Мектепке дейінгі жастағы балаларға ауыз әдебиеті үлгілері арқылы әлеуметтік тәрбие берудің маң

Жоспар

Кіріспе

І. Мектепке дейінгі  сәби жастағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеу

Екі – төрт жастағы балаларды тәрбиелеу  мен дамытудың ерекшіліктері

ІІ. Күнделікті тұрмыстағы іс-әрекетте тәрбиелеу

ІІІ. Ойын барысында тәрбиелеу

Қортынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Адамгершілік – адамдар  арасындағы қарым-қатынастар жүйесін  реттеп отыруға негіз болып табылатын қасиет, адамдардың іс-әрекеттерінің мінез-құлықтағы имандылық пен инабаттылық, әдептілік қалыптарын көрсететін терең мәнді ұғым.

Адамгершілік адамдарға  тән бірден бір игі қасиет ретінде  өмірдегі жанға жат мінездер мен  кереғар іс-әрекеттерге қарсы  күресу барысында қалыптасады. Біз  балабақшада жас өскінді адамгершілікке бағыттау мақсатында түрлі ойындар  ұйымдастыру арқылы, оларды қиыншылықтан қорықпауға, мақсатына жетуде барлық күш-жігерін жұмсауға, кезегін төзімділікпен күтуге, ойыншықтарын өзара бөлісуге, құрбыластарына сүйкімді болуына, бір-біріне қолғабыс жасауына тәрбиелеуді көздейміз. Белсенділік орталығындағы ойындар балалардан белгілі дәрежеде еріктілікті талап етеді және айналасындағы үлкен-кішімен жақсы қарым-қатынас жасауға баулиды. Балалар күнделікті оқу-тәрбие үрдісінде жаман мен жақсыны байқайды, өздеріне үлкендер тарапынан берілген бағаны түсінеді, адамгершілік қасиеттерді игереді. Осы меңгерген адамгершілік қасиеттері еңбек үстінде орнығып, өзіндік қасиеттерге айналып отырады. Сабақта игерген адамгершілік қасиеттер мен моральдық ережелер туралы түсініктерін еңбек үрдсінде бекіту үшін балалар әдебиетінен көркем шығармалар іріктеп алынып, оларды бғдарламамызға пайдаланамыз. Таңдап алынған шығармалар идеялық мазмұны арқылы балалардың кішіпейілділік, үлкенді сыйлау, біреуге қамқорлық жасау, ұқыптылық сияқты адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Әрбір ата-ананың парызы бала тәрбиесі жөнінде ойланып, тәрбиешімен пікір алмасып отыру. Соның арқасында ата-ана баланы әлі ешнәрсе білмейді, өсе келе бәрін түсінеді деп салғырт қараудан айығады. Әрбір ата-ана өзінің баласын еліне пайдалы, әке-шешесіне мейірімді, еңбекқор, адамгершілігі мол болуын қалайды. Ендеше баланың бойында кішкентайынан адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға аса мән берге абзал.

І. Мектепке дейінгі сәби жастағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеу

Екі – төрт жастағы балаларды тәрбиелеу  мен дамытудың ерекшіліктері

Мектепке дейінгі сәби жас – екіден төрт жасқа дейінгі – балаларда адамгершілікті дамытуда маңызды кезең. Бұл жас кезінде сәбилерде жақсы мен жаман жайындағы алғашқы үстіртін елестер, мінез-құлық дағдылары үлкендер мен құрбыларына деген мейірімділік сезімі белсенді қалыптасады. Мұның өзі балалар бақшасы мен отбасының сәтті жағдайларда ең жемісті педагогикалық әсер ету арқасында болады. Осы жаста балаларда қалыптасқан моральдық сезімдер, түсініктер мен дағдылар, олардың алған моральдық тәжірибесі олардың бұдан былайғы адамгершілік дамуының негізі болады.

Бала өмірінің үшінші жылы оның дамуының өтпелі кезеңі болып  саналады. Бұл әлі кішкентай бала, оның әлі алдыңғы сатылардағы  балалардан айырмашылығы аз, сондықтан  ол үлкендер тарапынан ықыласты да, сергек қарауды талап етеді, бірақ, сонымен қатар, онда дағдыларды игеруде, түсініктерді қалыптастыруда мінез-құлық пен іс-әрекетте жеке бас тәжірибесін жинауда сапа жағынан жаңаша мүмкіндіктер пайда болады. Балалар бақшасындағы тәрбиелеу бағдарламасында екіден үшке дейінгі жастағы балаларға үлкендердің көмегінсіз іс істеуге деген құлшыныс, айналадағылар жөнінде қарапайым тілмен пікірлерін білдіру, балалар арасында өзара қарым-қатынастың жаңа түрлерінің пайда болуы, жеке ойнаудан, бірте-бірте ойынның қарапайым түрлерінен, бірігіп ойнауға көшу.

Үш және төрт жастағы  балалар үлкендердің ескертулеріне, көңіл аударуына, тәрбиешімен сырлас болуға тырысады. Бұл сәбилердің қарапайым  гигиеналық дағдыларды, өзіне-өзі қызмет етуді, өз бетімен ойнауды, бір нәрсемен шұғылдануды, айналадағылармен қатынас жасауды біле бермеуінен.

Сондықтан мектепке дейінгі  сәби жастағы балаларды тәрбиелеудің негізгі міндеттерінің бірі тұрмыстағы іс-әрекетте, ойында, сабақтарда өз бетімен жұмыс істеулерін қалыптастыру болып табылады. Балаларды өз әлдері жетерлік істі, өздерінің өмір тәжірибесіне сәйкес, өздері істеуге үйреткен жөн. Өз бетімен істеуді меңгере отырып, бала өзіне ғана қызмет етіп қоймайды (жуыну, шешіну, киімдерін реттеп қою, киіну, ас ішу) сонымен қатар айналадағыларға қарай реттілікті қолдануға (ойыншықтарды, кітаптарды реттеп орнына қою), көмексіз көптеген ережелерді орындауға, яғни өз мінез-құлқын өзі басқаруға мүмкіндік алады.

Үш жас шамасында баланың  өз бетімен істеуі артып, сапалық  жағынан жылжуы байқалады. Бұл – тәрбиешінің балаларға жоғары талап қоюына жағдай туғызады: ойын кезінде жолдастарымен жалғасуды белгілеу, тапсырманы орындау кезінде құрбыларымен бірге ортақ іске жағдай жасау, басқалардың мүдделерімен, тілектерімен санасу, көмек көрсету.

Сәбилерді дара да ортақ іске жұмылдыра отырып, педагог оларды жақсы әрекеттерге жаттықтырады, адамшылық сезімді қалыптастырады, тыңдау ықыласын тудырады, айналаға (тәрбиешіге, күтушіге) құрметпен қарауды үйретеді. Сөйтіп, үш жастағы сәбилерге үлкендер амандасуды, рахмет айтуды, үлкендердің сұрауларына әдепті жауап қайтаруды, басқа балаларға кедергі жасамай, олармен қатар ойнауды, өзгенің жасаған құрылысын сақтауды, жолдасы жуынып біткенше, ойыншықтармен ойнап болғанша, сабырмен күтуді, ұқыпты жуынуды, дұрыстап сүртуді, ойыншықтарды орын-орнына қоюға үйретеді.

Екінші сәбилер тобында  тәрбиеші баланы үлкендер мен балаларға  өтініш жасағанда ізетпен қарай  білуді, айналасындағыларға кішігірім  қызмет көрсетуді, құрбыларымен бірге  ойнауды, оларға ойыншықтар мен кітаптар бере білуді, дидактикалық, қимылды ойындарда қарапайым ережелерді сақтай білуді: бастаушыны сабырмен тыңдауды, өз кезегін шыдаммен күтуді (егер бұл күту ұзап кетпесе) үйретеді. Балаларды ертеңгі, түскі тамақтарды столға қойып дайындауға, өсімдіктер мен жануарларды күту тапсырмаларын орындауға жұмылдырады.

Осы міндеттерді жүзеге асыру үшін тәрбиеші екіден төрт жастағы  балалардың еліктегіштігін олардың  өзгеше ерекшелігі ретінде пайдаланады. Үлкен адам өзінің жеке басының үлгісінен  жұмысқа, айналадағы адамдарға, балаларға деген қарым-қатынасын көрсетеді.

 Мектепке дейінгі сәби жастағы балаларға зор эмоциялық ықлас тән, мұның айналадағы адамдарға деген мейірімді сезім мен көзқарасқа тәрбиелеу міндетін табысты шешуге көмектеседі. Осы орайда тәрбиешінің сәбилерге жағымды эмоциялық жағдай жасағаны дұрыс: оның ұсынысына, өтінішіне, ықыласына, басқа біреудің күйінішін көрген кездегі ортақ реніш сезімін білдіруіне.

Балаларды жақындарына  деген сүйіспеншілікке, оларға бір  нәрсемен жақсылық жасағысы келіп тұруға тәрбиелейді. Бұған баланың айналасындағыға деген мейірімді сезімін үлкендердің қолдап, мақтауы арқасында қол жетеді.

Төрт жасқа толғанда педагог  балалардың жолдастарына деген сүйіспеншілікке, жақсы мейірімді болуға тырысуышылыққа тәрбиелеуді жалғастырып, балаға өзінің жаман әрекеттерімен ұялуды бойына сіңіреді. Бала бойына ақжарқындыққа, сергектікке, өзінің күшіне деген сенімділікке тәрбиелеудің маңызы зор. Мектепке дейінгі сәби жастағы балалардың құрбыларымен бірге ойнауы, олармен қарым-қатынас жасауы жеткілікті айқын көрсетіледі. Бұл әлеуметтік қажеттілік достық қарым-қатынастың дамуының алғы шарты болып табылады, сондай-ақ ол тәрбиелік міндеттердің қалыптасуына маңызды жағдай жасайды.

Екі-үш жастағы балаларға  қарағанда құрбыларымен қарым-қатынаста  жақсы нәтижелерге қол жеткен кезде, қуаныш сезімін сақтап қалу міндеті тұрады. Сонымен қатар тәрбиеші балаларды қарым-қатынас ережелерінің бұзылуын (итеріп қалу, ойыншығын тартып алу) сезіне білуге үйретеді.

Үш жаста өзге балалармен қарым-қатынас жасауға құлшыну аса күшті болып табылады. Балалардың даму дәрежесі құрбыларының қимылы мен сөзін, өзара түсінісу, бірігіп ойнау, оқу жөнінде келісу.

Балалар арасында жеке бала өз тілегін өзге баланың және барлық балалар тобының тілегімен арақатыстығын  үйренеді. Үш жастағы балалар жақсы да сергек жолдастар бола алуы мүмкін. Осының бәрі тәрбиешіге екінші сәбилер тобындағы балаларды өздерінен де кішірек сәбиге болысуды, үлкендердің кеңесі бойынша жаңа балаға қамқорлық жасауды, ауырып оралған балаларға қамқорлыққа келуді, өзгені өзі білетін істерге үйретуді тәрбиелеуге жол ашады. Ойындарда, күнделікті құрбыларымен қарым-қатынаста, балалар үлкендерге еліктей отырып, бір-біріне зейін қойып, қамқорлық, сыпайылық көрсетеді.

Балалар бақшасындағы тәрбие бағдарламасында мектепке дейінгі сәби жаста балалардың мінез-құлқында ұстамсыздықтың болмауымен, мінез-құлық ережелерін өз кезінде және дұрыс орындай алмауымен сипатталады. Сөйтіп, үш жастағы баланың тәрбиешінің белгілі бір талаптарына бағыну ықыласын тудыруға болады, алайда оның өзі, көп жағдайда, баланың орындау мүмкіндігіне келе бермейді: балаларда керекті мінез-құлық дағдылары, еңбекке қабілеті, дене күші мен қиыншылықтарды жеңу қабілеті, ерік күші жетіспей жатады. Сонымен қатар сәби балалар үлкендер сөзіне өте зейінді келеді, әсіресе, ол сенімді үнімен айтылса, ешқандай күдік тудырмайтындай болып айтылса, аса әсерлі болады. Сондықтан екі мен үш жастағы балалардың өз мінез-құлқын қарапайым этикалық нормаларға бағындыра білуге тәрбиелеуді бастауға болады. Күнделіктің өмірдегі ережелерді меңгеру балалардың қабілеттері көрінісін ойын кезінде шапшаңдатуға көмектеседі, мақсатқа тырысушылықтың негізін дамытуды қамтамасыз етіп, меңгерген ережелерге сай істеуге әсерін тигізеді.

Екінші сәбилер тобында  мәдени мінез-құлық дағдылары жедел қалыптасады. Бұл кезде әуендердің маңызды ролі болады.

Сондықтан төрт жастағы балалар  үлкендердің (ата-ананың, педагогтардың) қарапайым тапсырмаларын орындауға  қабілетті болып шығады, өз мінез-құлқында «Былай істеуге болады, ал былай  істеуге болмайды» деген ережелерді басшылыққа алады, олар қоғамдық мәні бар қарапайым әуендерді түсіне бастайды: құрбылар мен үлкендер үшін пайдалы бірдемені істеу. Бұл педагогтың қандай да болмасын балалар іс-әрекетін және олардың мінез-құлқын қимыл әрекеттерімен (сол процестің өзіне қызығушылықпен) қатар, айналадағылардың құптауына тұрарлық ықыласпен ұйымдастыруды және әуендердің қоғамдық бағыттанушылығын қалыптастыруды міндеттейді.

Үш жастағы балалардың ойлауы нақтылы  сипатта болады. Олар талапты нақтылай жағдаймен байланыстырады, ол белгілі бір жеке бастың талабы ретінде қойылады. Балалар кейде бір тектес талапты бір жағдайда орындайды да, енді бір жағдайда орындамайды, бір тәрбиешінің нұсқауларын орындаса, екінші бір тәрбиешінің нұсқауын аяқсыз қалдырады, сондай-ақ сол талапты үлкендердің көзінше орындайды да, олар жоқ жерде орындамайды.

Тіпті балалар төрт жасында да өз мінез-құлықтары мен адамгершілік норма жөніндегі түсініктердің арақатынасын толық ажырата білмейді. Оның үстіне олардың өзін-өзі бақылауы өз мінез-құлқын саналы түрде бақылауы балаларда нашар дамыған. Осымен байланысты олар кейбір жағдайларда көрініс берген сезімдер, тілектер әсерімен тәрбиешінің талаптары жөнінде ұмытып, қызба мінезділік көрсетіп алады. Міне, сондықтан төрт жасқа дейінгі балалардың моральдық әрекеттері мен қылықтары көбінесе кездейсоқ жағдайдағы сипатта болады, яғни бір жағдайларда көрініс береді де, екінші бір жағдайларда ешбір көзге көрінбейді. Балалар бұл кезеңде тіл үйренулерін жалғастыра береді. Олар айналадағы құбылыстарды біртіндеп түсіне бастайды және оларға қарапайым сөзбен баға береді. Тілдің тез дамуы мен балалық зор белсенділікті және сөйлеудің эмоциялығын тәрбиеші сәбилерді қоршаған дүниемен, адамдармен, олардың арасындағы өзара қарым-қатынас ережелерімен таныстыру үшін пайдаланады.

Бірінші сәби тобындағы балалар  тату ойнаудың, іспен шұғылданудың керектігін, бірін-бірі ренжітпеудің, ойыншықтарды тартып алмай, сыпайы сұрап алудың қажеттігін, жиһаздарды, кітаптарды бүлдірмей, оларға ұқыпты қарауды меңгеріп алуға тиіс. Балаларда жануарларды, құстарды, өсімдіктерді сүйіп, сақтап-аялау жөнінде түсінік қалыптасады. Балалар үлкендер тарапынан қамқорлықты сезініп, оларға балалар бақшасында жақсы болуы үшін (аспазшы тамақ дайындайтынын, күтушілер бөлмелерді жинайтынын, т.б.) сезінеді, сөйтіп, үлкендердің еңбегіне ұқыпты қарау керектігін түсіне бастайды.

Ал екінші сәбилер  тобында бұл көріністер тек қана нығая түседі, жаңалар да қалыптаса  бастайды. Сөйтіп, балалар жиһазды, аяқ киімді ұқыпты ұстаудың керектігін түсінеді, өйткені бұларға үлкендердің еңбегі сіңірілген. Балалар барлық адамдардың жұмыс жасайтынын (үйлерді салатынын, көлік жасайтынын, астық, көкөніс, т.б. өсіретінін, бір-біріне көмектесетінін) түсінеді. Сәбилерге қамқорлық жасауды, барлық адамдарды тек қуанышқа жеткізуді, өз құрбылары мен үлкендерге көмек көрсетудің жақсы нәрсе екенін балалар түсінеді.

Балаларда шыншылдық  жөнінде түсініктер қалыптасады: ата-анаға, жақын адамдарға, тәрбиешіге, тек  қана шындықты айтудың керектігін, бәрін қалдырмай айту сияқты түсініктер.

Сонымен мектепке дейінгі жастың өзінде балаларда қоғам өмірі құбылыстары мен адамдық қарым-қатынастар жөнінде қарапайым түсініктер қалыптаса бастайды.

Кішкене балаларды аталған  адамгершілікке тәрбиелеу міндеттерін  іс жүзіне асыруға көбінесе өз еркімен  кетушіліктің, қиқарлықтың куәсі болатын «үш жастағылар дағдарысы» деп аталатындардың бой көрсетіп қалушылығы кеселдік келтіреді.

Үш жастың соңында  бала бойында өзіндік пікір түюге  ұмтылушылық пен өзіндік «менменнің»  көрінісі басталады. Баланың өзіне-өзінің көзқарасы, негізінен, оның бір нәрсені істей білетіндігін және осы жолда өзінің жетістігін қалай түсінеді, соған байланысты. Егер үлкендер бала мінезіндегі шұғыл өзгерістерді дер кезінде аңғармаса, оның бұрынғы қарым-қатынасы оған ұнамаса, онда оның дағдарысқа душар болғандығы. Онда оған тәрбиешілер мен ата-ана қолдарынан келетін мүмкіндіктерден зор көлемде өзіндік талапты қоя бастайды. Олардың тыйым салуы реніш білдіреді.

Педагогтар балалардың үш жастан кейінгі өзін-өзі қолдап, өздігінен істеуге тырысатынын  ескере отырып және қыңырлықты болдырмауға бағытталған жұмыс жүргізеді, ал егер жекелеген сәбилерге ол кейбір балаларда сезіліп қалса, онда олар өздерінің барлық күшін оның түп-тамырымен жоюға тырысады. Сонымен қыңырлықты жою осы жас шамасында балаларды тәрбиелеудің міндеттерінің бірі болып саналады.

Қайырымдылық, дұрыс өзара қарым-қатынас және қарапайым адамгершіліктің көрінісі күнделікті тұрмыстық іс-әрекетте, ойында, осы іс-әрекеттің қалыптасуымен байланысты сабақтарда өтіп жатады.  

ІІ. Күнделікті тұрмыстағы іс-әрекетте тәрбиелеу

Төрт жастағы балалармен жұмыс жасайтын педагогтың алдында  бұрынғы жас басқыштарына қарағанда  адамгершілікке тәрбиелеудің күрделірек міндеттері тұр. Бұл – балалардың мәдени мінез-құлықты меңгерген  кездегі белсенділігімен, саналығымен, өз бетімен іс-әрекет жасауға ықыласының артуымен, үлкен адамдардың, балалардың көбірек тобымен араласуымен, кейбір адамгершілік тәжірибесінің болуымен шарттас. Тәрбиеші балалардың өсіп келе жатқан мүмкіндігіне және олардың екінші сәби жас тобына баруының бірінші күндерінен бастап педагогикалық процесті жемістірек етіп кұруға тырысады.

Балалардың өздері бір  нәрсені істегендеріне қанағаттану сезімдері тереңдей түсуі жалғасып отырады. Бұл сезім тұрмыстық процеске қызықтырып, бұдан былай өздігінен істеуді дамытуды қамтамасыз етеді. Оның негізінде бұрынғыша балалардың еңбекте өзіне-өзі қызмет етуінің жекелеген іс-әрекеттерін меңгеруі жатады.

Әріне, үш жасар бала әлі  де үлкен адамның күтімі мен көмегін  қажет етеді. Бірақ тәрбиеші балаға қамқорлық көрсете отырып, өзіне-өзі қызмет көрсетуді жан-жақты мадақтайды. Шамамен жыл ортасына таман олардың тамақ, жуыну, киіну дағдылары қалыптасып, педогогқа практикалық көмек көрсетуден мүлдем дерлік бас тартуға тура келеді де тек бақылаумен ғана шектеледі. Біреуіне ол қолына жұққан су тамшыларын сілку керектігін ескертсе, екіншісіне еденге су төкпей мұқият жуынғандығын мақтайды. Үшіншісін тамақ кезінде салфетка пайдаланғандығын айтады.

Дағдыларды меңгеру  – бірден болмайды, белгілі бір күш жұмсаумен байланысты. Тәрбиешіден шыдамдылық ұстамдылық, такті талап етіледі. Ол балалардың жаңа жетістіктерін байқап, оларды да басқаларға белгілі етеді, осының өзімен өз күштеріне сенімдерін нығайтады. Балалардың сәтсіздіктерін олардың ар-намысына тимей, абайлап жөндету қажет.

Тәрбиешінің айрықша  назарын қажет ететін - әлі де үйде киіндіріп, жуындырып, тамақтандыратын  балалар. Педагог, ата-аналардан әдепті түрде олардың балаларының көбірек өз бетімен жұмыс істеуіне, олардың өз бетімен істегісі келген әрбір әрекетін мадақтап, шыдамдылық пен төзімділікті көрсете білулеріне қол жеткізу.

Төртінші жыл соңында тамқтану, жуыну, киіну процесінде балаларға өз бетімен істеуге ең жоғары талаптар қою мүмкіншілігі бар. Ең алдымен тәрбиеші балалардың зейінін олардың іс-әрекет сапасына аударады, бұл мақсатқа мадақтауды, өз құрбыларына үлгі етуді пайдаланады.

Мектепке дейінгі сәби жастағы балалардың өз бетімен істеуін  қалыптастыруда тек мәдени-гигиеналық дағдылардың болуын шектеу десек, дұрыс  болмаған болар еді.

Өкінішке орай, кейбір педагогтар жуыну, тамақтану, киіну сәттерін пайдалануды тек тәрбие деп қарайтындары да табылып қалады. Озық практика көрсеткендей екінші сәби жас тобындағы тәрбиеші алдындағы көптеген мүмкіндіктер бар, ол мүмкіндіктер – балалар арасында дұрыс өзара қарым-қатынасты қалыптастыру. Өйткені олардың көбі едәуір тез киінуге үйренеді. Олардың дағдысы сенімдірек, қимылдары ширағырақ та тез және бұрынғдай балалардан көп зейін қоюды қажет етпейді.

Тәрбиешінің әр баланың  мінез-құлқын байқауы қажет және оның дос құрбысына көзқарасын, олармен әңгімелескендегі дауыс ырғағына ден қойып, кезінде араласа білу немесе, керісінше, ұрыс пен келіспеушілік пайда болғанда күте тұру. Міне педагог балдырғандармен өзінің күнделікті әрекетін ойластыра отырып, өзіне-өзі қызмет ету дағдыларын бекітіп қана қоймайтыны да сондықтан, бірақ адамгершілікке тәрбиелеу міндеттерін де шешеді.

Бұрынғы жас сатыларындағы  секілді педагог балаларды шешінетін, жуынатын жердегі мінез-құлық ережелеріне  үйретуді жалғастырады. Шуламау, тентек болмау, жуынғанда, киінгенде жолдастарына кедергі келтірмеу сияқты ережелер балаларға бұрыннан таныс және оларды бекіте түсу мақтау жолы арқылы болады.

Тәрбиеші сонымен бірге  біртіндеп балдырғандардан тез  өз мінез-құлықтарын қадағалап қана қоймай, көпшіл, сергек, өз жолдастарымен сыпайылықты талап ететін жаңа ережелер енгізеді. Осы ережелерді орындауда тәрбиеші өмірдің нақтылы мысалдарына үйретеді.

Өзін қалай ұстау керектігі  жөнінде көптеген көрнекілік көрсету, қолайлы дәлелдер ережені меңгеруге, оны орындаудың және түсінудің тәсілдерін меңгеруге көмектеседі. Неліктен өзіңді солай ұстайсың, ал неге басқаша ұстамайсың деген сияқты. Бұл сонымен бірге дау-жанжалдың болмауына педгогқа мүмкіндік туғызады.

Сөйтіп, жаңа жағдайды нақтылы  пайдалана отырып, педагог мүмкін болған дау-жанжалды ескертіп, балалардың өзара қарым-қатынасын қажетті жақтарына бағыттады. Екінші сәбилер тобының балаларымен жұмыс істегенде осындай жағдайларда баланың назарын тек басқа жаққа аударады немесе сотқарға тікелей әсер етеді, оларға қалай істеу керектігін үйретудің орнына кейбір үлкендер осылай істеп, дұрыс жасамайды.

Тәрбиеші ақырындап мінез-құлық  тәсілдерін көрсетуді қысқартады да балаларға құрбыларымен өзара қарым-қатынаста  дұрыс қылықтарға өздігінен жаттығуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге үлкен адам кейбір балалардың дағдыларды қалай игеретінін, олардың күнделікті тұрмыстағы нақтылы көріністері қандайлығын үнемі бақылайды, әр балаға ықпал ету үшін жеке-дара әдістерді іріктейді. Тәрбиеші мәдени мінез-құлық дағдыларын біраз баяу игеретін, ұялшақ балаларға қарау жөнінде жоспарда көрсетеді. Ол жоспар оларға қосымша көрсету, жаттығулардың санын көбейтуге пайдаланатын болады (күнделікті өмірде, арнайы сабақтарда көңіл көтеру кездерінде). Тәрбиеші өте ұшқалақ, ұстамсыз балаларды айтылған әдеттерге баулуда белсенділікке бағыттау үшін түрлі жаттығулар беруді қарастыруға тырысады.

Күні бойына тәрбиеші белгіленген ережені орындған, мейрімділік сезім көрсеткен балаларды белсенділігі үшін мадақтайды, баланың бойында бірте-бірте танылған мінез-құлықты, өзінің белсенділігін шектей білуді бірте-бірте қалыптастырады. Бұл әсіресе үлкен адамдармен қатынаста, мысалы шолжаң да еркін, тыңдамайтын. Топтағы қабылданған ережені жоққа шығаратын балаларға қатысты. Барлық кезде, бала рұқсат етілетін нәрселер шегінен асқанда, педагог өз ренішін дауыс ырғағымен, көзқараспен, қысқа сөз тастаумен білдіргені жөн. Әдетте балдырғандар үлкен адамның суық қарасына қатты ойланып, педагогтың өзіне бұрынғыдай қарауына тырысады.

Күнделікті өмірде балаларды мінез-құлықтың дұрыс дағдыларына тәрбиелей отырып, мүмкіндігінше, ескертулерді, ақыл айтуды, ұялтуды сирек жасауға тырысу керек, өйткені олар іс-әрекетке, жақсы қылықтарға, сонымен қатар мейрімді сезімдерге қызығушылықты тұншықтырады. Бірақ егерде топта әлі де болса өте қозба тәртіпті бұзатын, басқалардың киінуіне кедергі келтіретін ұшқалақ балалар болса онда ондай балаларды столға отырғызудың, ескертулер жасаудың орнына олар үшін ұзақ отыруды талап ететін пайдалы іс-әрекетті ұйымдастыру қажет. Бірінші сәби жас тобындағыдай дұрыс баға, мақтау, қолдау балалардың дұрыс қылықтарын жасауына, алдағы уақытта дұрыс іс істеуіне сенімдерін арттырады.

Шыңғыс  Дәуренмен бірге құрылыс бұрышын тәртіпке келтіреді. Бұл фактіні тәрбиеші назардан тыс қалтырмайды: «Шаршылар қандай әдемі қойылған! Жарайсың, Шыңғыс! Талғатқа шаршыларды тез жинауға көмектестің!» - дейді. Бала үлкен адамның мақтауына қуанады. Оның келесіде де осылайша әрекет етуіне ықыласы пайда болады. Тәрбиеші өз тәрбиеленушілері жөніндегі жақсы сөздерге сараңдық жасамау қажет, бәрінен бұрын олардың бойындағы бар жақсылықты көріп, оған көңіл аударуға тырысу керек, бірақ жеке балаларды асыра мақтамаған да жөн. Бұл олардың мінезінде жағымсыз ерекшіліктердің, дандайсудың, өзімшілдіктің қалыптасуына әкеліп соқтырады. Сонымен, педагог баланы қай уақытта мадақтап, қай уақытта үндемеу әдісін өте шебер қолдануға тиіс.

Педагог баланың не істеп жатқанының бәріне әрқашан зейінді болсын (ол белгіленген ереженің орындалуына қалай қарайды, оның құрбыларымен өзара қарым-қатынасы қандай?) Егер бала бұрын істей аламағанын енді істесе, онда тәрбиеші оны бірден мақтайды.

Тәрбиеші осы жас  басқышында кейбір балалардың қиқарлығы  мен бірбеткейлігінің пайда болғанын кездестіре алады. Педагог бәрінен  бұрын жағымсыз қылықтардың себебін  анықтап, ата-анасының көмегімен оларды жоюуға қол жеткізуге тырысады.

Сөйтіп, Қайратты бақылай отырып, тәрбиеші баланың немен айналысу керектігін білмегенде, қиқарлана бастайтынына көз жеткізді. Педагогтың болжауы отбасына барғанда айқын анықталды, яғни үйде үлкендер үнемі баланы қамқорлыққа алып, ал балдырған өзінің үнемі көңілін көтеруге, онымен шұғылдануға үйреніп кеткені анықталды. Тәрбиеші ата-аналарына балаға көп ойыншық алып бермеуге, баласының әрбір ескертпесін орындай бермей, қайта оның бар ойыншықтармен ойнауына, баланы іс-әрекетте бейімдеп, оны қарапайым істерді өзі жасауына үйретуге кеңес беру керек.

Өз тарапынан тәрбиеші мұндай балаға мазмұнды іс-әрекетпен шұғылдануға, ойнауға, еңбектене білуге үйретуге тырысады. Байқау көрсеткеніндей, төрт жасар баланың ашулануының себебі жалпы қажетті бақылаудың артық болуынан, бірақ, кейбір тәрбиеші ата-аналарда ол баланың барлық іс-әрекетінің, оның өз бетімен істеуінің қатаң тәртіп жүйесіне айналып кетуі мүмкін. Балалар мұндай жағдайда оларға не ұсынса, тек соны ғана орындайтын болады. Ал бұл олардың өз бетімен істеудегі табиғи жақтарына қайшы келеді. Мүмкіндігіне қарай, балалардың тәртібін бақылауға алып, рұқсат етілетін нәрсесінің шегін кеңейту қажет, оларды балалардың мінез-құлқын бақылаумен ұштастыра отырған жөн.

Үлкен адамдардың, мүмкін болғанша, қатысуымен байланысты балалардың тапсырма орындау  кезінде педагог балалардың өзіндік  әрекеттеріне, еріктік қасиеттеріне айрықша көңіл бөлу керек. Тәрбиеші баланы үлкен адмдардың жұмысына қосылуға қолды шебер жеткізеді, еңбекке қатысуының жеткілікті формасын табады. Күтуші балаға ортақ қарап: «Орындықты столдан қашықтау қоя салшы мен қазір еденді сүртемін»,  - деді. Тілеуің болсын, қарындашты шкафтан алып берші. Мен оларды ұштаймын, ертең сурет саласыңдар, - деп өтінді тәрбиеші. «Балаға үлкендерге көмектесу, «бірдеңе жасау», «жұмыс істеу» үлкен қуаныш әкеледі, өзін ол үлкенмін деп сезінеді. Үлкен адамдардың қарапайым еңбек тапсырмаларын балалардың орындау процесінде төрт жасар балалар ойыншықтарды орнына қою, қасықтарды орналастырып салу, өздерінің шай ішкен ыдысын жинау, балықты, құсты тамақтандыру, бақшадағы, гүлзардағы өсімдік пен гүлдерді суаруды тез үйренеді.

Үлкен адам баланың жұмысына дұрыс  қарайды, оның шеберлігін атап, оның тырысушылығы жөнінде ата-анасына айтады. Егер балдырған қолынан бір нәрсе келмей жатса, тәрбиеші шыдамды түрде ол не, неліктен қолынан келмей жатқанын түсіндіреді, қалай істеу керегін айтып, нәтижеге қол жеткізуге көмектеседі.

Бұл жас сатысында балалар ойында және еңбекте өздерін  әр түрлі  көрсетуге қабілетті. Балаларды еңбек тапсырмаларын орындауға тарта отырып, тәрбиеші балдырғандардың еңбектік іс-әрекетті ойынға айналдырып  жібермеуді қадағалайды. «Неге сен үнемі сумен ойнайсың», жүйектегі гүлдер басын төмен салбыратып жіберіпті қарашы сен оларды қашан суарасың. Кәнеки, оларды тездетіп суар».

Балалар арасында еңбектік тапсырмаларды  бөле отырып тәрбиеші инициативалы және бейімделгіш бала жасқаншақ та жігерсіз баланы басынбау үшін, епті баланың  өзіне сенімсіз баланың өз бетімен  істеуін жоққа шығармауы үшін, олардың өзара қарым-қатынасын реттейді.

Екінші сәби жас тобында тәрбиеші көбінесе балаларды еңбек тапсырмасын бірге орындауда жолдасына көрсетілер көмекке көңіл бөледі. Бірақ бұнда сезім шегін сақтаған маңызды, әйтпесе біреулерде біреуге ұдайы сенушілік қалыптасып, екіншілерде, кім-кімді көбірек жиі көмекке шақыратындарда, қарсылық, реніш немесе, керісінше, менмендік: «Міне, мен қандаймын» деген сияқты пайда болады. Балаларды қолынан келетін еңбекке үйрете отырып, тәрбиеші оларға күн артына күн салмай, қалай және не істеу керек, қайткенде аз күш жұмсап, жоғары көрсеткішке қолын жеткізетінін көрсетіп, еңбек не үшін керек оның мақсаты неде екенін түсіндіреді және әңгімелеседі. Тәрбиеші бұл жөнінде іскерлікпен (ұзақ түсіндірмейді) ренжітпей: «Балыққа азықты аз беру керек. олар кішкентай ғой, қөп жей алмайды, тек суды бұзады»; «Құрылыс материалдарын жәшікке сиятындай етіп, жина» дегенде балалар: «Мінеки, материалдарды қандай жақсы етіп жинадық»,- деп айтқан болар еді.

Алғашқы кезде жұмыс тәсілдерін көрсету міндетті түрде үлкен адамның көмегімен болады, өйткені балалар әлі де көп нәрсені білмейді, бірақ бұл баланың белсенділігін, оның өз бетімен істеуін жоққа шығармауға тиіс.

Еңбек нәтижелерін тәрбиеші міндетті түрде тексереді және бағалайды. Үлкен адам кішкентай балаларға аса көп талаптар қоймауы керек, бірақ, егер ол өз тәрбиеленушілеріне сенімді болса, онда ол өз қаттылығын танытады. Егер бала тапсырманы орындау барысында дұрыс нәтижелерге жететін болса, онда оның ықыласы пайда болып, бұдан былай да белгілі бір күштер жұмсайды. Өзіне бір нәрсе жасауға ынтасы айрықша артады, егер ол бұл кезде үлкендерден қолдау мен мақтау тапса. Сондықтан тәрбиеші баланың әрбір өз бетімен жасаған қылығын мақтауы керек. Егер педагогтың тапсырмалары күшті болса, балалар қанағаттанғандықпен орындайды.

Мұндай тапсырмалар  үлкендердің көрсетуін күтпей-ақ балалардың өздері қиын жағдайда бір-біріне зейінділік көрсетіп, қол ұшын беруге көмектеседі.

Тәрбиеші балаларға түрлі тапсырмалар  бере алады, мысалы, ойнауға орын босату үшін столды қабырға жаққа қарай жылжыту, кішкентай орындықтарды сүрту, ойыншығы бар шкафты жинауға қатысу, шаршыларды жәшіктерге дұрыс салу, сурет салып болғаннан кейін қарындаштарды қорабымен тәрбиешіге беру. Баланы қандайда бір болмасын тапсырмамен бұл топта істемейтін үлкен адамға жұмсау (басқа бір тәрбиешіден суреті бар кітап сұрау, медбикеден бүгін қыдыруға бола ма және т. б. білу). Әрине, педагог бала келетін қызметкермен күні бұрын келіседі. Бұл балдырғанның қолайсыз жағдайға қалып қойған кезінде көмек беру үшін өте қажет (егер ол, мысалы, келіп алып, үндемей тұрса, оның неге келгенін сұрау). Кейде балаларға: ән жетекшісіне кімнің барғысы келеді дей келіп, біздің топтың балаларына залға кіретін мезгіл болған жоқ па», - деп ұсынуға да болады. Егер бірнешеуі ықылас білдірсе, онда олардың әрбіріне тапсырма тауып беруге болады. Кейінірек балалар тапсырманы сөзбе-сөз орындауға үйренген кезде, баланы жіберу үшін біреумен алдын ала келісілген келісімнің қажеті жоқ болып қалады.

Мүмкіндігінше, балаларға ұсынылған тапсырмалардың өмірде қажетті де қызық болғаны абзал. Мысалы, педагог: «Балалар, біз қазір торғайларды тамақтандыруға барамыз. Олардың бидайды қалай шоқып жейтіні сендерге өте қызық болады. Мысалы, Айдана, Мақпал, Аяна, тәрбиешіге (меңгерушіге) барып сұлы әкелсін, Тахмина және Жарқын нан қалдықтарын алады» , - дейді. Балалар қуана-қуана тапсырманы орындауға асығады.

Тәрбиеші алда тұрған балалар әрекетіне сүйене отырып, оны орындауға күш салады.

Әдетте тәжірибелі педагогтар тапсырманы сабақта алаңдап, зерігіп отыратын балаға береді. Тапсырма балалардың түрлі қимылында орындалып, олардың белсенділігі мен эмоциялық дәрежесін арттырады.