Мемлекет аппараты

Мазмұны

 
 
Кіріспе 3

1 бөлім. Мемлекеттік басқарудың негізгі элементі - мемлекеттік орган

1. Мемлекеттік орган: ұғымы, негізгі белгілері 6
2. Мемлекеттік органдарды ұйымдастыру 8
3. Мемлекеттік органдардың түрлері жэне қызметі 10

2 бөлім. Мемлекет аппараты (механизмі) ұғымы мен оның құрамдас бөлімдері

1. Мемлекет аппаратының (механизмінің) негізгі ұғымдары
2. Заң шығарушы биліктің органдары 14
3. Атқарушы биліктің органдары 19
4. Сот билігінің органдары 22

 
3 бөлім. Мемлекеттік аппарат мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары 25

 
Қорытынды 28

Қолданылған эдебиеттер тізімі 29

Кіріспе

     Мемлекеттің органы мемлекет механизмінің «алғашқы клеткаларының» бірі болып табылады. Заң ғылымында «мемлекет тетігі» жэне «мемлекеттік аппарат» түсініктері синоним ретінде қолданылады. Бірақ, кейбір көзқарастар бойынша мемлекеттік аппаратқа, тікелей басқару ісімен шү-ғылданатын сол үшін өкілеттік берілген органдарды жатқызады, ал «мемлекет тетігі» түсінігіне мемлекеттік аппараттың «материалдық қосылымдары» кіреді жэне (қарулы күштер, ішкі істер органдары, түзету мекемелері), себебі мемлекеттік аппарат өзінің қызметін соларға сүйеніп атқарады. Мүндай органдардың жиынтығы мемлекет механизмінің басты буынын қүрайды. Мемлекеттік органның өзіне тэн сипаты мен белгісі анықталған жағдайда ең алдымен оның мемлекеттің қүрылымдық компоненті екендігін негізге алу қажет. Сондықтан мемлекеттің жалпы сипаты (егемендігі, өктемдігі, мемлекеттік аумақ шегіндегі қызметінің жалпы сипаты, адамдардың мемлекетке азаматтық тиістілігі негізіне жалпы халықты қамту) мемлекеттік органдардың сипатына өзінің белгісін түсіреді, олардың әрқайсысында өзгеше ұйғарылады.

     Мемлекет тетігінің, қоғамның өркениетті даму кезеңдерінде эртүрлі қүрылымдары жэне қызметтері болғанү адам баласының қоғамы, прогресс жолымен жылжи отырып, мемлекеттік органдар құрған, мемлекеттің қызметін өз мэнінде қамтамасыз еткен. Мемлекет тетігінің қүрамдық жэне қызметінің эртүрлілігі, оның жалпылама жэне көптеген бұрынғы жэне қазіргі мемлекеттерге тэн сипаттағыц маңызды белгілерін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.

     Мемлекет тетігіне - қоғамды мемлекеттік басқару жэне оның негізгі мүдделерін қорғау жатады жэне арнайы органдардың, мекемелердің жүйесі арқылы іске асырылады.

     Түтас нәрсенің бір бөлігі ретінде (мемлекет жэне оның механизмі) мемлекеттік органда қандай жағдайда да түтастық сипаты болады. Оның қандай

құқықтары болса да, құзыреті басқа құрылымдардың құзыретінен қалай ерекшеленсе де, мемлекеттің атынан билікті жүзеге асыру қүралдарының бірі ретінде қызмет ететіндігі маңызды.

     Алайда, бірқатар мағынасы бар жоғарыда аталған нүсқаулармен шектеліп қалу жеткіліксіз, эйтсе де олар мемлекет органының ерекшелігін ашып көрсете алмайды. Соны анықтау мақсатында бірқатар ғалымдар мемлекеттік органдардың ерекшеліктерінің бірі ретінде мемлекетік билік өкілеттіктері туралы ережені ұсынды. өздерінің басқару жэне үйымдастыру қызметінде олар азаматтардың барлығына немесе белгілі бір санаттарына, лауазымды түлғалар мен ұйымдарға міндетті болатын билік сипатындағы жалпы немесе нақты ұйғарымдар беруге құқылы. Бұл үйғарымдар аталған органның моральдық қоғамдық беделіне ғана емес, мемлекеттік-мэжбүрлеумен қамтамасыз етуге де сүйенеді.

Мемлекеттік органдардың басқа сипатты белгілеріне мыналар жатады:

     олардың эрқайсысын конституцияның, заңдар немесе басқа нормативтік құқықтық актілер негізінде құру;

     мемлекеттің олардың эрқайсысының алдына қойған міндетінің ұйымдық қү-рылым мен қүзыретінің ауқымына сэйкес келуі;

     қызметтің олардың өзіне тэн айрықша нысандары мен әдістерін пайдалануы.

     Заң ғылымында мемлекеттік органдарды мемлекет функциялары бойынша топтастырудың мүмкін еместігі туралы қалыптасқан пікір дұрыс, өйткені олардың көпшілігі бір ғана емес, екі немесе одан көп функцияларды жүзеге асыруға қатысады. Сондықтан мемлекеттік органдарды топтастыру үшін басқа негіздемелер алынады. Олардың ішінде ең көп тарағаны - өздерінің тікелей қатысы бар билік тармақтары бойынша топтастыру болып табылады.

     Мемлекет тетігі - мемлекеттің қызметін, алдына қойған мақсатын іске асыруға арналған мемлекет органдарының жүйесі.

Мемлекеттік тетіктің жалпы сипаттағы белгілері мынадан көрінеді:

     Біріншіден, мемлекет тетігі арнайы басқарумен шұғылданатын адамдардан түрады (заң шығарумен, заңды орындаумен, оларды бұзудан қорғайды).

     Екіншіден, мемлекеттік тетік органдардың жэне мекемелердің қиын жүйесі, өздерінің негізгі билік қызметтерін іске асыруға тығыз байланыста болды.

     Үшіншіден, мемлекеттік аппарат бөліктерінің барлық қызметтері үйымдастыру жэне қаржы қүралдарымен қамтамасыз етіледі, ал керек жағдайда мэжбүрлеу арқылы іске асырылады.

     Төртіншіден, мемлекет тетігі азаматтардың заңды мүдделерін жэне құқықтарын қорғауға арналған. Мемлекеттік органдардың өктемдік міндеттері құқықпен шектеледі, ол жағдай мемлекет пен жеке адамдардың арасындағы адал қатынасты толығымен қамтамасыз етеді.

     Мемлекеттің тетігі, арнайы құрылымдағы және өздеріне тэн қызметтерді орындайтын эртүрлі бөліктерден тү_рады. Тетіктің негізгі бөлігіне мемлекет органдары жатады.

     Мемлекет органдары — мемлекет тетігінің бір бөлігі, заңға байланысты өзіндің құрамы бар, қоғамдық өмірдің бір жағын басқаруға қатаң түрде міндеттелген, басқа мемлекеттік тетік бөліктерімен эрекеттес, біртү-тастықты қү-рады.

     Жоғарыдағы түсініктемеден көрінгендей, мемлекеттік органдардың өзіндік белгілері бар:

1. мемлекет тетігінің дербес бөлігі ретінде көрінеді;
2. мемлекеттік органдар тек қүқықтық актілер негізінде қүрылып, эрекет 
   жасайды (Конституция, заңдар);
3. тек өзіне тэн мақсаттар мен функцияларды орындайды жэне соған сай 
   нысандар мен эдістерді пайдаланады;
 

5. билік өкілдігі берілген жэне қажетті кезде мэжбүрлеу шарасын қолдана 
   алған;

6. алдына қойған мақсатқа жету үшін құрылған мемлекеттік қызметтер 
   мен соған сай бөлімдерден тұрады;
7. міндетін жүзеге асыру үшін өзіне сай қүрамы, материалдық негізі жэне 
   қаржы құралдары бар.

     Мемлекеттік қызметті іске асыру нысанымен мемлекеттік органдар: өкілетті, атқарушы, иелік, сот, прокурорлық жэне басқа тексеру-бақылау органдарына топтасады:

билікті бөлу принципі бойынша - заң шығарушы, атқарушы және сот;

ескі жолмен - федералдық, республикалық жэне жергілікті.

     өкілеттік, уақытына қарай - түрақты (эрекеті тежелмейтін уақытқа құрылады) жэне уақытша (уақытша мақсатқа жету үшін қүрылады);

     қүзыретін іске асыру тэртібіне байланысты - алқалық жэне жекеше басқару;

     құқықтық нысандар қызметтеріне байланысты - қүдықтық шығармашылық, құқық қолдану және құқық қорғау құзыреттерінің сипатына қарай жалпылама орган (үкімет) жэне арнайы қүзыретті (министрлер) болып бөлінеді.

     Мемлекет органдары өздерінің қүрылу тэртібіне жэне атқаратын міндеттеріне байланысты топтарға бөлінеді. Көрсетілген белгілерге байланысты мемлекттік органдарды мынадай үш негізгі топқа бөлуге болады: өкілетті органдар, орындаушы органдар, сот (құқық қорғау) органдары, соның ішінде Конституциялық бақылау органдары бар.

1 бөлім. Мемлекеттік басқарудың негізгі элементі - мемлекеттік орган 1.1. Мемлекеттік орган: уғымы, негізгі белгілері.

     Мемлекеттік аппарат - қоғамды басқару үшін арнаулы құрылған мемлекет органдарының біртұтас жүйесі. Оның нышандары: мемлекет қоғамды басқаратын жэне тек қана қызметпен шұғылданатын адамдардан тұрады; мемлекеттік аппарат мекеме мен органдардың байланыс жүйесі; мемлекет органдарының қызметі үйымдастырушылық, материалдық жэне экімшілік кепілдіктермен қамсыздандырылады; мемлекеттік аппарат азаматтардың заңды мүдделер мен қүқықтарын қорғау үшін қүрылады. Қазақстан Республикасы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның екінші бабында: «Мемлекеттік қызмет -азаматтардың мемлекеттік органдар мен олардың аппараттарында конституциялық негізде жүзеге асырылатын жэне мемлекеттік басқаруды жүзеге асыруға, мемлекеттің өзге де міндеттері мен яункцияларын іске асыруға бағытталған кэсіби қызмет» делінген.

     Мемлекеттік аппараттың ерекше ішкі құрылысы бар: олардың арасындағы қатынастар бір жүйеге біріктіріледі. Бүл жүйенің негізін экономика, саяси қарым-қатынастар, сана-сезім құрады. Осы жүйеде эрбір органның өзінің орны, бір-бірімен қарым-қаты- астары, қызметінің негізгі принциптері көрсетіледі. Дамудың эрбір кезінде мемлекеттік органдардың орындайтын қызмет бабы жэне істері өзгеріп отырады. Шығыс мемлекеттерінде бүкіл аппаратты бір орталыққа бағындыратын - патшаның билігі орнаған парламенттік республикада негізгі функциялар парламенттің қолында болады. Мемлекеттік аппарат дамуының объективтік бағыттары байқалады: бюрократизация, дифференциация, профессионализмнің өсуі. Мемлекеттің эрбір типіне мемлекеттік аппараттың ерекше нышандары сэйкес келеді. Мемлекеттік қызмет - конституциялық негізде баянды етілетін азаматтардың мемлекеттік органдар

мен оның аппаратындағы мемлекеттік басқаруды, басқа да мемлекеттік міндеттер мен қызметтерді атқаруды жүзеге асыратын кэсіптік қызметі.

     Қазіргі мемлекеттік аппараттың қызметі мынадай принциптермен реттеледі: мемлекет аппаратының ішкі қүрылысын жэне құзірітінің нэтижелі, тиімді болуы. Ол үшін оның қызметі демократиялық, Конституциялық, заңдылық принциптерге сэйкес боуға тиіс. Мемлекеттің лауазымды адамдары, қызметкерлері нормаларды жоғарғы этикалық дэрежеде орындауы тиіс. Мемлекеттік аппарат халықтың мүддесін қорғап, оны іске асыруға міндетті. Халықтың мемлекетті басқару процесіне қатысуының демократиялық жолдары - олардың сайлауға қатысуы, халықтың өкілдері мемлекеттік аппаратты құрады, азаматтардың қүқықтары мен бостандықтарына мемлекет кепілдік береді. Халық мемлекеттік аппараттың қызметіне көмек беру үшін қоғамдық үйымдарды қүрады, олар мемлекеттік аппаратпен байланысатын саяси жүйені қүрады. Конституцияның 33 бабында «Азаматтардың тікелей жэне өз өкілдері арқылы мемлекеттің өкілдік, атқарушы және сот органдарының құрылуы мен жүмыс істеуі жөніндегі эрекетін жүзеге асыру мүмкіндігі» делінген. Қатысудың түрлері былай деп белгіленеді: мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жеке жэне үжымдық өтініштер жолдау; мемлекеттік органдар мен өзін-өзі басқару органдары сайлау жэне оларға сайлану, референдумға қатысу, мемлекеттік қызметке кіру.

     Мемлекеттік қызметтің принциптері: заңдылық, мемлекеттің биліктің заң шығарушы, атқарушы жэне сот тармақтарына бөлінуіне қарамастан, мемлекеттік қызмет жүйесінің біртүтастығы; азаматтарының құқықтарының, бостандықтары мен заңды мүдделерінің мемлекет мүдделері алдыңда басымдығы; мемлекет қызметіне кіруге, қытысуға еріктілігі; өз өкілеттері шегінде жоғару түрған мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар қабылдаған шешімдердің төменгі мемлекеттік органдар қызметшілерінің

орындауы үшін мшдеттшігі; мемлекеттік қызметкерлердщ кәсшқойлығы мен жоғарғы біліктілігі.

 
1.2. Мемлекеттік органдарды ұйымдастыру.

     Қазақстанның біртұтас мемлекеттік билігінің тармақтарға бөліну принципі конституцияда белгіленген негізгі принциптердің біреуі ғана емес, ең күрделісі. Республикадағы мемлекеттік билік біртұтас, өйткені бірден-бір бастауы - Қазақстан халқы жэне мемлекеттің егемендігі бөлінбейді. Бұл билік өзінің бөліну принципіне сәйкес заң шығарушы, атқарушы жэне сот жүйесіне бөлінеді жэне биліктер бір-бірін шектейді.

     Мемлекет аппараты өз қызметін ашық жэне жариялық істеуге тиісті. Мемлекеттік органдардың қызметтерінің кэсіпшілігі, тэжірибесі жэне хабардардығы өте жоғары болуға тиісті. Мемлекеттік аппарат өзінің қызметінде бар заңдардың талабын мүлтіксіз орындауға тиіс.

     Мемлекет аппаратының ішкі қүрылысы - қатаң тэртіпті, субординацияны, олардың бір-бірімен байланысын жақсарту. Мемлекеттік аппарат біртұтас күрделі жүйе, ол бірнеше салаларға бөлінеді: заң шығару, атқару жэне сот жүйелері, құқықты қорғау жэне қарулы күштер жүйесі. Бү_л мемлекеттердің алдыңда тұрған мақсаттары, ішкі қүрылыстары, құзіреті, қолданатын эдістері мен принциптері. Оларды біріктіріп, қызметтерін жақсы атқаруға жағдай қалыптасады.

     Мемлекеттік аппарат - алдында тұрған ерекше мақсаты бар жэне соны орындау үшін қүзіреті бар мемлекеттік аппараттың бір буыны. Мемлекеттік аппараттың құрылуы мен қызметі, негізгі өкілеттілігі Конститтуцияда жэне конституциялық актілерде көрсетіледі. Әрбір мемлекеттік аппарат өз қызметін мемлекеттік, материалдық, ұйымдық және зорлау күшімен қорғайды. Мемлекеттік аппарат мемлекеттің атынан функцияларын атқарады,

эрқайсысының алдында тұрған мақсаттары заңда анық бегіленген. Басқа мемлекеттік органдармен қалай қатынасатыны, ішкі қүрылысы, құзыреті белгіленген. Мемлекеттің аппараттың негізгі нышаны оның мемлекеттік билігі. Бұл мемлекеттік билікті былай түсінуге болады: олар мемлекеттің атынан барлық субъектілерге міндетті нормативтік актілерді шығарады, немесе құқықтық нормалардың орындалуын тексереді, ал кейбір кезде жазаға тартуға құқығы бар. Мемлекеттік заңдарға сэйкес мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында мемлекеттік аппарат өкілеттікті жүзеге асыратын толып жатқан қызмет атқарады. Мемлекеттік қызметкерлердің өкілеттіктері мемлекеттік органдар алдында тұрған мақсаттарға жэне міндеттерге сэйкес анықталады. Мысалы: прокуратура органдары, сот жүйесі, МВД, КГБ қүқықты қорғау қызметін атқарады. б¥л органдар бір-бірімен байланысты.

     Мемлекеттік аппарат қызметкерлерінің негізгі міндеттері: ҚР Конституциясы мен заңдарын, азаматтар мен заңды түлғалардың қүқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету; заңдарда белгіленген тэртіп пен азаметтардың өтініштерін қарауға, олар жөнінде қажетті шаралар қолдануға; өздерінеберілген қүқықтар шегінде жэне заңды міндеттеріне сэйкес өкілеттерді жүзеге асыруға; мемлекеттік жэне еңбек тэртібін сақтауға; өздерінен жоғары басшылардың бұйрықтары мен өкімдерін, шығарылған шешімдері мен нұсқауларын орындауға; өз өкілеттігі шегінде мэселелерді қарауға және солар бойынша шешімдер қабылдауға, белгіленген тэртіппен лауазымдық міндеттерін атқару үшін қажетті ақпарат пен материалдарды алуға құқықтары бар.

 
 
 
 
 
 
 
10

1.3. Мемлекеттік органдардың түрлері және қызметі.

      Мемлекеттік органдар атқаратын қызметінің сипатына сэкес бірнеше түрлерге бөлініеді. Айталық мемлекеттік органдар өкіліттігінің шеңберіне сай үш түрге бөлінеді: атқару органдры, өкілетті органдар жэне сот, қүқық қорғау органдары. Осы органдар ішінде Қазақстан Республикасының Президентінің ролі мен маңызы өте зор деп айтыға толық негіз бар.Президент билігі жалпы жоғарыда аталған билік көзінің ешбіріне де жатқызылмайды, себебі Президент қызметінің ең басты қызметі ол мемлекеттік биліктің бір біріне қайшы келмей үйлесімді қызмет жасауын қадағалау жэне қажет жағдайда оны реттеп отыру болып табылады.Президент-ол мемлекеттің басшысы жэне мемлекеттің ішкі жэне сыртық саясатын айқындауға қүзреті бар бірден-бір жоғарғы мемлекеттік ең лауазымды адам болып табылады. Менің өз пікірім бойынша жалпы бізде мемлекетіміздің, яғни Қазақстанның Президентік басқару нысаннында болғанын орынды деп бағалаймын себебі, егеменді ел болып енді ғана өз мемелекетіміздің іргесін қалап оны қалыптастырып жэне нығайтыу кезінде мемлекеттік басқарудың орны айрықша маңызды эрі біздің жас мемлекет үшін стратегиялық мэні айтып жеткісіздей.

     І.Мелекеттік билік органдар оған жататындар: Парламент, Президент жэне жергілікті экімшілік-қүқықтық бөліністердегі мэслихаттар.

     2.Мемлекеттік ақару органдары: үкімет жэне оған қарасты минстірліктер мен ведомостволар, жергілікті басқару органдары, эр түрлі денгейдегі әкімдер жатады.

     З.Сот және құқық қорғау органдары да мемлекеттік аппарат болып табылады. Енді осы алған мемлекеттік апаратқа немесе органдарға толықрақ сипаттама беріп кетелік:

 
 
 
 
11

Жоғарғы өкілетті орган.

      Жоғарғы өкілетті органды ең алдымен халық сайлайды жэне ол заң шығару қызметін жүзеге асырады. Біздің мемлекетімізде, яғни Қазақстанда Жоғарғы өкілеттік орган болып Қазақстан Республикасының-Праламенті табылады. Оның өкілеттігінің шегі төр жыл деп Конституцияда көрсетілген.Парламен тұрақты жұмыс істейтін екі Палатадан түрады.Олар Сенат.

      Мәжіліс. Сенат депутаттары эрбір облыстан немесе Республикалық мәні бар қалалардан тиісінеше екі адамнан жергілікті маслихаттардың сайлауы арқылы жүргізіледі.Сонымен қатар Парламент Сенатындағы 7 сенаторды Қазақстан Республикасы Президентінің өзі тағайындайды.Мэжіліс депуттатарын сандық көлемі бойынша теңдей болып келетін эртүрлі экімшіліктерден тікелей сайлау арқылы жүзеге асырылады және ондағы депутаттарды жалпы саны 67 адам.Парламент заңдар қабылдайды жэне заңда белгіліеніп берілген көлемде өзгеде өзінің өкілеттігін жүзеге асырады.

Атқару билік.

 Атқару билік жалпы Үкіметтің қолында жинақталады. Үкімет басқаруды жүзеге асқарады жэне қабылданған заңдардың орындалуына шаралар белгілеп оны іс жүзіне асырады.Үкіметің басшысы болып Қазақстан Республиксының Президентінің үхынуымен және Парламаетің мақылдауымен тағайыдалған премерь-минстр танылады.Үкметің қүамында түрлі минстірліктер мен ведомоствалар болады жэне оларды минстірлер басқарады. Әрбір миністірлікке өзінене тән қызмет пен қоғам және экономика саласын басқару бекітіліп берілген, сондай-ақ олар Үкмет жетекшісінің басшылығымен оны жүзеге асыруға міндетті және оның тиісті орындалуы үшін жауапты болады. Қазақстан Республиксының Үкіметініі құрылымдық сипатына келер болсақ ол 14 минстірліктен жэне 10 мемлекеттіі

комитеттен қүралған. Бүл аталған құрылымдар өз өкілеттігіне сай бұйрықтар мен қаулылар, ережедлер қабылдайды оның орындалуын тиісті экімшіліктерге, яғни төменгі атқару органдарына жүктеуге қүқылы. Үкмет өзінің құзретін тек Конституциялық шекте ғана жүзеге асыруға міндетті жэне басқа билік салаларына заңсыз араласуына жол берілмейді. Қазақстан Республиксының Президенті қажет жағдайда Үкметті таратуға, яғни отставкаға жіберуге қүзретті.Мемлекетте атқару билігі осал болса ол қоғамда, жалпы мемлекетте өте қолайсыз жағдайлардың орын алуына жол беріледі де нәтижесінде кез-келген мемлекеттің болашағына жэне тэуесіздігіне қауі төндіруі мүмкін.Бірақ атқару билігі қатаң тэртіп орнатамын деп қоғамдағы демократиялық қүлдылықтарға қиянат жасамауға тиіс. Үкметтің кез келген мүшесін қазіргі заңда жаңа белгіленген тэртіпке сәйкес Парламент қарауына, тыңдауға, есеп немесе түсінеіктеме беруді талап еуге қүылы, ал ол минстірлер үшін міндетт болып табылады. Қазақстанда Үкметтің қүқықтық статусын белгілеітін арнайы қабылданған заң бар.

Сот билігі

      Сот билігі-ол биліктің жеке бір тэуелсіз эрі өте маңызды саласы болып табылады. Жалпы сот билігінің шынайы тэуелсіздігіне жэне эділдігінің өте маңызы бар. Себебі демократиялық қоғам қалыптастырып дамыту үшін ол басты эрі шешуші роль атқарады. Қазақстан Республиксы Конституциясының 75 бабына сэкес Қазақстан Республиксында сот билігін тек сот органдары ған жүзеге асырады.Сот билігі азаматтар мен заңды түлғалардың қүқықтары мен бостандықтарын жэне Қазақстан Республиксы сот жүйесін Жоғарғы Сот пен жергілікті экімшіліктердегі аудандық, қалалық жэне облыс орталықтарында орналасқан соттар қү_райды.Сотттарды тағайындау арнайы заңдар бойынша жүзеге асырылады жэне олар біліктілік емтиханын тапсыруға міндетті, ал сот судияларын таңдауды немесе ірктеуді Қазақстан Республиксы Президентінің

13

жанындағы Конституциялық Кеңес жүзеге асыруға міндеттті.Қазақстанда Жоғарғы сот қү_рамын сот пленумы, азаматтық жэне қылмыстық істер жөніндегі алқа мен эскери алқа қүрайды.Сот билігінің төрелігін Қазақстан Республикасы Конституциясында белгіленген қағидаларға сэйкес жүзеге асырылуы тиіс болады. Қазақстан Республикасында мемлекеттік аппараттар жүйесінде Сот Кеңесінің алатын орыны өте зор. Бұрынғы Конституция бойынша ол Конституциялық сот деп аталған.Қзақстандағы сот билігінің денгейін қазір қанағаттандырарлық деп бағалауға толық негіз бар.Сот алдында азаматтар да заңды түлғалар тең жэне мемлекетке де жеке дара жеңілдіктер көззделінбеген.Сот билігі кез-келген мемелкетт үшін аса маңызды аппарат болып табылады.Біздер осымен жалпы билік салаларына сипаттама беріп өттік жэне осы биліктің құзретімен қүқықтық жағдайына сэкес қарастырдық.Сот билігін, яғни сот төрелігін тек қана сот органдары ғана ғана жүзеге асырады жэне соттың ролін қандайда болмасын басқа мемлекеттік немесе өзгеда органдар атқара алмайды.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
14

2 бөлім. Мемлекет аппараты (механизмі) ұғымы _Мен оның құрамдас

бөлімдері

 
2.1 Мемлекет аппаратының (механизмінің) негізгі ұғымдары

     Мемлекет механизмі - бүл қоғамды мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ететін жэне мемлекеттік билікті жүзеге асыруға көмек ететін мемлекеттік органдар жүйесі.

     Кең мағынада мемлекет механизмі үш қүрамдас бөліктерден қүралады: мемлекеттік мекемелер, мемлекеттік аппарат пен мемлекеттік кэсіпорындар.

     Мемлекеттік мекемелер - бүл элеуметтік, экономикалық, мэдени т.б. аяларда мемлекеттік функцияларды орындаудың тэжірибелік, тікелей қызметін жүзеге асыратын мемлекеттік ұйымдар.

     Мемлекеттік кэсіпорындар қоғам қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өнімдерді өндіру немесе қоғамға қызмет көрсету мақсатында шаруашылық қызметті жүзеге асыру үшін қүрылады.

     Мемлекетті аппарат бүл мемлекет алдында тұрған мэселелерді шешу мен функцияларды атқару үшін құрылған билік өкілеттіктерімен үлестірілген барлық мемлекеттік органдар жүйесі.²

     Тар мағынасында мемлекет механизмін мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін биліктік өкілеттіктермен үлестірілген мемлекеттік органдар жиынын құрайтын мемлекеттік теңестіреді. Өз кезегінде мемлекеттік орган мемлекеттік аппараттың бастапқы элементі болып табылады.

     ...р-бір мемлекеттік орган сэйкес міндеттермен жүктелінген, мемлекеттік қызметтің белгілі-бір түрін жүзеге асыру мақсатында мемлекетпен құрылатын мемлекеттік аппараттың біршама дербес, құрылымдық ерекшеленген буыны

 
 
¹ Комаров С.А. Общая теория госуларства и права в схемах и определениях. - М.: Юрайт, 1998. 17 б.

² Лазарев В.В. Теория государства и права. - М.: 1998. 69 б.

15

болып табылады. Ол өзінің міндеттерін жүзеге асыру үрдісінде мемлекеттің үйымдық, материалдық пен мэжбүрлік күшіне сүйенеді.³

     Бірқатар авторлар мемлекеттік органдар қызметінің үш нысанын бөліп көрсетеді: нормативті-қүқықтық актілерді дайындап, шығаруға бағыттталған құқықтық-творчестволық нысаны; құқық нормаларын жүзеге асыратын мемлекет органдарының билеуші қызметінің нысаны ретінде құқықты атқарушы нысаны; қүқықтық нормалардың сақталуын қамтамасыз ететін мемлекеттің қүқықтық қызметінің нысаны - құқық қорғаушы нысан.

  Мемлекеттік органдар үғымын сипаттайтын ерекшелік нышандарға: ^ тапсырылған аяда белгілі-бір қызмет түрі арқылы мемлекет міндеттерін

  жэне функцияларын мемлекет атынан жүзеге асыру; ^ мемлекеттік кэсіпорындар мен мекемелерден ерекшеленетін белгілі-бір

  биліктік уэкілдіктерге ие; ^ белгілі бір міндеттерге ие болуы, яғни бекітілген функциялары,

  құқықтары мен міндеттердің болуы; ^ белгілі бір қүрылыммен сипаттайды, яғни штат саны белгілі жеке

  бөлімшелерге бөлінеді жэне қызметінің аумақтық масштабы бар; ^ Заңмен бекітілген тэртіппен құрылады.

     Мемлекеттік органдарға мемлекеттік-биліктік сипатты уэкілдіктерді үлестіру мемлекеттік органдардың маңызды нышаны болып табылады. Басқа нышандар жиыны арқылы ол бір жағынан, мемлекеттік үйымдар (кэспорындар, мекемелер) мен мемлекеттік органдар арасында, екінші жағынан, мемлекеттік емес органдар мен үйымдар арасында жеткілікті нақты айырмашылық өткізуге мүмкіндік береді.