1923-жылы алған. Осман империясының ыдырауының нәтижесінде пайда болды. Кіші Азия түбегінде орналасқан, оны Қара, Жерорта, Эгей мен Мәрмәр теңіздері жан-жақтан қоршайды. Шығыста Гүржістан мен, Әзірбайжанмен,Иранмен, Әрменстанмен, батыста Бұлғаристанмен,  Грекиямен,оңтүстікте Ирак пен Сириямен  шекара-лас. Генерал Мұстафа  Кәмәл Ататүріктің басқаруымен түрік халқының ұлт – азаттық көтерілісі нәтижесінде ( 1918 – 1923 ж.) 1923 жылы қазанның 29-да Түркия Республикасы құрылып, Түркия Республикасының тұңғыш президенті болып Мұстафа Кәмәл Ататүрік сайланды.

                                                               Түркия туы

 

 

 

 

 

 

Түркия елтаңбасы

 

Түркияның әкімшілік бөлінуі:

Аудандары:

• Эгей ауданы
• Қара теңіз ауданы
• Орталық Анатолия ауданы
• Шығыс Анатолия ауданы
• Мәрмәрә ауданы
• Жерорта теңіз ауданы
• Оңтүстік-Шығыс Анатолия ауданы

 

I. Атазаңның қалыптасуы (I. Мешрутийет), Атазаң (Канұн-и Есаси) жаңа Парламeнт (Мәжіліс-і умуми)

1 қыркүйек1876 ж.таққа щыққан патша  ІІ. Абдулхамит,Осман Мемлекетінің  алғашкы Атазаңын дайындау мақсатымен 30 кыркүйек 1876 ж. Арнайы Мәжіліс  (Мәжіліс-и Махсуса) деп аталатын 28 мүшелі арнайы Алқа кұрған. Митхат  Паша басқаруындағы арнайы алқаның  дайындаған заң жобасы 20 Қараша 1876 ж. де толықтырылып, Патшаға ұсынылды. Патшаның жарлығымен 23 Желтоқсан  1876 ж. “Атазаң” деп (Канун-і  Есаси) қабылданды.

Осман империясының алғашқы  Парламенті (Мәжіліс-и Умуми), 19 Наурыз 1877 жылғы Патшаның жарлығымен жұмысқа бастады. Парламент  (Мәжіліс-Умуми) сайлау арқылы құрылған Өкілдер Мәжілісінен (Мәжіліс-и Мебусан) жаңа Патшаның өмірлік тағайындаған мүшелерінен тұратын Сенат (Мәжіліс-і Аян) деп аталатын екі палатадан құралды.

Атазаң (Канун-і Есаси)Өкілдер Мәжілісіне Министрлерді жұмысынан босату уәкілеттілігіне  ие болмаса да, кейбір жауапты тұлғаларды Жоғарғы Сотқа ұсыну хақы танылды. Өкілдер Мәжілісі бұл хақын колдану  барысында мемлекеттік жауаптыларды Жоғарғы Сотқа ұсынғаны үшін 28 маусым 1877 жылы патша Өкілдер Мәжілісін  кызметтен босатты. 1878 жылдың Қаңтар айында Атазаң  (Канун-і Есаси) қажеттілігінен туған сайлау нәтижесінде кұрылған ІІ. Мәжіліс 13 желтоқсан 1877 мен 14 ақпан 1878 жылдары арасында қызмет атқарғаннан уәкілеттілігінің болмауына карамастан басуәзірді (Садразам) кызметінен босатқаны үшін патша оларды мерзімсіз жабылуға мәжбүр етті.

ІІ. Атазаңныңқалыптасуы(ІІ. Мешрутийет)

Атазаңды қайтадан  қалпына келтіру мақсатымен Салонникиде,  Бірлестік жаңа Жетістік Коғамы (Иттихат уә теракки жәмийеті) мүшелері офицерлердің қол астындағы әскери күштерімен көтеріліске шықты. Көтеріліс нәтижесінде Патша 23 шілде 1908 жылы Атазаңды қайтадан қалпына келтірді.

Өткізілген сайлау нәтижесінде  жаңа Парламент (Мәжіліс-и Умуми), 17 желтоқсан 1908 жылы ашылды. Бұл сайлаудың  нәтижесінде Бірлестік және Жетістік Қоғамы парламентте көпшілік дауыспен сайланды. Бұл дәуірде саяси және қоғамдық тұрақсыздық Бірлестік  және Жетістік Қоғамына қарсы басталған  қарсылық көтерілісі- Македониядағы  Әрекет Армиясының СтамБұлға келуімен тоқтатылған. 27 сәуір 1909 жылы Парламент  Сұлтан Абдүлхамитті тақтан алып тастап, орнына інісі Мехмет Решадты тағайындады.

10 шілде 1909 жылы  Өкілдер Мәжілісі (Мәжіліс-и Мебусан) қайтадан отырыс өткізіп, 8 тамыз 1909жылы Атазаңға (Канун-и Есаси) өзгерістер енгізді. Бұл өзгерістерде Үкіметтің және уәзірлердің Өкілдер Мәжілісіне (Мәжіліс-и Мебусан) қарсы жауапты болуы шарты енгізілді. Патшаның билігі шектелді.

1876 Атазаңы (Канун-иEсaси)1908 - 1918 жылдары  арасында жеті рет өзгеріске  ұшыраса да тұрақтылык орнамай,  осы уақыт аралығында сайланған  Мәжілістің барлығы жабылуға  мәжбүр болды.

Мондрос Уақытша Бітімі (Мондрос Мүтарекеси), Ұлттық Келісімінің (Мисак-ы Милли) Қабылдануы және жаңа Мәжілістің дайындықтары

Бiрiншi Дүниежүзілік Соғыстың аяғында  одақтастарымен бірге жеңілген Осман  Империясы 30 Қазан 1918 жылы Осман Империясы-Антанта  елдері арасындағы үйлестіруге байланысты Мондрос Уақытша Бітіміне кол  қойды. Бұл уақытта  елдің ішіндегі кейбір бөлінуші кұрылыстар көтерілісдайындығы жасап жатканда, Анатолия, Фракиядағы ұлтшылдар болса Құқықты қорғау Қоғамы (Мүдаафа-и Құқык Жемийеті) атында мемлекеттің азаттық шараларын ойлайтын, мемлекеттегі күш-куаттың басын косатын ұлттық және жалпы мемлекеттік күрес бастататын бір коғам кұрды.

15 Maмыр1919ж.Грецияқтардын Измирге  басқыншылығынан бір күннен кейін,9. Армия Ревизоры болып тағайындалған  Мұстафа Кемал мен жолдастары  Ыстанбұлдан Анатолияға ат басын  тартып, 19 мамыр 1919 ж.  Самсунға келуімен бірге Түрік тарихында жеке меншікті егемендіктен-ұлттык егемендікке өту кезеңін бастаған болатын. Самсун мен Хавза қалаларында; ұлттык тәуелсіздік және еркіндіктің халықтың бір тұтас болуы түсінігімен бүкіл Анатолияда қарсылық білдіру митингтері жүргізілуі үшін әскери және тағы баска органдарға  бұйрық берілген, ұйымдастырылған құрылтайлар арқылы ұлтшылдар өздерінің аймақтарын құтқаруға күш салға бастағанды. Бұл мақсатпен бастаған іс -әрекеттері ұлттық егемендікке апаратын тәсіл деп саналатын 21-22 маусым 1919 мерзімді -Амасия Жарияламасымен- аяқталған. Жарияламада -Ұлттың тауелсіздіғін ұлттын батылдығы мен қайраттылығы құтқаратыны- анық айтыла тұрып бұл максатпен Сівас және Ерзұрұмда халықтын өкілдері катынасатын құрылтайлар өткізілетіні жарияланған.

23 шілде1919ж. Eрзұрұм Конгресі құрылды.  Конгресте; “Отанның айрылмас  бір бөлігі, Шығыс  аймақтарында тұратын халықтың бірігіп дұшпанмен күресуі және Ыстанбүлдағы Өкілдер Мәжілісінін қайтадан жиналып, тисті шаралары қолданылуы қажеттігі шешімі қабылданды”. Бұдан баска Өкілдер Тобы деп аталатын басқару органы кұрылып, төрағалығына Мұстафа Кемал Паша сайланған. Бұл мерзімде Әгейде көптеген қалаларда құрылтайлар өткізіліп, Ұлттық Күш атты ұлтжанды қарулы күштер қүрылды.

4 қыркүйек 1919 ж. ұлттық егемендік  ережесіне сүйенген жаңа Түрік  Мемлекетінің негізі  деп саналатын Сәвас Конгресі құрылды. Конгғресте; отанның бөлінбейтін бір тұтас екенін, мемлекеттегі бүкіл ұлтжанды қарулы күштердің Анатолия мен Румелия Құқықты қорғау Қоғамы (Анатолия мен Румелия Мүдаафа-и Құқык Жемийеті) астында топтасқан, бұл Коғамның төрағалығында да Мұстафа Кемал Пашаның сайлануы сияқты маңызды шешімдер қабылданды. Кұрылтай нәтижесінде -Өкілдер Кеңесі- кұрылып, отанның азаттығы үшін кешікпей Өкілдер Мәжілісінің (Межіліс-и Мебұсан) жиналуы кажеттігін жаңа  Патшаға ұсынылу шешімі қабылданған.

Парламенттін сайлау арқылы кұрылатын  палатасы , соңғы Өкілдер Мәжілісі (Мәжіліс-і Мебұсан), Сәвас Конгресінде  қабылданған шешімғе орай 12 қаңтар 1920 ж. құрылып, 20 қаңтар 1920 ж.  Егемендікдеңгейінде Ұлттық Келісім деп аталатын (Мисак-ы Милли) маңызды шешімдер қабылдаған. 

Ұлттық Келісім (Мисак-и Милли) шешімдері  мазасызданған Антанта Елдері 16 Наурыз 1920 ж.  Ыстанбұлды ресми түрде басып алды. Өкілдер Мәжілісінің (Мәжіліс-и Мебұсан) 2 сәуір 1920 ж. жұмысын мерзімсіз үзіліс қабылдағаны үшін Патша 11 сәуір 1920 Мәжілістің жұмысын токтатқан. Мұстафа Кемал 19 Наурыз 1920 ж. жариялаған мәлімдемесінде төтенше жағдайларда жаңа бір Мәжілістің Анкарада жиналатынын, Ұлттық Күрес орталығының Анкарадан басқарылатыны және жұмыстан босатылған Өкілдер Мәжілісі (Мәжіліс-і Мебұсан) мүшелерінің Анкарадағы Мәжіліске кіру мүмкіндіктері болатынын айқындаған.

Ұлы Ұлттық Мәжілісінің ашылуы және Түркия Ұлы Ұлттық Мәжiлiсі (ТҰҰМ) атының қабылдануы.

27 Желтоқсан1919ж.  Анкараға келген Мұстафа Кемал Паша 21 Наурызда жариялаған екінші мәлімдемесінде Мәжілістің 23 Наурыз 1920 ж. Жұма күні жиналатынын хабарлады.

23 Наурыз1920ж.  Жұмакүні алғашқы Мәжіліс ғимаратының  ашылу салтанаты өткізілді. Мүше саны- Құқықты қорғау Әрекетінің бүкіл мемлекеттегі бөлімшелерінен  232, Өкілдер Мәжілісі (Мәжіліс-і Мебұсан) Анкараға келген мүшелерінен 92 кісі барлығы 324 болғанмен, сол кезеңдегі шарттар себебімен ашылу күні тек қана  115 өкіл Мәжіліске қатыса алды.

Мәжілістің алғашкы отырысында жасы үлкен  мүше болғандықтан, Төрағалық еткен Синоп Өкілі Шериф Мырза  "... Ұлтымыздың іште және сыртта толық тәуелсіздікпен тағдырдың міндетін меншіктеніп, өзін өзі билей бастағандығын бүкіл әлемге жариялай отырып, Ұлы Ұлттық Мәжілісті ашып отырмын.”деп Мәжілістегі алғашкы үндеуді жасады. Шериф Мырзаның Мәжіліс үшін айтып өткен “Ұлы Ұлттық Мәжілісі”атауын баска да ұсыныстар болса да қысқа мерзімде барлық мүшелер мақұлдаған. 23 Наурыз 1920 ж. шығарылған 1 нөмірді Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің құрылымы жөніндегі жалпы мүшелердің шешімімен Мәжілістің аты Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі деп аталынды.

Төтенше жағдайларда билікке келер  мәжіліс міндетін атқарған Ұлы Ұлттық Мәжіліс заң шығарудан басқа, атқару билігін де колына алған. Ашылудың екінші күні өткізілғен отырыста Мұстафа  Кемал Паша Мәжіліс Төрағасы, Ерзұрұм  өкілі Желаледдин Ариф Мырза екінші Төраға болып сайланды. Мұстафа Кемал  Пашаның төрағалығында 25 Сәуір 1920 ж. жеті адамнан тұратын уақытша  орындау комиссиясы құрылды. 29 Сәуірде  “Отанға  Қиянат Заңы”қабылданып, Мәжілістін “ұлы халифалық пен сұлтандықты және шетелдік дұшпандардан мемлекетті құтқару”максатында болғаны- бұл заңға қарсы тұратындардың отанға опасызық жасады деп саналатын шешімін қабылданған. 2 мамырда орындау өкілдерінің сайлау заңы қабылданып, Күштердің Ынтымақтастығы деген жүйе қалыптасты.

1921 жылғы Атазаң

23 Сәуір1920 ж. ашылған Түркия Ұлы  Ұлттық Мәжілісі Төтенше Жағдайда  мемлекеттің қажеттерін орындау  және  басқаруды камтамасыз ету мақсатымен жаңа Атазаң шығару жұмысы басталды. Атазаң (Тешкилат-ы Есасие) мазмұны жөніндегі Мәжіліс отырыстары 20 қантар 1921 ж. аяқталып, 1921 Атазаңы (Тешкилат-и Есасие) Мәжіліс тарапынан қабылданды.

1876 жылғы Атазаңды бүтіндей істен  шығармаған 1921 Атазаңы 24 баптан тұратын  және алғашқы 9 бапта мемлекеттің  негізгі қағидаларына орын берген  бір Атазаң болып табылады. Атазаң;  егемендіктің  кедергісіз және шартсыз  Халықтікі болғанын, Заң шығару мен атқару билігі Мәжілісте жиналғандығын,Мәжіліс жалпы отырысында сайланған Мәжіліс Төрағасының, Мәжілістің Төрағасы және Министрлер Кабинетінің табиғи басшысы екендіғін айқындады.

ТҰҰМ да Атазаң жобаларынан баска, әскери жеңістері нәтижесінде шет  ел мемлекеттермен халықаралык келісімдер жасалынып жатқан еді. ТҰҰМ қол қойған алқашқы халықаралық келісім 3 желтоксан 1920 ж.  Армениямен қол қойылған Ғгюмри бейбітшілік Келісімі аркылы Шығыс майданы жабылған. 16 Наурыз 1921 ж  СССР- мен жасалынған Мәскеу Келісімі алғаш рет шет елдік бір мемлекеттің жаңа кұрылған мемлекетті Ұлттық Келісімнің  тануы нәтижесін берген. Сакария жеңісінен кейін, 20 қазан 1921 ж. франциялықтармен жасалынған Анкара келісімі бұл мемлекеттің соғыстан шегінуін қамтамасыз еткен.

30 тамыз1922 ж. Түрік әскерінің  жеңісінен кейін қарсы қуыным  (Антанта)Мемлекеттерімен 11 қазан 1922 ж. Муданья уақытша бітімі жасалынған. Одан кейін Швейцарияның Лозанна каласында өткізілетін келісім үшін Анкарада да,  Ыстанбұлда да үкімет жиналысқа шақырылған. Бұл оқиға егемендікте екі алтернатива жаратқаны үшін ТҰҰМ да үлкен наразылыққа себеп /болды. 1 қараша 1922 ж. Сұлтандық жойлуы  шешімі қабылданды. Осымен мемлекеттің баскарудағы билікті тек ғана Анкарадағы ТҰҰМ қолға алған болды.  24 шілде 1923 ж. қол қойылған Лозанна Бейбітшілік Келісімі болса Мәжілісте 24 тамыз 1923 те қабылданған. Осылайша ТҰҰМ мен ТҰҰМ ны әрі өкілеттік жасаған әрі басқарған жаңа мемлекет әскери, құқыктық және экономикалық жақтардан танылып еркіндікке жеткен.

Республиканын Жариялануы

Мұстафа Кемал Пашанын ұсынысымен Сәуір 1923 жылы кезектен тыс сайлау өткізілді. Сайлаудан кейін кұрылған Үкімет пен Мәжіліс арасында болған сенімсіздік  мәселесі Үкіметтің орынды босатуымен аяқталды. Үкіметсіздік мәселесін шешуді калаған Мұстафа Кемал Паша Мәжіліске  Республиканың жариялануы ұсынысын енгізген, Мәжіліс  көпшілігі бұл ұсынысты қабылдап, 29 қазан 1923 ж.  Республика жарияланды. Мәжіліс Мұстафа Кемал Пашаны алғашқы Елбасы, Исмет Пашаны болса алғашқы бас министр ретінде тағайындады.

Республиканың жариялануыҮкімет пен  Ыстанбұлдағы Халифа жолын қуушылардың  арасында дау бастатты. Сөз таластың мәселесі Халифаның болашақтағы  мәртебесі болатын. Екі жақтын арасындағы қысым бар күшімен өршіп тұрғанда 1 наурыз 1924 ж. жаңа зан шығару кезеңі басталды. 3 наурыз 1924 ж. Халифаттың жойылуы  шешімі қабылданып, Османдық патша  әулет мүшелерінің елден кету шешімі қабылданды. Сонымен қатар, Шариғат  және Қор Министрліғі жұмыстан босату заңы мен Бірлік Заңы қабылданды.

1924 жылғы Атазаң

Қиындық толы жылдардың артынан, Лозанна  Бейбітшілік Келісімі бойынша жаңа Республиканы жариялаған ТҰҰМ 1924 жылдың бастарында жаңа бір Атазаң дайындау шешімін қабылдады. Жаңа Атазаң 20 Сәуір 1924 ж. ТҰҰМде  қабылдайды.

36 жыл жұмыс жасаған, 105 баптан  тұратын 1924 жылдың Атазаңы үкімет  жүйесінің сүйеніші болған халықтың  егемендігі, республика секілді  негіздерге қарағанда бұрынғы  Атазаңның қайталауы еді. Атазаңда  заң шығару мен атқару билігі  Мәжіліске берілгендіктен,  үкіметке Мәжілісті тарқатып жіберу билігін бермеген болатын. Атқару билігі болса Елбасы мен Министрлер кабинетіне берәлген еді. Үкіметтің ұйымдастыру тәсілі мен ортақ міндеті жағынан парламентарлық қағидалар тиімді еді.

1924 Aта Заңызаң алдында құқықтық  теңдік, заңдық иммунитет, зорлық-зомбылық, қинау, қызметті қолдана отырып,керексіз  жұмыс жасатудан адам еркіндігіне,  ар-ұждан мен дін еркіндігінен, ойлау және пікір еркіндігіне  дейін кең салада азаматтық  жаңа саяси қақ мен еркіндіктерді  қорғайтын еді. Бірақ Атазаңда экономикалық және коғамдық қақ мәселесі атап өтілмеген.

Атазаңға 10 Сәуір 1928 ж. енгізілген өзгерістермен  мемлекеттін діниң Ислам екендігі үкімі Атазаңнан шығарылып, діни зайырлық лайықтық (Лаик) жолы ашылған. 5 желтоксан 1934 ж. енгізілгең өзгерістермен  әйелдерге сайлау және сайлану қақы берілген. 5 ақпан 1937 ж. мемлекеттін  республикан, ұлтжанды, халықшыл, мемлекетшіл, төңкерісшіл және діни еместіғі Атазаңға енг/ізілген.

 

 

 

 

 

Алғашкы оппозиция партиялары мен көптік партиялы жүйеге өту

Биліктегі Республикалык Халық Партиясының (ЖХП) мүшелері Али Фуат Паша, Рефет Паша мен Казым Паша бастаған бір топ депутат жаңа партия ойластыруды бастады.  Осыған байланысты Ұлы Ұлттық Мәжілісте өкілдік ететін алғашкы оппозициялық партияның жұйесі 18 қараша 1924 ж. жарияланған. Даму корғаушы Республикан партиясы деген атпен кұрылған бұл партия бірінші де тыныштықты орнастыру, Заң және Азаттық Соттар сияқты мәселелерде, үкімет ұсыныстарына күшті  қарсылық жасаған. Бірақ партия Отанға Қиянат Заңы бойынша, саяси максаттармен кейбір әрекеттер жасағаны себебімен 5 маусым 1925 ж. жабылды.

Елбасы Мұстафа Кемалдің талабымен бұрынғы премьер министр Фетхі мырзанын басшылығында  жаңа саяси ашылуларға басшылық ету үшін 12 тамыз 1930 ж. Тәуелсіз Республика Партиясы кұрылды. Бірақ кейбір айыптау актісі себебімен 17 қараша 1930 жылы партия төрағасының өз қолынан жабылған. Бұл уакыттан 1945 жылга дейін осындай ұмтылыстар болмаған.

Әлемнің көптеген мемлекеттеріндегідей жағдай сияқты Түркияда да екінші Дүние Жүзілік Соғыстың аяғына дейін сыртқа жабық саясат қолданылған. Республикалық Халық Партиясы билігіндегі жылдарда мемлекеттесайлаулар өткізілген. Согыстың аяқталуымен басқа сырт мемлекеттер секілді саяси және экономикалық ізденімдер жылдамдатылды.

Шілде 1945ж. курылған Ұлттық Даму Партиясынан кейін саны 20 дан асқан жаңа партия кұрылды. Бұл мерзім көп партиялы жүйеге өту кезеңі деп аталған. Желал  Баяр басшылығындағы  Демократия Партиясы 7 қаңтар 1946 ж. ресми түрде кұрылды. ДП сол жылы өткізілген сайлауда Мәжілістеғі 465 орыннан 62сін алған. Жасырын дауыс, ашык санак тәртібімен өткізілген 14 Мамыр 1950  жылғы сайлауда болса Демократиялық  Партия 415, Республикалық Халық Партиясы болса 69 депутат шығарған.

1961 жылғы Атазаңы

Түрік Қарулы Қүштері 27 Мамыр 1960 ж. билікке  келді. ТҰҰМ тарихында алғаш рет болған бұл килігуде Елбасы Желал Баяр, Премьер Аднан Мендерес, Министрлер мен ДП нің активисттері туткынға алынып, ТҰҰМ жұмыстан кетірілген, мемлекетті Ұлттық Бірлік Комитеті (ҰБК) басқара  бастаған. ТҰҰМ нің бүкіл билігі, уақытша Атазаң мен Ұлттық Бірлік Комитетіне өткізілген. Атқару билігі болса тағы да ҰБК тағайындаған Министрлер арқылы жүргізілген.

Бұл мерзімде мемлекетті уақытша Атазаңмен  басқарған ҰБК мүшелері жаңа  толық бір Атазаң үшін жүмыска кіріскен. Ыстанбұл Комитеті дайындаған жоба қабылданбағандықтан құрылған Құрушы Мәжіліс 6 қаңтар 1961 ж. жұмысқа бастаған. Құрушы Мәжіліс ҰБК мүшелері мен Сенаттан тұратын. Сенат болса ҰБК тағайындаған кадрлар, Республикалык Халық Партиясы (РХП) және Республикашыл ауыл тұрғындары мен Ұлт Партиясы(РАТҰП) тағайындаған өкілдер мен әртүрлі кәсіптік мекемелердің өкілдерінен тұратын.