Кәсіпорын бюджеті және оның өзгерісін анықтау

     Мазмұны 
 

     Кіріспе..............................................................................................................3 

     1 «АзияТрансЦентр» ЖШС ұйымдастыру- 

     экономикалық  жағдайына сипаттама.....................................-

      1.1 «АзияТрансЦентр» ЖШС сипаттама........................................................5

     1.2 «АзияТрансЦентр» ЖШС экономикалық жағдайы.................................6 

     2 Кәсіпорын бюджеті  және оның өзгерісін  анықтау...........-

     2.1 Бюджеттің экономикалық мәні..................................................................9

     2.2 Бюджет шығынын талдау.........................................................................11 

     Қорытынды.................................................................................................14 

     Пайдаланылған әдебиеттер............................................................15 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      КІРІСПЕ 
 

      Экономиканың  дамуы көбінесе мемлекеттің қаржы  жүйесінің жағдайына байланысты. Мемлекеттің дамуындағы қаржылық, несиелік, бюджеттік қарым-қатынастың рөлі, орны және мәні өте маңызды екені белгілі, себебі жалпы ішкі өнімнің өсу қарқыны, жұмыссыздық пен инфляцияның деңгейі, валюталық курс және басқа да макроэкономикалық көрсеткіштердің оңтайлық дейгейіне жету осы қарым-қатынастардың ахуалына тәуелді.

      Қазақстан Республикасында экономикалық реформаларды жүзеге асыру үшін қазіргі кезеңге дейін нарықтық экономика аумағындағы жинақталған жалпы қаржы қарым қатынасының, оның ішінде бюджеттік қарым қатынасының даму тәжірибелерін біліп, дұрыс пайдалану қажет.

      Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының  бүкіл қаржы жүйесінің реформалау, оның негізгі тармағы – бюджеттік жүйені күрделі түрде қайта құруын мәжбүр етті. Сол реформалаудың логикалық жалғасы – ол жаңа бюджеттік заңнама жасау және қабылдау. Нәтижесінде, 2004 жылы көкек айының 24 жұлдызында Қазақстан Республикасының жаңа Бюджеттік кодексі қабылданып, 2005 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында қолдануға енгізілді.

      Жаңа  Бюджеттік кодекстің ережелері  біздің республикамыздың бүгінгі күнгі  қаржылық қарым қатынас пен жалпы бюджеттік саясаттың даму жағдайын көрсетеді. Кодексте бюджеттік процеске қатынасушылардың барлық іс-әрекеттерінің тәртібі мен ережелері толық және жан-жағынан жазылып дәлелденген. Бұл бірыңғай құжатта мемлекеттің міндеттемелері мен функцияларын орындауға арналған ақша қаражаттарын қалыптастыру мен оларды жұмсау процестері толығымен анықталған.

      Экономика бағыты бойынша болашақ білікті  мамандар дайындаудың негізгі мақсаты  – оларды қазіргі уақыттың маңызды  біліміне оқыту, оның ішінде: бюджетті жоспарлау, қалыптастыру және атқару аумағындағы білімге. Айтылған мақсатқа жету үшін оқулықтың авторы нормативтік-құқықтық актілердің ережелеріне сүйене, мемлекеттік бюджет жүйесіндегі теориялық және практикалық аспектілерді қорытындылай отырып Қазақстан Республикасының бюджет жүйесінің негіздерін логикалық тізбекті түрде жазуын, әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің мазмұны мен функциялары, осы аумақтағы заңнамалық және атқарушы органдардың функцияларын толығынан жазуын жөн көрді.

      Ұлттық  табыс пен жалпы ішкі өнімдердің құндық бөліс құрал ретінде мемлекеттік бюджет осы функция арқылы өзінің экономикалық маңызын тікелей әлпеттейді. Бөліс функция арқылы мемлекет ауқымында ақша қаражаттарын орталықтандыру мен оны жалпымемлекеттік мұқтаждықты қанағаттандыруға пайдалану іске асырылады. Ал бақылау функциясы мемлекет тарапына уақытында және толық қаржы ресурстар түсуі, орталықтандырылған қаражаттар бөлуіндегі пропорциялар жағдайы, сол қаражаттар үнемі және тиімді пайдалану жөнінде мәлімдейді.

      Мемлекеттік бюджеттің бөлу мен бақылау функциялары бір бірінен бөлек емес, неғұрлым бірігіп, бір уақытта іске асырылады, себебі бұларда бюджеттік қарым-қатынастардың барлық жағы бейнеленеді. Мемлекеттік бюджет категориясы объективті болғандықтан оның функциялары да объективті. Бюджет функцияларын бірден оның ішкі потенциалдық қабілеттілігінен түсіну қажет, себебі ол (қабілеттілік) өзін тек міндетті түрде бюджеттік қатынасы бар қоғамдық қарым-қатынасы белгілі саласында көрініс табады. Сондықтан, бюджетке тәнті қасиеттер көрінісі, оларды бөлу мен бақылау құралдары ретінде пайдалануы тек адамша іс-әрекет процесінде мүмкін, ал ол мүмкіндік мемлекет жасаған бюджеттік механизм арқылы іске асырылады.

      Бюджеттік механизм, бюджеттік саясатты шынайы түрде іске асырушы болып, бюджеттік қатынастарды нақты түрде экономикалық және әлеуметтік сауалдарды шешуге бағытталады. Бұл арада бюджет іс-әрекетінің объективтік және субъективтік жақтарының арасындағы арақатынасты дұрыс түсіну қажет, себебі бюджеттің және оның функцияларының объективтік сипаты қатынас жүйесіндегі бюджеттің орны мен оның экономиканы даму деңгейіне тәуелді екенін анықтайды.

      1 «АзияТрансЦентр» ЖШС ұйымдастыру

      экономикалық  жағдайына сипаттама 

    1.1 «АзияТрансЦентр» ЖШС қысқаша  сипаттама 
 

    Серіктестің құрылтайшы (бұдан әрі – қатысушы) мыналар болып табылады:

    Өтегенов  Фирдоуси Файзуллаұлы, 06.08.1961ж., Қызылорда қаласы, Шалғынбаев көшесі 30, индекс 467012, куәлік № 009313355 ҚР ІІм 02.06.1998ж. берілген.

    Серіктестіктің  орналасқан жері: Қызылорда қаласы, Шалғынбаев көшесі 30, индекс 467012.

    Серіктестік қызметінің мерзімі: шектелмеген.

    Серіктестік қызметінің басты мақсаты жарғыда  айтылған қызметті жүзеге асыру арқылы таза пайда табу болып табылады.

    Басты мақсатқа жету үшін серіктестік төмендегі қазметтерді жүзеге асырады (қызмет түрлері):

    - мұнай және мұнай өнімдерін  тасымалдау

    - коммерциялық қызмет

    - делдалдық қызмет көрсету

    - сыртқы экономикалық қызмет

    - май құю бекеттерін, ТҚС ашу

    - халық тұтынатын тауарларды сату  және сатып алу

    - құрылыс монтаж жұмыстары

    - жанар-жағар майларды сату

    - қоғамдық тамақтандыру орындарын  ашу

    - дүкендер мен сауда орындарын  ашу

    - автокөлік қызметі

    - сауда орындарын ашу

    - автомобилді техникалық жөндеуден  өткізу

    - сүт және нан өнімдерін өндіру

    - сырттан әкелу және шығару операциялары

    - автокөліктерді жөндеу және техникалық  қызмет көрсету

    - санитарлық-техникалық, құрылыс және  дәнекерлеу жұмыстарын жүргізу.

    Серіктестік заң актілері мен құрылтай келісім-шарттары тыйым салған қызметтерден басқа, барлық түрлерін жүзеге асыра алады.

    Серіктестік тізбесі заң актілерінде белгіленген  түрлері мен лицензия ғана айналыса алады.

    Серіктестіктің  жарғылық капиталы 100 000 (жүз мың) теңгені құрайды.

    Директор  жалдау туралы келісім-шарттардың, сондай-ақ еңбек қатынастарын реттейтін басқа да нысандардың негізінде серіктестіктің филиалдары мен өкілдіктерінің жұмысшыларын қоса алғанда жұмысшылардың саны жылдық есебімен 50 адамнан аспай жалдауға құқылы.

      1.2 «АзияТрансЦентр» ЖШС экономикалық  жағдайы 
 

      «АзияТрансЦентр»  ЖШС 1998 жылдан бастап өз жұмысын жасай бастады. Кәсіпорынның негізгі қызметі мұнай және мұнай өнімдерін тасымалдау болып табылады. Кәсіпорын облыстағы мұнай компанияларымен бірге жұмыс жасай отырып, 2000 жылдан бастап «КазРосМұнай» ЖШС-пен 5 жылдық келісім шартқа отырды. Онда «КазРосМұнай» ЖШС шығарылған мұнай өнімдерін «АзияТрансЦентр» ЖШС тасымалдауға ұйғарған. Сол уақыттан бастап кәсіпорын жұмысы экономикалық нәтиже көрсетіп, перспективалық даму жолына түсті. Жылдар өте кәсіпорын басқа да мұнай компанияларымен бірлесе отырып, мұнай өнімдерін тасымалдауға келісім шартқа отырды. Басқа көптеген мұнай компаниларымен қарқынды жұмыс жасағандықтан кәсіпорын қарқынды дами бастады.

      «АзияТрансЦентр»  ЖШС техника-экономикалық көрсеткіштері 

      1-кесте     

        «АзияТрансЦентр» ЖШС негізгі  қызметі мұнай және мұнай өнімдерін  тасымалдау болып табылады. Соңғы екі жылда өнімді өткізуден түскен табыс пен өткізілген өнімнің өзіндік құны ұлғайып отыр. Жекелеген көрсеткіштерге талдау жүргізетін болсақ, өнімді өткізуден түскен түсім 2009 жылы 44482353 мың теңге, 2010 жылы 79168069 мың теңгені ұрап, ол 34685716 мың теңгеге өсуіне орай, оған жұмсалған шығын мөлшері де 34569510 мың теңгеге ұлғайып отыр. Жалпы табыс мөлшері 2009 жылы 1068107 мың теңге, 2010 жылы 1184313 мың теңге болып, соңғы жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда 116206 мың теңгеге өсті. Бұл кәсіпорынның соңғы жылдары өзін-өзі қаржыландыру және қаржы ресурстарын дұрыс пайдалану, өндірістік және коммерциялық шығындарды тиімді басқару мақсатында қол жеткізген жетістігі. Соған байланысты  кезең шығындары 2009 жылы 3447439 мың теңге, 2010 жылы 1408877 мың теңгені құрап, соңғы жылы кезең шығындары 2038562 мың теңгеге азайып отыр. Дебиторлық қарыз 2009 жылы 40507000 мың теңге, 2010 жылы 387057,00 мың теңге, ол 18013 мың теңгеге кеміген, яғни кәсіпорынның алашақ қарыздары азайған. Кредиторлық қарыз 2009 жыл мен 2010 жылды салыстырсақ, соңғы жылы берешек қарызы 2344268,4 мың теңгеге дейін өскен, себебі біріншіден,  кәсіпорынның өндірістік қызметінің ұлғаюы мақсатында, екіншіден, банктен несие алды, үшіншіден, серіктес мұнай компаниясының берешек қарызының уақытылы төленбеуі нәтижесінде кәсіпорында ағымдық міндеттемелердің көлемі ұлғайып отыр. Негізгі құралдар  құны 2009 жыл мен 2010 жылды салыстыратын болсақ, соңғы жылы 27198,66 мың теңгеге азайған. Оның себебі, біріншіден, тозығы жеткен құралдарды істен шығару, екіншіден құралдар құнына қайта есептеу жүргізу, үшіншіден кәсіпорынның негізгі құралдарының моральдық тозуына қарағанда, физикалық тозуы әлдеқайда табыс әкелуі кәсіпорын үшін тиімді. Айналым қорлары 2009 жыл мен 2010 жылды салыстыратын болсақ, айналым қорлары 2010 жылы 5590965 мың теңгеге ұлғайып отыр, себебі кәсіпорынның тауарлы-материалдық қорларының қарқынды шығарылып, оның өткізілуінің нәтижесі. Кәсіпорында еңбек ететін жұмысшы персоналдарының саны 2010 жылы 2009 жылға қарағанда 7 адамға көбейген, ал орташа айлық еңбекақы мөлшері 2101,8 теңгеге өсіп отыр. мұның себебі еңбек өнімділігіне қарай тарифтік коффициенттің өсуі және жұмысшыларға еңбек жағдайының жасауымен еңбек тәртіпке деген талаптардың күшеюі өз әсерін тигізеді. Сондықтан  еңбекақы қоры 2010 жылы 9991,15 мың теңгеге, еңбек өнімділігі 572368,17 мың теңгеге артуы осыдан. Кәсіпорын пайдасы 2009 жыл мен 2010 жылды салыстыратын болсақ, соңғы жылы 2154768 мың теңгеге ұлғайып отырғанын көреміз. Бұл кәсіпорынның соңғы жылы активтер мен қаржылық ресурстарды тиімді пайдаланғандығының нәтижесі. Кәсіпорынның қалыпты әрі тиімді жұмыс жасауы еңбек өнімділігі, қор қайтарымдылығы, қор сыйымдылығы көрсеткіштерімен айқындалады. Егер өндірістің немесе кәсіпорынның қызметі жылдан жылға артып, экономикалық нәтиже әкелетін болса, еңбек өнімділігі мен қор қайтарымдылығы көрсеткіштері өседі, ал қор сыйымдылығының көрсеткіштері керісінше төмендеуі заңды құбылыс, сәйкесінше біздің зерттеп отырған кәсіпорын еңбек өнімділігі 572368,17 мың теңгеге, қор қайтарымдылығы 264,66 мың теңгеге өсіп, қор сыйымдылығы  0,0023 мың теңгеге кеміп отыр. Бұдан біз кәсіпорын экономикалық нәтиже берді деп айта аламыз. Ал рентабельділік 2010 жылы 5,2%-ға өскен.             
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     2. Кәсіпорын бюджеті және оның өзгерісін анықтау 

     2.1 Бюджеттің экономикалық мәні 
 

     Мемлекеттік бюджетті, жалпы басқа да экономикалық категориялар секілді мемлекет белсенді түрде болашақ және ағымды әлеуметтік-экономикалық міндеттерін нақты шешуде пайдаланады. Мемлекет бюджетті өзінің ұйымдастырушылық функциясын іске асырудың маңызды құралы ретінде қолданып, оны экономика басқарудың әсершіл құралына айналдырады. Бюджетті экономикалық басқарудың құралы ретінде пайдалануы мынадай маңызды қасиеттерімен дәлелденеді: ол заң күшіне ие; мұнда қоғамдық өндірістің дамуына бағытталған, оның тиімділігін жоғарылатуда, қоғам мүшелерінің мұқтаждықтарын қанағаттандыруға арналған бағдарламалар тікелей көрсетілген. Бюджеттік қатынастарды пайдалану құқықтық формада болғандығы оған өте үлкен ұтқырлы және ұйымдастырушылық мән береді.

     Экономикада тауарлы-ақша қатынас болғандықтан экономикалық пропорциялар екі формада көрініс табады, яғни натуралды-заттық және құндық (ақшалай). Натуралды-заттық форма қоғамдық өндірістің құрылымдық бөлімдері арасында материалды-техникалық құралдарды бөлу мен оларды жұмыс күшімен қамтуды, ал құндық форма ақшалай қаражаттарды бөлудің пропорцияларын анықтауды қарастырады.

     Ішкі  өнім бөлудің ақшалай формасынының біршама дербестік болуының салдарынан қоғамдық өндірістің құндық құрылымын реттейтін мүмкіншілік болады және ол қажетті экономикалық нәтижеге жеткізеді. Құндылық құралдарды (қаржы, бюджет, несие және т.б.) пайдалану мемлекетке қоғамдық өндірістің құрылымын жетілдіру мен экономикалық процестердің тиімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді.  

     Реттеу  құралы ретінде мемлекеттік бюджет экономиканың салалық және аумақтық пропорцияларын жетілдіруде, өндірістен тыс салалардың дамуын реттеуде, қаржы ресурстарын жалпы мүддеге сәйкес қайта бөлуде пайдаланады. Ол еңбек, ақша және материалды ресурстарды пайдалануын ынталандыру, экономиканың барлық тізбектерінде жүйелі бақылауды іске асыру мен басқа да әлеуметтік-экономикалық мақсаттарды шешуге мүмкінішілік береді. Экономиканы басқарудың белсенді құралы ретінде мемлекеттік бюджетті айтуға болады, себебі бюджет негізі – бюджеттік қатынастар қоғамдық өндіріс дамуы мен оның тиімділігін жоғарылату мүдделерінің алуан-алуан бағытында пайдаланады.

     Мемлекеттік бюдетті – экономиканы басқару құралы ретінде сипаттай отырып, бұл құралдың рөлі объективті алдын ала анықталғанын алдын ала айту қажет. Оған дәлел, біріншіден, экономикалық байланыстарды жалпы реттеу нәтижесінде бюджеттік қатынастарды негізгі қаржы құжат арқылы формада пайдалану, екіншіден, мемлекеттік бюджеттің бөлу табиғаты негізінде оны қоғамдық өндіріске әсер ететін маңызды экономикалық құрал ретінде пайдалану. Бюджеттің мәні мен рөлі оның экономикалық құрал ретіндегі ерекшелігімен дәлелденеді, яғни ол қоғамдық өнім бөлу саласының кең пайдаланатын құндық құралы болып табылады.

     Экономиканың  дамуына байланысты оны басқару  құралы ретінде бюджеттік бақылаудың мәні ұлғаяды. Қоғамдық өндірістің ауқымы неғұрлым ірі болса, соғұрлым экономиканың өсу қарқыны жоғары, сондықтан  ақша қаражаттарын уақытында қалыптастырумен тиімді пайдалану процестерін бақылау өте маңызды.

     Бюджеттің рөлі экономиканы ынталандырушы  есебінде арнайы бюджеттік механизм арқылы іске асырылады. Осы механизмнің  арқасында объективтік түрде  бар қатынастарды экономиканың даму мүддесінде пайдаланудың мүмкіншілігі болады. Бюджеттік механизм – ол бюджеттік қатынастарды ұйымдастыруға мемлекеттің құрастырған және пайдаланатын арнайы формалар кешені мен қаржылық ресурстарды қоғамдық іс-әрекет салалары, экономика салалары және елді аумақтар арасында қайта бөлуді қамтитын әдіс-тәсілдердің жүйесі.

     Бюджеттік механизмнің объективтік негізі Мемелекеттік бюджеттің экономикалық мазмұнын құрайтын бөлу қатынастар процестері болып табылады. Экономикалық категория  ретіндегі бюджеттің өзінің ішкі құрылымы бюджеттік механизмнің ішінде әр түрлі тізбектер бар екенін дәлелдейді. Сондықтан, бюджеттік механизм құрылымында кірістер, шығыстар, бюджетаралық байланыстар сияқты бюджеттік қатынастар топтары және соларға сәйкес ақша қаражаттарын қайта бөлудің әр түрлі формалары мен әдістерін енгізеді.  Сол себепті бюджеттік механизмде бюджеттік қатынастар көрінісінің формаларына тәуелді келесі құрылымдық тізбектерді бөлуге болады, олар: ақша қаражаттарын мемлекет тарапына жұмылдыратын әдістер; әр түрлі іс-әрекет салаларына бюджеттік қаражаттар беру мен бюджет қалыптастыратын тәртіп пен формалар; ішкі бюджеттік бөлу мен қайта бөлу мен және олармен бірге моневр жасайтын әдістер.

     Бюджеттік механизмнің жоғары айтылған тізбектері өз алдына сәйкес элементтерден қалыптасады. Мысалы, ақша қаражаттарды жұмылдыратын бюджеттік механизм салықтық және салықтық емес қаржы ресурстар түсетін әдістер мен сипатталады және өздерінің әлпеттерін нақты кіріс түрлерімен (қосымша құнға салық, акциздер, мүлік салығы және т.б.) іске асырылады. Мекемелер, кәсіпорындар мен ұйымдарға бюджеттік қаражаттар жіберу механизмі әр түрлі принциптер негізі мен бюджеттік ақша берудің әр түрлі формалары арқылы іске асырылады. Қаржы ресурстарын ішкі бюджеттік бөлу мен қайта бөлу механизмі бюджет жүйесінің сәйкестік буындары тарапына бюджет қаражаттарының белгілі бөлігін бекіту мен бюджеттік реттеудің әр түрлі әдістерімен сипатталады.

     Бюджеттік механизмнің  әр құрылымдық буыны мен элементіне өздерінің орындайтын міндеттеріне сәйкес функционалдық ерекшеліктері тән. Бірақ, бюджеттік механизмнің буындары мен элементтері өздерінің қатыстылы дербестігіне қарамай біртұтас болып қызмет атқарады, яғни барлық құрылымдық буындар мен элементтердің өзара байланысты әрекеттері бюджеттік механизмнің бірыңғай іс-әрекетті қамтиды.

     Сонымен, мемлекет экономиканы басқаруда  бюджеттік механизмді белсенді түрде  пайдаланады. Ол әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды бағыттарына ақша қаражаттарының қосылымын күшейтуде, сол бағыттарға сәйкес экономиканың салалық және аумақтық құрылымын жетілдіруде, жалпы барлық ресурстар түрлерін тиімді пайдалануды елеулі рөл атқарады. Сонымен қатар, мемлекеттік бюджет өзінің барлық көрініс және пайдалану формаларында экономиканы басқарудың құралы ретінде болып, қоғамдық өндіріске қаржылық құжат, экономикалық тұтқа және ынта түрлерінде интегралды әсер етеді.  
 

     2.2 Бюджет шығынын талдау 
 

     Мемлекеттің функцияларын іске асыру мүмкін, егерде олар материалдық құралдармен қамтамасыз етілсе, себебі мемлекеттің іс-әрекеті  мемлекеттік құралдардың тікелей шығыстарымен байланысты. Шығыстар нақты шығындардың көлемі көрсетеді. Сондықтан, бюджеттердің барлық деңгейлері бойынша мемлекеттік шығыстардың бір-бірімен өзара байланысты нақты түрлерінің жиынтығы әрбір мемлекеттің бюджет шығыстар жүйесі болып табылады. Шығыстар жүйесін құру – құралдардың арнаулы бағыттау, үнем режимі мен мемлекеттік құралдарды жұмсаудың қайтып оралмас принциптеріне негізделеді.

     Бюджеттік шығыстар мақсатты белгілеулер бойынша  қатаң іске асыруға тиіс, яғни бюджетте қарастырылған бағыттар бойынша. Құралдардың қайтып оралмас принципі негізінде әлеуметтік саланы қаржыландыруда пайдаланады. Ал, егерде экономиканың дамуын қаржыландыру құралдары жөнінде айтсақ, онда нәтижелік инвестициялау орын алады, яғни бұл арада бөлінген бюджеттік құралдарды қайтару принципі әрекетте болады. Үнем режимін сақтау принципі – ол өз алды бюджет шығыстарын төмендетудің формалары мен әдістерінің жүйесі. Бұл жүйе бюджет ресурстарын нәтижелі және тиімді пайдалануды іске асыруға мүмкіншілік береді.

     Бюджет шығыстары жүйесі бірнеше факторлармен шарттанады, олардың ішінде негізгі болып мемлекеттің табиғаты мен функциялары, елдің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі, мемлекеттің әкімшілік-аумақтық жайластырушылығы, бюджеттік құралдар беру формалары саналады. Бюджет шығыстарының құрамы мен құрылымы олардың экономикалық мазмұны және жалпы ішкі өнімді бөлу жөніндегі мемлекет алдында тұрған мақсаттармен анықталады. Бюджет шығыстарының ел экономикасындағы рөлі мен мәнін анықтау мақсатпен олар әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі. Бюджет кодексінде бюджет жүйесінің барлық деңгейлері бойынша әрекеті бар бюджет шығыстарының жіктеуі тағайындалған.

     Бюджеттің барлық шығыстары негізінде бюджетте шоғырланған құралдар арқылы қаржыландырылады. Бұл шығыстарды қоғамдық қайта өндірістегі рөліне байланысты келесі екі топқа бөлуіне болады:

• өндірістік қорларды ұлғайту мен өндірістің үздіксіз процесін қамтамасыз ету үшін;
• қоғам мүшелерінің әлеуметті-мәдениеттік мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін.

      Бірінші топқа – мемлекеттік бюджеттің  экономиканы қаржыландыруға бағытталған шығыстары жатады. Екінші топқа - әлеуметті-мәдениеттік шараларды, білім беруді, ғылым, қорғаныс пен мемлекетті басқаруды қаржыландыру үшін арналған бюджет шығыстары жатады.

      Осы екі топ арасындағы арақатынас бюджеттің  тиімділігін анықтайды. Экономиканың бәсеке қабілеттілігі дамуға бағытталған шығындардың деңгейі қаншалықты жоғары және бюджеттің тұтынушылық шығындары соған сәйкес төмен болса, соғұрлым бюджет құралдарын пайдалану тиімділігі жоғары болады. Әрине, бюджет құралдарын пайдалану тиімділігі бұл арада мемлекеттік бюджеттің шығыстарын қалыстастыру әдістеріне, мемлекеттің жүргізіп жатқан әлеуметтік саясатына және елдің бүгінгі күнгі әлеуметтік-экономикалық ахуалына байланысты.

      Бюджет  түрлері бойынша шығыстарды қалыптастыру ерешеліктері олардың арнаулары маңында жатыр. Сондықтан, бюджет түрлері бойынша шығыстарды қалыптастырғанда келесі негізгі факторларды есептеу қажет:

• басқару органдар арасындағы функцияларды шектеу;
• мекемелердің бағынушылығы;
• мекемелердің іс-әрекет шекарасы;
• шығыстарды тиісті бюджетке апару.

      Республикалық бюджеттің шығыстары келесі бағыттары  бойынша қаржыландыру үшін қалыптасады:

• жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер;
• қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік;
• құқықтық, соттық, құқық қорғау қызметтері;
• білім беру;
• денсаулық сақтау;
• әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету;
• мәдениет, спорт, туризм және ақпарат кеңістігі;
• тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы;
• ауыл, орман, су, балық шаруашылықтары мен қоршаған ортаны қорғау және жер қатынастары;
• өнеркәсіп, құрылыс және жер қойнауын пайдалану;
• көлік және коммуникация;
• басқа да бағыттар.

      Осыған  сәйкес, бірақ тиісті әкімшілік аумақтарға арналған шығыстар бағыттары төмен тұрған бюджеттер деңгейлері бойынша да қалыптасады. Жергілікті бюджеттер шығыстарының қалыптастыру Бюджет кодексімен, нормативті-құқықтық актілермен және тиісті мәслихаттар шешімдерімен реттеледі. Биліктің жергілікті органдарына аумақтардың экономикалық және қаржылық базаларын пайдалану жөнінде өкілеттік берілген. Әрбір бөлек әкімшілік-аумақтардың экономикалық базасы ретінде жергілікті тұрғындардың әлеуметті-экномикалық мұқтаждықтарын қамтамсыз ету үшін қажетті кірістер көздері болатын меншікті мүлік пен оларға берілген объектілер саналады. Ал қаржылық база болып меншікті бюджеттік құралдар мен жоғары тұрған бюджеттерден берілетін ресми трансферттерден қалыптасатын қаржылық ресурстар табылады.

      Бюджет  жүйесінің әрбір деңгейінің шығыстар құрамы мен қалыптасуы әрекеттегі заңнамалық актілермен, тиісті аумақ бойынша  қаржыландыру қажет нақты объектілер және олардың іс-әрекетін қамтамасыз ету үшін қажетті шығындармен анықталады.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      ҚОРЫТЫНДЫ 
 

      Бюджет  – мемлекеттік билік ұйымының қызметтерін қамтамасыз ету үшін ақша құралдарының пайда болуы мен  жұмсалу формаларын көрсетеді.     

      Бюджеттеу – бұл басқару қызметін реттеу, бақылау және жоспарлау арқылы экономикалық субъектіні басқару және конституцияны  дамыту стратегиясы ретінде өндірістік бағдарламаны жасауда мақсатты шешім  қабылдау процесі. 

      Шығыстарды  қайта құрылымдау аумағындағы бюджеттік саясат экономиканың әр салаларында мемлекет қатысуының салыстырмалы тиімділіген баға беру мен мемлекетке жөнді және қасиетті емес бағыттарда қатысуын бюджет құралдары арқылы қаржыландыруды азайтуға негізделеді. Бұл саясат бюджет құралдарын шоғырландырып, мемлекеттің ағымдағы міндеттемелерін атқарумен бірге экономика дамуының басымды бағыттарын шешуге мүмкіндік береді.

      Сонымен бірге, бюджеттік бағдарламаларда  қарастырылған шаралардың бюджет шығыстарымен байланысты айқын белгілеу мен бюджет құралдарын пайдалану тиімділігін жоғарылатуға экономикалық және бюджеттік жоспарлаудың әсершіл жүйесін жасау, бағдарламалық құжаттарды оңтайландыру мен қалыптастыру және оларды бағалау әдісін дайындау себепші болады.