Ma’muriy huquq asoslari
O’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta maxsus ta’lim vazirligi
Toshkent Moliya Instituti
Moliya – Iqtisod fakulteti
MM 69 – guruh talabasi
Mavzu: Ma’muriy huquq asoslari.
Toshkent 2008
РЕЖА:
1. Маъмурий хукук тушунчаси.
2. Маъмурий хукук манбалари.
3. Давлат бокаруви. Маъмурий хукукий субъектлар.
4. Маъмурий хукукбузарлик ва маъмурий жазо.
1. Маъмурий хукук тушунчаси.
Маъмурий хукук давлат бошкарувини амалга ошириш жараёнида келиб чикадиган турли ижтимоий муносабатларни тартибга солади. "Маъмурият" сузи лотин тилида бошкариш маъносини билдиради. Маъмурий хукук Узбекистон Республикаси хукукий тизимининг мустакил тармоги сифатида ижтимоий муносабатларнинг амал килиши, ривожланиши ва тухтатилишини ургатади.
Маъмурий хукук-ижро этувчи хокимиятнинг ташкил килиниши ва амал килиши жараёнида, давлат бошкаруви фаолиятини амалга ошириш жараёнида юзага келадиган ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи хукукий нормалар мажмуии.
Маъмурий хукукнинг предмети унинг нормалари билан тартибга солинадиган ана шу ижтимоий муносабатлардир. Маъмурий хукукий нормаларни давлат урнатади. улар инсоннинг хатти-харакатларини йуналтиришга хизмат киладиган оддий хулк-атвор коидалари эмас, балки хокимият курсатмаларидир.
Демак, маъмурий хукук маъмурий хукукий муносабатларни тартибга солади. Бу тартибга солиш маъмурий хукукнинг нормалари оркали амалга оширилади.
Маъмурий хукук нормалари
Маъмурий хукук нормалари
Хукукнинг бошка тармоклари каби маъмурий хукук уз нормаларининг оддий арифметик йигиндиси эмас балки система, яъни маълум коидалар асосида, бир тартибда белгиланган нормалар йигиндисидир.
Маъмурий хукук томонидан
1. Ташкилий жихатдан бири иккинчи
2. Бири-бирига буйсунмайдиган
3. Давлат идора органлари ва уларга буйсунадиган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар уртасидаги муносабатлар;
4. Давлат идора органлари ва
жамоат бирлашмалари
5. Давлат идора органлари ва
фукаролар уртасидаги
Демак, юкоридагиларга асослан
Маъмурий хукук нормалари
Маъмурий хукук нормалари УзР Конституциясига асосан фукароларнинг хукукларини, масалан, давлат хизматига кириш ва хизматини уташ хукукини, далат хизматчиларининг бурч ва мажбуриятларини аниклаб беради, куп коидаларни урнатади ва бу коидаларнинг бузулганлиги учун жавобгарлик белгилайди (савдо, ов килиш, транспорт воситаларидан фойдаланиш ва ш.к.)
Хукукий муносабатларни маъмурий-хукукий тартибга солиш усулининг узига хослиги томонларнинг нотенглиги хисобланади: бир томоннинг иродаис устидан хукмронлик килади, яъни бир томон хамма вакт давлат бошкарув органи булади ва у давлат номидан фармойиш бериш хукукига эга. Масалан, бир фукаро уз уйини сотмокчи булса, иккинчи томоннинг, яъни сотиб олувчининг розилиги керак булади. Агар вазирлик уз каромогидаги мулкни биринчи корхонадан иккинчи корхонага олиб бориш тугрисида буйрук берса, биринчи корхона рози булмаса хам буйрукни бажаришга мажбур.
2. Маъмурий хукук манбалари.
Маъмурий хукукий нормалари булган давлат хокимияти органлари ва давлат бошкарув органларининг хукукий ваколатлари маъмурий хукукнинг манбалари хисобланади.
Маъмурий хукукнинг асосий манбаи, Конституциямиз хисобланади. Конституцияда давлат бошкарув органларининг хукукий макомлари ва улар фаолиятини ташкил этиш асослари, фукароларнинг асосий хукук ва мажбуриятлари белгилаб берилган.
- Конституциявий конунлар. (Узбекистон Республикаси Президенти хузурида ташкил этилган Вазирлар Махкамаси тугрисидаги конун.)
- Жорий конунлар. (Корхоналар хакида конун, жамоат ташкилотлари тугрисидаги конун).
- Узбекистон Республикаси Президентининг Фармонлари. (Маъмурий бошкариш предметига тааллукли).
- Узбекистон Республикасининг Вазирлар Махкамаси карорлари. (давлат бошкарув масалаларига доир).
- Узбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тугрисидаги Кодекси. (1994 йил 22 сентябр).
- вазирликлар, идоралар, кумиталарнинг буйрук ва карорлари.
- Махаллий бошкарув органларининг фармойиш ва карорлари. (шахар ва туман хокимлари).
- Давлат ва нодавлат корхоналар (муассасалари) рахбарларининг буйруклари.
- Корхоналар булинмалар рахбарларининг фармойишлари.
Маъмурий хукук конституциявий, молиявий жиноят, фукаролик, мехнат каби хукук сохалари билан чамбарчас боглик.
Маъмурий хукук 2 кисмдан иборат
1. умумий.
2. махсус
Умумий кисм-маъмурий хукукнинг
предмети ва тизимини, маъмурий хукукнинг
субъектларини, давлат бошкарувининг
шакли ва усулларини маъмурий иш
олиб бориш коидаларини, маъмурий фаолиятда
конуннинг устунлигини
Махсус кисм- халк хужалигининг айрим тармокларини, ижтимоий- маданий, маъмурий-сиёсий фаолиятини хамда тармоклараро бошкарувни ташкил этиш каби мааслаларни уз ичига олади.
3. Давлат бошкаруви. Маъмурий хукукнинг субъектлари.
Юкорида таъкидланганидек, маъмурий хукук давлатни бошкариш жараёнида юзага келадиган ижтимоий муносабатларни тартибга солади.
Давлат бошкаруви Узбекистон Республикасининг
Конституциясида курсатилган
1. давлат бошкарувида халкнинг кенг иштирок этиш;
2. демократик марказчилик;
3. фукароларнинг тенглиги;
4. конунийлик.
Маъмурий хукукнинг
а) давлат органлари ;
б) мансабдор шахслар;
в) корхона, ташкилот, муассаса;
г) жамоат бирлашмалари;
Давлат бошкаруви- давлат бошкарув органлари ва уларнинг мансабдор шахслари томонидан амалга оширилади.
Давлат органлари - давлат томонидан ташкил этилиб, давлат номидан иш курадилар ва унинг манфаатини куриклайди. Давлат бошкарув органлари давлат аппаратининг бир кисми булиб, уз бурчларини бажариш учун давлат томонидан фармойиш бериш хукукига эга. Шунинг учун улар уз ваколатлари доирасида, фаолият курсатиш, хукукий актлар кабул килиш ва шу актларда курсатилган коидаларни бажарилишини таъминлаш учун ташкилий ишлар олиб бориши мумкин.
Давлат бошкарув органлари халк хужалиги, ижтимойи-маданий, маъмурий-сиёсий сохаларда давлат вазифаларининг амалий бажарилишини ташкил этади. Улар Президентга, хокимларга ва улар оркали халк депутатлари кенгашларига буйсунади.
Давлат бошкарув органларини ташкил этиш ва улар фаолиятини йулга куйиш хукукий нормаларда белгиланади.
Давлат бошкарув органларининг куйидаги асосларга кура тасниф килиши мумкин:
1. кайси худудда фаолият
2. ташкил килинишига кура;
3. ваколатнинг характери ва
4. рахбарликни ташкил этиш
5. молиявий маблаг билан
1. Кайси худудда фаолият
Олий органлар-Узбекистон Республикаси Президенти, Вазирлар Махкамаси, Коракалпогистонда Вазирлар Кенгаши. Улар фаолияти бутун Узбекистон Республикаси худудида ёки Коракалпогистон Республикаси худудида ташкил этилади. Бундан ташкари, улар марказий органларнинг фаолиятини бирлаштирадилар ва улар устидан назорат урнатади.
Марказий органлар- вазирликлар, вазирлар, давлат кумиталари, Вазирлар Махкамаси кошидаги ташкил килинган органлар республика микёсида фаолият курсатаётган ассосациялар, банклар. Уларнинг хаммасининг фаолияти республика микёсида булади.
Махаллий органлар- хокимлар, хокимиятнинг булим ва бошкармалари, корхоналарнинг, муассасаларнинг маъмурияти. Махаллий органлар вилоят туман, шахар микёсида фаолият курсатади.
2. Давлат бошкарув органларининг
ташкил килинишига кура: Президент
фармонига кура ташкил
3. Ваколатнинг характери ва хажмига кура: давлат бошкарув органлари умумий ваколатли, сохалараро ваколатли, бир тармок буйича ваколатли органларга булинади. Умумий ваколатли органга Президент бошчилигидаги Вазирлар Махкамаси, хокимлар бошчилигидаги хокимиятлар, сохалараро ваколатли органга давлат кумиталари, бир тармок буйича ваколатли органга вазирликлар киради.
4. Республикани ташкил
этиш буйича: бошкарув органлари
коллегиал органга (давлат
5. Молиявий маблаг билан таъминланишига кура: давлат бошкарув органлари бюджет органларига (Масалан, ички ишлар органлари) ва хужалик хисобидаги органларга булинади. Бюджет органлар давлат томонидан таъминланади. хужалик хисобидаги органлар уз фаолияти ёки узлари буйсунадиган корхоналарнинг хужалик фаолияти олинган фойдадан ажратилган маблаг хисобига таъминланади.
Давлат бошкарув органлари вазифаси умумий булган тизимни ташкил этади. Бу тизимнинг ташкилий асоси-демократик марказчиликдир. Бу принцип умумий давлат ва махаллий максадга етишда асосий рол уйнайди.
Давлат бошкарув органларини холатини куриб чикамиз.
1. Олий ижро этиш ва
фармойиш бериш фаолиятига эга
булган орган Президент
2. Махаллий ижро этувчи
ва фармойиш берувчи органлар-
- конунийлик, хукукий таргиботни ва фукароларнинг хавфсизлигини таъминлаш;
- Худудларда иктисодий, ижтимоий ва маданий ривожлантириш;
- махаллий бюджетни шакллантириш ва уни ижро этиш, махаллий соликйигимларни белгилаш, бюджетдан ташкари жамгармаларни хосил килиш;
- махаллий комунал хужаликка рахбарлик килиш;
- атроф-мухитни мухофаза килиш;
- фукаролик холати актларини кайд этишни таъминлаш;
- норматив хужжатларни кабул килиш хамда Узбекистон Республикаси Конституциясига ва Республика конунларига зид келмайдиган бошка ваколатларни амалга ошириш.
3. Корхоналар, муассасалар ва
Маъмурий хукукий муносбатларнинг бир томони сифатидан давлат хизматчилари хам катнашадилар. Чунки улар давлат бошкарув органи вазифасини бажарувчи субъектлардир.
давлат хизматчилари ходимлардан (ишчилар, дехконлар...) моддий ишлаб чикариш хусусиятлари билан ажратиб туради. Ходимлар ишлаб чикариш билан боглик булсалар, давлат хизматчилари уз фаолияти давомида хеч кандай моддий бойлик ишлаб чикармайдилар.
Давлат хизматчиси уз вазифаларини хажмига кура 4 гурухга булинади:
1. ёрдамчи ходимлар (котиблар, укитувчилар...);
2. мутахассислар (шифокорлар, укитувчилар...);
3. мансабдор шахслар (ректор, директор...);
4. хокимият вакили (милиция, солик инспектори...).
Давлат бошкарув органлари томонидан уз олдига куйилган вазифаларни бажариш жараёнида кулланилаётган бошкарув харакатлари куриниши жихатидан давлат бошкаруви шакллари деб аталади. Бошкарувни ташкил этиш юридик холатларнинг келиб чикишига сабаб булиши мумкин, лекин бундай холатлар пайдо булмаслиги хам мумкин.
Шунинг учун бошкарув шакллари 2 гурухга:
1. хукукий;
2. нохукукий булинади.
Маъмурий хукукда давлат бошкаруви куйидаги шаклларда намоён булади:
1. хукукий актларни кабул килиш;
2. ташкилий ишларни утказиш;
3. моддий техник тадбирларни куллаш.
Бошкарув жараёнидаги муайян вазифаларни бажаришда шахсларнинг иродаси ва онгига таъсир курсатувчи турли усуллардан фойдаланилади. Бу бошкарув усуллари деб аталади.
Улар куйидагилар:
1. ишонтириш;
2. мажбурлаш.
Ишонтириш давлат бошкарувининг хамма катнашчиларига нисбатан кулланиши мумкин булса, мажбурлаш эса бошкарув коидаларини бузган шахсларга нисбатан кулланилади. Бошкарув жараёнида бир канча хужжатлар кабул килинади.
Давлат бошкарув актлари куйидаги асослар буйича таснифланади:
1. юридик хусусияти буйича
2. макондаги (худуддаги) харакати буйича давлат бошкарув актлари республика микёсидаги актларга хамда махаллий микёсидаги харакат килувчи актларга булинади.
3. Канча муддатгача амалда
4. актнинг кайси орган томонидан кабул килинишига кура хам давлат бошкару актлари бир неча турга булинади (фармон, фармойиш, карор...).
5. Акт кабул килувчи
6. шакли буйича бошкарув актлари
ёзма ва огзаки актларга
4. Маъмурий хухукбузарлик ва маъмурий жазо
Узбекистон Республикаси "Маъмурий жавобгарлик тугрисида"ги Кодексининг 10-моддасида маъмурий хукукбузарлик тушунчаси берилган. Яъни, маъмурий хукукбузарлик деганда, конун хужжатларига биноан маъмурий жавобгарликка тортиш назарда тутилган шахсга, фукаронинг хукуклари ва эркинликларига, мулкчиликка, давлат ва жамоат тартибига, табиий мухитга тажовуз килувчи гайриконуний, касддан ёки эхтиётсизлик оркасида содир этилган харакат ёки харакатсизлик тушунилади.
Хукукбузарликнинг барча хусусиятлари хисобга олиниб, уни амалдаги конунларга биноан жиноий жавобгарликка тортиши мумкин эмас, деб хисобланган такдирда, бу хукукбузарликка нисбатан маъмурий жавобгарлик амалга оширилади.
Маъмурий хукукбузарлик уч хил аломатни уз ичига олади:
1. айбдорлик;
2. гайриконуний харакат ёки
3. жавобгарликка тортиш.
Маъмурий конунчилик томонидан
такикланган харакат ёки
Айбдорлик касддан ёки эхтиётсизлик натижасида юзага келиши мумкин. Узбекистон республикаси Маъмурий жавобгарлик тугрсидаги Кодекснинг 11-моддасига биноан, маъмурий хукукбузарлик содир этган шахс уз харакати ёки харакатсизлигининг гайриконуний эканлигини билган булса, зарарли окибатларини олдиндан билган ва шуни истаган ёки бу окибатларнинг келиб чикишига онгли равишда йул куйган булса, бундай маъмурий хукукбузарлик касддан содир этилган хисобланади.
Мазкур Кодекснинг 12-моддасига биноан эса, агар маъмурий хукукбузарлик содир этган шахс уз харакати ёки харакатсизлиги зарарли окибатларга олиб келиши мумкинлигиниолдиндан курган булса хам, лекин калтабинлик билан унинг олдини олиш мумкин деб уйлаган булса ёхуд бундай окибатларнинг келиб чикиши мумкинлигини олдиндан билмаган булса, бундай маъмурий хукукбузарлик эхтиётсизлик оркасида содир этилган деб хисобланади.
Маъмурий хукукбузарлик
Маъмурий хукукбузарлик
- туман (шахар) судининг маъмурий ишлар буйича судьяси;
- шахар, кишлок, овул фукароларининг узини-узи бошкариш органлари кошидаги маъмурий комиссиялар;
- ички ишлар органлари, давлат инспекцияси органлари (мансабдор шахслар) ва конунда назарда тутилган хамда ваколат берилган бошка органлар (ёнгин назорати, хаво ва сув транспорти органлари ва бошкалар).
Маъмурий хукукбузарлик
1. фукароларнинг хукук ва
2. ахоли соглигини мухофаза килиш сохасидаги маъмурий хукукбузарликлар учун маъмурий жавобгарлик;
3. мулкка тажовуз килувчи
4. табиий мухитни мухофаза килиш
ва табиатдан фойдаланиш
5. саноат, курилиш ва иссиклик
хамда электр энергиясидан
6. кишлок хужалигидаги
7. транспортдаги йул хужалиги ва алока сохасидаги хукукбузарликлар учун маъмурий жавобгарлик;
8. фукароларнинг турар жой
9. савдо, тадбиркорлик ва молия сохасидаги хукукбузарликлар учун маъмурий жавобгарлик;
10. одил судловга тажовуз килувчи
хукукбузарликлар учун
11. жамоат тартибига тажовуз килувчи хукукбузарликлар учун маъмурий жавобгарлик;
12. бошкаришнинг белгиланган
Маъмурий жавобгарлик- айбдорга нисбатан маъмурий хукук нормаларида кузда тутилган доирада жазо куллашдир.
Маъмурий жазо-маъмурий хукукбузарни конунларга риоя этиш, турмуш коидаларини хурмат килиш рухида тарбиялаш хамда шу хукукбузарни узи томонидан хам янги хукукбузарлик харакатлари содир этилишининг олдини олиш максадидакулланилади.
Маъмурий хукукбузарлик
1. Жарима солиш;
2. Маъмурий хукукбузарликни содир этилишига сабаб булган ёки бевосита ашё булган буюмни хак тулаш шарти билан олиб куйиш;
3. Маъмурий хукукбузарлик харакатини
содир этиш куроли хисобланган
ёки бевосита ашё булган
4. Муайян фукарони унга берилган махсус хукукдан махрум килиш;
5. Маъмурий камокка олиш.
1. Жарима- маъмурий хукукбузарлик
содир этган айбдор шахслардан
давлат хисобига пул
Жариманинг микдори маъмурий хукукбузарлик содир этилган вактда белгилаб куйилган энг кам ойлик иш хакидан келиб чиккан холда белгиланади.
Фукароларга солинадиган жариманинг энг кам микдори энг кам ойлик иш хакининг элликдан бир кисмидан, мансабдор шахсларга эса ундан бир кисмидан кам булмаслиги керак.
Фукароларга солинадиган жариманинг энг куп микдори энг кам ойлик иш хакининг беш бараваридан, мансабдор шахсларга эса ун бараваридан ошмаслиги керак.
2. Маъмурий хукукбузарликни
3. Маъмурий хукукбузарлик харакатининг содир этилишига сабаб булган ёки бевосита объекти булган буюмни мусодара килиш-шу буюмни хак туламасдан мажбурий тарзда давлат мулкига утказишдир. Узбекистон республикаси конунларида бошкача холат назарда тутилмаган булса, хукукбузарнинг факат шахсий мулкигина мусодара килиниши мумкин.
4. Муайян фукарони махсус
5. Маъмурий камокка олиш алохида
хукукбузарликлар учун
Маъмурий хукукбузарликка
Жавобгарликни енгиллаштирувчи холатлар жумласига куйидагилар киради (УзР МЖ 31-м): айбдорнинг уз килмишидан чин кунгилдан пушаймон булиши, айбдорнинг хукукбузарлик харакати окибатларининг олдини олиш, етказилаётган зиённи ихтиёрий равишда тулаши ёки етказган зарарни бартараф этиши; хукукбузарлик харакатини кучли рухий хаяжон таъсири остида ёки шахсий ёхуд оилавий мушкул муаммолари окибатида содир этиши; хукукбузарлик харакатини куркитиш, мажбур этиш таъсирида ёхуд хизмат юзасида, моддий ёки бошка карамлик туфайли содир этилиши; хукукбузарлик харакатининг вояга етмаган шахс томонидан содир этилиши; хукукбузарлик харакатининг хомиладор аёл ёки ун турт ёшгача булган боласини якка узи тарбиялаётган шахс томонидан содир этилиши.
Жавобгарликни огирлаштирувчи холатлар:
ваколатли шахсларнинг
Адабиётлар:
1. И.А.Каримов "Биз учун
2. И.А.Каримов "Янгиланиш ва
узгаришлар жараёни ортга
3. И.А.Каримов "Узбекистион
4. И.А.Каримов. "Узбекистоннинг уз истиклол ва тараккиёт йули". Т.: "Узбекистон", 1992.
5. И.А.Каримов. "Узбекистон-бозор
муносабатларига утишнинг
6. И.А.Каримов. "Узбекистон XXI аср
бусагасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик
шартлари ва тараккиёт
7. Узбекистон Республикасининг
Маъмурий жавобгарлик
8. Узбеки стон Республикасининг Божхона тугрисидаги Клдекси. Т.: 1998.
9. Узбекистон Республикасининг
Солик тугрисидаги Кодекси. Т.
10. Узбекистон Республикасининг Жиноят тугрисидаги Кодекси. Т.1998.
11. Узбекистоннинг Янги конунлари.
12. Р.Х. Алимов. "Маъмурий хукук". Дарслик .Т.1995.
13. Р.Х.Алимов. Л.И. Соловьева и
др. "Аминистративное право

- Management of foreign exchange reserves
- Managerial skills
- Mārketinga pielietojums uzņēmuma SIA ”Akvaparks” stratēģiskajā plānošanā
- Marketing plan aims and objective
- Marketing research of international market of fitness
- Marketing Strategy Exam Report
- Mary Key кәсіпорынының айналым-сальдолық балансы
- «L'Оreal Paris»
- Macromedia Flash 8 dasturi
- Macromedia Flash программасы туралы негізгі түсінік
- Macromedia flash технологиясы және оларды желі арқылы тарату мәселелері
- Main Comparative Peculiarities of American and British English Standards
- Maintenance of Competitiveness of Productionjavascript
- Makaryev Monastery