Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына әсер етуші факторлар

                                             МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

Тақырыптың  өзектілігі. Кәсіпорын тұрақты қызмет ету жағдайында қаржылық тұрақтылықты қамтамассыз ету сұрақтарын шешуде басты көңілді өндірістің және өнім өткізудің қалыпты қарқынын сақтауға, материалдық және қаржылық залалдардың болмауына, теріс пиғылды бәсекені болдырмауға бағыттайды. Дағдарыс жағдайында кәсіпорын әлеуетінің (өндірістік, технологиялық, ғылыми-техникалық және кадрлық) бұзылуы оның қызметіне қауіп тудырады. Нарықтық экономикада кәсіпорын менеджерлері тек қана дамудың нарықтық стратегиясын ғана емес, өзінің құрамына міндетті түрде зиялық меншікті және қаржылық тұрақтылықты қамтамассыз етудің арнайы бағдарламаларын қосатын экономикалық стратегияны жасауы керек

Қәзіргі экономика  жағдайында кәсіпорынға қоршаған орта тарапынан көптеген қауіп - қатер төнуі мүмкін. Бұл қатерлер бәсекелестік күрестің шиеленісуі, техникалық және бағдарламалық құралдарды  заңсыз пайдаланумен, еддегі саяси және экономикалық тұрақтылықтың болмауымен байланысты. Сондықтан, кәсіпорын менеджеріне негізгі қызметінен, яғни кәсіпорынды басқарудан басқа да, қауіпсіздікті қамтамасыз ету сұрақтары жүктелетіні сөзсіз. Бұл мәселе терең және көп қырлы болғандықтан, біз зерттеу жүмысымызда кәсіпорынның тек қаржылық тұрақтылықты қамтамассыз ету сұрақтарына тоқталамыз.

Қаржылық - экономикалық дағдарыстар, әдетте, өнеркәсіптік кәсіпорындардың әлеуетіне кері әсерін тигізеді: негізгі капитал тозады, еңбек өнімділігі азаяды, жас және білікті мамандар өндірістен кетеді.

Кәсіпорын алдына өзіне тән өндірістік қызметтерді  орындауына байланысты өзінің жағдайын бағалау мен болжау сияқты, яғни кәсіпорынға әсер ететін ішкі және сыртқы факторлардан қорғау, қауіптілік индикаторларының мониторингі жүйесін құру, олардың шектерін анықтау, қатерлерге қарсы шаралар қабылдау сынды өзекті мәселе туады

Әрбір кәсіпорын  үшін өзінің қаржылық тұрақтылықты қамтамассыз ету сұрақтары, тек қана дағдарыс жағдайында ғана емес, тұрақты экономикалық ортада да қаржылық тұрақтылықты қамтамассыз ету міндеттері өз көкейкестілігін жоймайды.

Қәзіргі  жағдайда кәсіпорынның тұрақтылығының негізі, оның қаржылық тұрақтылығы болып келеді. Ол, кәсіпорын  өз қаражатын еркін басқарып, оны  тиімді пайдалану арқасында, өнімді өңдірудің және өткізудің үздіксіздігін  қамтамассыз ететін, қаржылық ресурстардың жағдайын көрсетеді.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын бағалау үшін, ең алдымен оның қаржылық жағдайына талдау жасау керек. Қаржылық жағдай, қаржы ресурстарын пайдалануын, орналастыруын және барын көрсететін қаржылық көрсеткіштердің жиынтығы болып келеді.

Қаржылық талдаудың мақсаты, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын бағалау және де оның жағдайын жақсартуға  бағытталған жұмыстарды жүргізу болып табылады. Сонымен қоса бұл жұмыстардың нақты қай бағытта жүргізілу керек екендігі көрсетіледі.

Осымен қоса қаржылық жағдай – бұл кәсіпорынның сыртқы ортадағы қызметіне маңызды мінездеме. Ол кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігін, іскерлік белсенділігін болашағын  аңықтайды. Сондықтанда ұсынылатын көрсеткіштер жүйесінің мақсаты, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығынкөрсету болып  табылады. Нарықтық қатынастар дамыған  сайын оның қаржылық жағдайы туралы мәлімет алғысы келетін тұлғалар көбейе түседі.

 Берілген дипломдық жұмыстың мақсаты, кәсіпорынның өңдірістік -               шаруашылық басқару шешімдерін қабылдау үшін, кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайтын көрсеткіштер жүйесін талдай отырып, кәсіпорынның қаржылық – тұрақтылығынбағалау болып табылады.

Дипломдық  жұмыста  байланыс  қызметін  ұсынатын   «Alser» ЖШС  – ның бухгалтерлік балансы негізінде  қаржылық – жай күйіне баға берілді.   Осы мақсатқа жету үшін, біз дипломдық  жұмыстың бірінші бөлімінде кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдаудың мәнін және мағынасын, онымен қатар,  қаржылық талдау кезіңде қолданылатын әдістерді қарастырдым.

Екінші бөлімде, компанияның  қызметіне қысқаша сипаттама  беріледі және онда келесі :

• өтімділік коэффициенті
• іскерлік белсенділік коэффициенті
• табыстылық коэффициенті
• қаржылық тұрақтылық коэффициенттерін қолдану арқылы компанияның қаржылық жай – күйіне талдау жүргізіледі.

 Одан әрі компанияның  банкрот болу ықтималдылығы қарастырылады.  Мұнда Альтманның  Z коэффициенті қолданылды.

Ал үшінші бөлімде «Alser»  ЖШС – ның  қаржылық тұрақтылығын бағалау әдістерінің кемшіліктері және оны шешу жолдары туралы қарастырдық.

Теориялық және әдістемелік  негіздері. Дипломдық жұмысының пәні-

кәсіпорынның  қаржылық тұрақтылығына  байланысты  экономикалық қатынастар.

Диплом жұмысының  міндеттері:

• кәсіпорынның қызметін  қысқаша сипаттау
• кәсіпорынның тұрақтылығын бағалау;
• ЖШС «Alser» қаржылық тұрақтылығын талдау;

1. КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН БАҒАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын бағалаудың мәні және мағынасы

Нарықтық қатынастары  жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. Бұл  кәсіпорындардың тәуелсіздікке  ие болуымен, сондай-ақ олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестер  және де басқа контрагенттер алдында  өзінің өндірістік-кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте  болуымен байланысты.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау жөніндегі сұрақтарды қарастырмас  бұрын, "қаржылық жағдай" дегеніміз  немесе "қаржылық тұрақтылық" дегеніміз  не, соны анықтап алған жөн. Соңғы  жылдары шығарылған арнайы әдебиеттерде бұл ұғым әр түрлі түсіндіріледі. Профессор А.Д. Шеремет "Кәсіпорынның қаржы (активтер) жағдайы қаржыны  тарату, пайдалану және оны қалыптастыру көздерімен (меншіктік капитал және мін-деттемелер, яғни пассивтер) сипатталады" деп жазған.

 Кәсіпорынның қаржылық  жағдайы қаржы ресурстарын жасау,  тарату және пайдаланумен сипатталады.  Кәсіпорынның қаржылық жағдайы  кәсіпорынның қалыпты өндірістік, коммерциялық және басқа да  қызмет түрлері үшін қажетті  қаржы ресурстармен қамтамассыз  етілуімен және оларды мақсатқа  сай, тиімді тарату және пайдаланумен, сондай-ақ басқа шаруашылық субъектілерімен  қаржылық қарым-қатынаста болу, төлеу  қабілеттілігі және қаржылық  тұрақтылықпен сипатталады. Кәсіпорынның  уақтылы төлеу мүмкіндігі оның  қаржьлық жағдайының жақсылығын  көрсетеді.

Кәсіпорынның қаржы жағдайы  осы кәсіпорынның белгілі бір  кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін  уақтылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен  қамтамассыз етілуін көрсетеді.

А.И. Ковалев және В.П. Привалов  қаржылық жағдай ұғымын былайша түсіндіреді: «Қаржылық жағдай  - бұл қаржы  ресурстарының қолда барын, үлестіріліп  таратылуы және пайдалануын сипаттайтын  көрсеткіштер жиынтығы».

Профессор  И.Т. Балабанов  «Шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайы  - бұл  оның қаржы бәсекелестік қабілеттілігінің сипаттамасын (яғни төлем қабілеттілігі, несиеге қабілеттілігі) қаржы ресуртары мен капиталды  пайдалану, мемлекет алдында және басқа  да шаруашылық субъектілерінің алдында  өз міңдеттемелерін орындау».

Ал кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы нені білдіреді? Бұл  сұрақ та арнайы оқулықтарда түрліше  түсіндіріледі. Бір авторлар қаржылық тұрақтылықты "өз қаражаттарын шебер пайдалану қабілеттілігі, жұмыс процесінде үздіксіздігін қамтамассыз ететін қаржының жеткілікті болуы" деп түсіндіреді. Қаржылық тұрақтылық  меншікті және қарыз қаражаттарының байланысы деп жазады.

Кәсіпорында тұрақты қалыптасқан  табыстық шығынның артуының өзіне тән  айнасы қаржылық тұрақтылық болып табылады. Ол ақша қаражаттарын еркін пайдаланып, оларды тиімді қолдану аркылы өндіру мен өнімді өткізу процесінің үздіксіздігін  қамтамассыз ететін, сондай-ақ кәсіпорынды  кеңейтуге және жаңартуға қажетті шығындарын қаржыландыратын кәсіпорьнның қаржы ресурстық жағдайын сипаттайды. Қаржылық тұрақтылық кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының негізгі бөлігі болып табылады. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы - бұл тәуекелділіктің мүмкін болатын деңгейінде төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін сақтай отырып, табысты өсіру негізінде қаржыны тарату мен пайдалану арқылы кәсіпорынның дамуын көрсететін қаржы ресурсының жағдайы.

Қаржылық тұрақтылық - бұл  табыстың шығыннан тұрақты дәрежеде артуы. Ол ақша қаражаттарын еркін пайдалануды  қамтамассыз етеді және оларды тиімді пайдалану арқылы өндіру және өнімді сату процесінің үздіксіз болуына жағдай жасайды. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық барлық өндіріс-шаруашылық қызметі  процесінде қалыптасады және кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының негізгі бөлігі болып табылады. Ал кәсіпорынның жалпы  қаржылық тұрақтылығы, ол ең алдымен  әрдайым табыстың шығыннан артуын қамтамассыз  ететін ақша ағымының қозғалысын көрсетеді. Нарық жағдайында ол ең бірінші өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден түсетін  табыстың тұрақтылығын талап етеді  және оның мөлшері мемлекетпен, жабдықгаушылармен, несие берушілермен, жұмысшылармен  және тағы басқалармен есеп айырысу  үшін жеткілікті дәрежеде болуы тиіс. Сонымен қатар кәсіпорынның одан әрі дамуы үшін барлық есеп айырысулар мен барлық міндеттемелерді орындағаннан кейін, осы кәсіпорында өндірісті  дамытуға, оның материалдық - техникалық базасын жаңартуға және де әлеуметтік климатты жақсартуға және басқаларға мүмкіндік ретінде дәрежеде табыс  қалуы қажет.

Бұл ұғымды А.Д. Шеремет пен  B.C. Сайфуллин дәлірек және анығырақ түсіндіреді. Олар қаржылық тұрақтылықтың мәні — бұл қорлар мен  шығындардың қалыптасу көздерінен қамтамассыз етілуі деп түсіндіреді. 
Кәсіпорынның өз міндеттемелері бойынша есептесу мүмкіндігі немесе "Сауда, несие және басқа да төлем сипатындағы операциялардың нәтижесінде пайда болатын кәсіпорынның төлем міндеттемелерін уақтылы және толық орындау мүмкіндігін көрсететін төлем қабілеттілігі, қаржылық тұрақтылықтың сыртқы көрінісі болып табылады. Кәсіпорынның жұмысы нарық жағдайына етумен бірге оның қаржылық жағдайы және оны сауықтыру жолдарын іздеу жөніндегі сұрақтар да шиелінісе түсті.

Кәсіпорынның  қаржылық тұрақтылық жағдайына көптеген факторлар әсер етеді, оларды В.М. Радинова келесідей түрлерге жіктейді.

1) пайда болу орнына  байланысты - ішкі  және сыртқы;

2) нәтижесінің маңыздылығына  байланысты - негізгі және негізгі  емес;

3) құрылысы бойынша - қарапайым  және күрделі;

4) әрекет ету уақыты  бойынша - тұрақты және уақытша.

Ішкі факторлар кәсіпорынның өзінің жұмысын ұйымдастыруына байланысты болады, ал сыртқы факторлар кәсіпорын  еркіне бағынышты емес.

Негізгі ішкі факторларды  қарастырайық. Кәсіпорынның тұрақтылығы  ең бірінші өндіріс шығындарымен үздіксіз байланысқан өндірілген өнім мен көрсетілген қьізметтің құрамы мен құрылымына тәуелді. Сондай-ақ, тұрақты және айнымалы шығындар арасындағы қатынас маңызды болып табылады.

Кәсіпорынның өндірілетін  өнім және өндіріс технологиясымен  тығыз байланысқан қаржылық тұрақтылығының маңызды факторларының бірі - активтердің  тиімді құрамы мен құрылымы, сондай-ақ кәсіпорынның басқару стратегиясын дұрыс таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы активтерді басқару өнері  кәсіпорын шотында оның ағымдағы жедел қызметі үшін қажет болатын  қаржының ең төменгі сомасын ұстаудан тұрады.

Қаржылық тұрақтылықтың  ішкі, маңызды факторларының бірі - бұл қаржы ресурстарының құрамы мен құрылымы, оларды басқару стратегиясы  мен тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз қаржы ресурсы, соның ішінде таза табысы қаншалықты көп болса, соншалықты ол өзін жайлы  сезіне алады.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына  қарыздық капиталдар нарығындағы қосымша  жұмылдырушы (мобилизацияланушы) қаражаттар үлкен әсерін тигізеді. Кәсіпорын  ақша қаражаттарын қаншалықты көп тар-татын  болса, оның қаржылық мүмкіндіктері  де соншалықты жоғары болады, алайда, сонымен  бірге қаржылық тәуекелділік те өседі,  яғни кәсіпорын өз кредиторларымен  уақытында есептесе ала ма, жоқ  па? -деген қауіп туады. Және де бұл  жерде кәсіпорынның төлеу қабілеттілігінің қаржылық кепіліні бір түрі ретінде  резервтерге үлкен рөл берілген.

Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана емес, сонымен  қатар оны тарату құрылымы, әсіресе  өндірісті дамытуға бағытталған  бөлігі де өте маңызды болып табылады.

Жоғарыда айтылғандарды  қорыта келе, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына  әсер ететін мынадай ішкі факторларды  атап көрсетуге болады:

• кәсіпорынның салалық топқа жатуы;
• шығарылатын  өнімнің  (жұмыс,   қызмет)  құрылымы және оның жалпы

    төлем қабілеттілігі  бар сұраныстағы үлесі;     

• төленген жарғылық капиталдың мөлшері;
• шығындардың көлемі, олардың ақшалай табыспен салыстырғандағы

     динамикасы;   

• қорлар мен резервтерді,  олардың құрамы мен құрылымын қоса        

алғандағы  мүлік пен  қаржы ресурстарының жағдайы;

• кәсіпорындарды басқару тиімділігі.

Сыртқы факторларға шаруашылық жүргізудің экономикалық жағдайының әсері, қоғамда үстемдік етуші техника  мен технология, төлеу қабілеті бар  сұраныс және тұтынушылар табысының  деңгейі, ҚР үкіметінің салық және несие  саясаты, кәсіпорынның қызметін бақылау  жөніндегі заң актілері, сыртқы экономикалық байланыс және тағы басқалар жатады.

Кәсіпорынның тұрақты  қаржылық жағдайын қалыптастыруда оның өз контрагенттерімен (салық органдары, банктер, жабдықтаушылар, сатып алушылар, акционерлер және тағы басқалар) өзара  қарым-қатынасы үлкен әсер етеді. Сондықтан  да серіктестермен реттелген іскерлік қатынаста болу  жақсы қаржылық жағдайдың бірден бір шарты болып  табылады. Әрине, акционерлер өз жинақ  қорларын тұрақты тиімділікке ие және дивиденттерді ұқыпты төлейтін қаржылық тұрақты кәсіпорындарға салады. Инвестициялық тартымдылығы болуы  үшін, тек бүгінгі күні ғана емес, болашақта да кәсіпорынның  қаржылық  жағдайы  көршісіне  қарағанда  жақсы  болуы  тиіс.

Сондай-ақ, бұл жыл сайын  өз облигациясы бойьнша белгілі  бір пайызбен алғысы келетін, ал заем мерзімі біткен уақытта  облигация  құнын толық өтеуді талап ететін облигация иелеріне де қатысты. Кез  келген коммерциялық кәсіпорын сияқты банктер де өз несиелерімен тәуекел  ете отырып несие алушының өз қарызын  уақытында және толық өтеуін қалайды, сондықтан оны беру туралы шешім  қабылдай отырып, кез келген банк өз клиентінің қаржылық жағдайын және бұл  қарыздың қамтамассыз етілуін тексереді. Басқаша айтқанда, кәсіпорынның қаржылық жағдайы банктер осы кәсіпорынға  несие беру орынды ма, жоқ па, ал бұл  сұрақты дұрыс шешкен жағдайда қандай пайызбен және қанша мерзімге деген  сұрақтарды шешудегі негізгі белгі  болып табылады.

Жабдықтаушылар мен тұтынушылар  сенімді және төлем қабілеттілігі  жоғары кәсіпорындармен келісімшартқа  үлкен ықыласпен отырады. Тіпті  қаржы органдары, әсіресе салық  инспекциясы кәсіпорынның жағдайы  тұрақты болғанын қалайды, себебі тек  осындай кәсіпорын ғана салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді уақытылы және толық төлей алады.

Осылайша, қаржылық жағдай кәсіпорынның бәсекелестік қабілетін және оның іскерлік қарым - қатынастағы потенциалын  анықтайды, кәсіпорынның өзінің және оның серіктестерінің қаржылық және басқа  қатынастар тұрғысындағы экономикалық қызығушылықтары қаншалықты дәрежеде кепілдендірілгенін бағалайды. Кәсіпорынның қаржылық жағдайының объективті дұрыс  бағасын алудың ең жақсы тәсілі, бұл - талдау, ол кәсіпорынның даму бағытын  бақылауға, оның шаруашылық қызметіне  кешенді түрде баға беруге мүмкіндік  береді және осындай жолмен басқарушылық шешімдерді  өңдеумен кәсіпорынның өзінің өндірістік кәсіпкерлік  қызметі   арасында  байланыстырушы   қызметін атқарады.

Кәсіпорын осы мерзімге дейінгі  уақытта қаржы ресурстарын қаншалықты дұрыс басқарды деген сұраққа  жауап береді. Қаржы ресурстары жағдайының нарық талаптарына сай болуы  және де кәсіпорынның дамуына байланысты қажеттіліктерге жауап бере алуы өте маңызды болып табылады, себебі қаржылық тұрақтылықтың жетіспеушілігі кәсіпорынның төлеу қабілетінің  жоқтығына және оның дамуына қажетті  қаражатының болмауына, ал көп болуы  дамуға кедергі жасап, басы артық  қорлармен және резервтермен кәсіпорын  шығындарын көбейтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.

Нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуші кәсіпорындардың  қаржылық жағдайын талдаудың басты  мақсаты (міндеті) келесілер болып  табылады:

• қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру мерзіміндегі өзгерісі;
• активтер мен олардың қалыптасу көздері apaсындағы сәйкестікті, оларды таратудағы рационалды және пайдаланудағы тиімділікті зерттеу;
• айналым   капиталының   көлемін,   оның   өсуін (кемуін) және ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын анықтау;
• қаржы - есептік және несие ережесін сақтау;
• кәсіпорын активтері және оның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;
• ағымдағы активтердің айналымдылық есебі, оның ішінде дебиторлық борыш және қорлар есебі;
• баланстың өтімділігін,  кәсіпорынның  қаржылық тұрақтылығының және төлеу қабілеттілігінің   көрсеткіштерін анықтау;
• кәсіпорын табыстылығын бағалау;
• кәсіпорын табысының салыстырмалы көрсеткіштерін,  сондай-ақ  олардың  деңгейінің  өзгеруіне әсер етуші факторларды есептеп шығару;
• кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау;
• кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын ұзақ және қысқа мерзімді болжау, яғни оның қаржылық стратегиясын анықтау.

Қаржылық жағдайды талдау кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың  қорытындылаушы кезеңі болып табылады, және ол 3 сатыны қамтиды: жабдықтау, өндіріс  және өткізу; бұлардың жиынтығы коммер-циялық, өндірістік және қаржылық қызметті құрайды. Кәсіпорынның қаржылық қызметі - бұл  оның осы қызмет нәтижесінде меншікті және тартылған капиталдың көлемі мен  құрамына өзгеріс әкелетін қызметі  болып табылады. Ол қаржы ресурстарының  жүйелі түрде түсуі мен тиімді пайдаланылуына, есеп және несие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арасындағы арақатынастың рационалдылығына, сондай-ақ кәсіпорынның тиімді қызмет етуі мақсатында қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы тиіс. Кәсіпорын қызметінің қаржылық, өндірістік және коммерциялық жақтары арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Осылайша қаржылық қызметінің жетістігі, көбінесе оның өндірістік сату көрсеткіштерімен анықталады. Кәсіпорынның өзі алатын төлемдерді және ақша қаражаттарын алуы оның өнімді сатуына, алдын ала қарастырылған сұрыпталымды ұстап тұруына, өнім сапасының қажетті деңгейге сәйкестігіне және оны бір қалыпты өндіруге және төлеуге байланысты болады.

  Кез-келген АҚ акционерлерінің жалпы жиналысының құзыреттілігіндегі негізгі мәселелерден басқа инвестициялық қорда олар мынандай мәселелерді шешеді;

• Инвестициялық қордың тұрпатын қайта құру (өзгерту) туралы;
• Инвестициялық декларацияға өзгертулер мен толықтыруларды енгізу туралы;
• Бағалы қағаздар портфелінің басқарушысымен, сондай-ақ, тіркеушілерімен және ластодиандармен келісім шартқа отыру (бекіту) туралы.

  Қордың атқарушы органына басқарма жатады. Басқарманың заңда қарастырылған құзіреттілігінен өзге де өз құзіреттілігі болады, мысалы, ол бұқаралық ақпарат құралдарыпда басқарушының қызмет нәтижесін және қордың қызметі мен қаржылық жағдайына қатысты нәтижелерді ұдайы жариялап отыру. Басқарманың мүшелері лауазымды тұлғалардың, осы қорды басқаратын басқарушының, брокердің функцияларымен айналыспайды (тиым салынған).

   Инвестициялық қордың  басқарушысы – бағалы қағаздардың  портфелін басқару бойынша кәсіби  қызметті орындайтын әрі инвестициялық қормен бекітілген келісім шарттың негізінде әрект ететін заңды тұлға. Мұндағы міндетті шарт – тиісті лицензияның болуы. Басқарушы бағалы қағаздардың портфелін басқару жөнінде келісім –шартты бір мезгілде бір немесе бірнеше инвестициялық декларацияның мазмұны әр түрлі болуы керек.

   Инвестициянық қордың  қызметі Қазақстан Республикасының  қолданыстағы заңдары жиі бұрмаланған  жағдайда, басқарушының лицензиясы  қайтарылып алынған жағдайда  және қорлар өзіндік акцияларды  өзара сатып алуға қабілетсіз болғанда тоқтатылады.

  Кәсіпорындар мен  ұйымдардың қызмет барысында  өздерінің өндірген дайын бұйымдарын  сату үшін сатып алған тауарлары,сатып алған бірақ әзірге ұйымға келіп түспеген тауарлары аяқталмаған өндіріс, басқаларға көрсетілген қызметтері, сондай-ақ жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету барысында пайдалануға арналған қосалқы бөлшектері, отындары, ыдыс және ыдыстық материалдары, жартылай фабрикаттар және басқа да материалдық сол ұйымның тауарлы-материалдық қоры түрінде ағымдағы актив болып табылады.

  Олардың өндіріс құралдарынан  өзге еңбек заттары өндірісте  пайдаланылған кезде өздерінің  бастапқы құнын түгелдей өндірілетін  өнімге ауыстырады. Шығарылған өнімнің, атқарылған жұмыстың өзіндік құнының көп бөлігі еңбек заттарының құнынан тұрады. Сонымен қатар еңбек заттары өндірістік қор болып табылады.

Жоғары сапалы өнімді үздіксіз өндіру және өткізу кәсіпорынның қаржылық ресурстарының қалыптасуына оң әсерін тигізеді. Өндіріс процесінде өнім сапасының төмендеуі және оны сатудың қиындықтары кәсіпорын шотына ақша қаражаттарының келіп түсуіне кедергі жасайды,   нәтижесінде   кәсіпорынның   төлеу   қабілеті төмендейді. Кері байланыс та бар, ол ақша қаражаттарының болмауы материалдық ресурстардың келіп түсуінің іркілісіне, демек өндіріс процесінің тоқтауына әкеліп соқтыруы мүмкін.

Шығындар көлемі өндіріс  процесінің тиімділік деңгейімен анықталады. Олардың тиімділігі қаншалықты көп  болса, кәсіпорын өнімді өткізу көлемін  сақтай отырып ресурстарды, соның ішінде қаржылық ресурстарды соншалықты аз жұмсайды. Және керісінше, шикізат пен  материалдар шығындарының нормасының өсуі, еңбек өнімділігі деңгейінің төмендеуі, басқа да ресурстардың мөлшерден  тыс жұмсалуы және өндірістік емес шығындар қосымша қаржы каражаттарының қажеттілігіне себепші болады. Еңбек  және материалдық ресурстар шығыны ең алдымен өнімнің өзіндік құнында, содан соң табыста талдап қорытылады. Соңғы айтылған көрсеткіштің көлемі кәсіпорынның өзіндік қаражаттарының көлемін өзгерте отырып, оның жалпы  қаржылық жағдайында елеулі көрініс  табады.

Кәсіпорынның қаржылық қызметінің қалыпты болуы әсіресе өз кезеңіндегі  қойылған мақсаттарға қол жеткізу  үшін қажетті жағдайларды туғызады, оның төлеу қабілеттілігінің кепілі болып табылатын өнім өндірудің  үздіксіздігін және кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Біздің ойымызша, қаржылық жағдайды талдауды қаржылық тұрақтылықтан  бастаған жөн және оған мыналар жатады:

• баланс өтімділігін талдау;
• кәсіпорынның іскерлік белсенділігін талдау;
• табыстылығын талдау;
• қаржылық тұрақтылығын талдау;

Біз талдауды  осы көрсеткіштен бастаған себебіміз, көптеген шетел  және Ресей экономист – ғалымдарының еңбектерінде жиі кездеседі және кең таралған көрсеткіштер болып  табылады.

 1.2  Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын бағалаудың

әдістері

 Нарықтық қатынастың  қалыптасуы шаруашылық қызметін  біртұтас кешенді талдауды ішкі (басқару) және сыртқы (қаржылық  талдау) талдау деп бөлуді қажет  етіп отыр. Талдаудың бұл түрлерінің  әрқайсысының өзінің негізгі  ақпараттық көздері бар.

  Әлемдік тәжірибе  көрсеткендей, есеп берудің екі  түрі бар: Акционерлерді, қалың  жұртшылықты, банктерді, сондай-ақ  сақтандыру ұйымдары мен үкімет  органдарын  кәсіпорынның жұмыс  жағдайы мен оның қаржылық  жағдайы және есепті кезеңдегі  шаруашылық қызметінің нәтижесімен  таныстыру үшін қаржылық газеттер  мен бюллетендерде, арнайы анықтамаларда басылып шығатын қаржылық есеп беру. Сонымен қатар көбіне, есепте субъектінің шаруашылық қызметін динамикада бейнелеп көрсетуге, даму бағыты мен оның алдыңғы кезеңдегі жағдайын болжауға мүмкіндік беретін бірқатар жылдардың мәліметтерін жариялайды. Есеп берудің екінші түрі – басқару талдауы, бұл кәсіпорын шығаратын өнімдердің жеке түрлерінің өзіндік құнының нормативтері туралы, сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың мөлшерден тыс шығарылып, өтпей қалуына байланысты мәліметтерден тұратын қатаң құпияландырылған, басқа тұлғалар үшін жабық есеп болып табылады. Ішкі есеп берудің ішіндегі жауапкершілік орталықтары  мен пайда болу орындары бойынша шығындар сияқты жеке бөлімшелердің жұмыс нәтижелерін сипаттайтын маңызды есеп түрлері болады.  Кәсіпорынның жеке бөлімшелеріндегі шаруашылық жүргізу деңгейін анықтау шығындар мен нәтижелерді салыстыру, кім қалай жұмыс істейтінін көруге мүмкіндік береді және еңбекке ақы төлеуде қандай да бір иесіздікті жояды. Ішкі талдау басқару есебі, ал сыртқы талдау қаржылық есеп негізінде жүргізіледі. Бүгінгі таңда нарыққа өту кезеңінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауда жаңа амалдар қажет.

Соңғы кездері мерзімді баспасөздерде, сондай-ақ жеке басылымдарда қаржылық талдауды жүргізу бойынша бірқатар әдістемелік ұсыныстар жарық  көрді. Бұл еңбектің авторлары кәсіпорынның қаржылық жағдайын және оның жекелей  көрсеткіштерін талдаудың әр түрлі  әдістемелерін ұсынып отыр. Бұл әдістемелердің көпшілігінде олардың маңызды ерекшелігі болып табылатын, кәсіпорынның қаржылық жағдайының біздің отандық тәжірибеде қолданылмаған жаңа көрсеткіштерінің жүйесін толық талдауда.