Мемлекеттік бюджет. 3

                               Жоспар:

Кіріспе

1. Мемлекеттік бюджеттің мәні мен мазмұны
2. Бюджеттік саясаттың негізгі міндеттері
3. Бюджет жүйесінің қалыптасуының негізгі қағидаттары
4. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен құрылымы
5. Бюджеттік тапшылық және оны жабудың әдістері

 ҚР бюджет жүйесін ұйымдастыру

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер

                                                КІРІСПЕ

      Қазақстан Республикасында экономикалық  реформаларды жүзеге асыру үшін  қазіргі кезеңге дейін нарықтық  экономика аумағындағы жинақталған  жалпы қаржы қарым қатынасының  даму тәжірибелерін біліп, дұрыс  пайдалану қажет. 

     Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының  бүкіл қаржы жүйесін реформалау, оның негізгі тармағы бюджеттік  жүйені күрделі түрде қайта   құруын мәжбүр . Сол реформалаудың  логикалық жалғасы ол жаңа  бюджеттік заңнама жасау және  қабылдау. Нәтижесінде, 2004 жылы көкек  айының  24 жұлдызында Қазақстан  Республикасының жаңа Бюджеттік   кодексі қабылданып, 2005 жылы қаңтар  айының  1 жұлдызында қолдануға  енгізілді. 

    Жаңа  Бюджеттік кодекстің ережелері  біздің республикамыздың  бүгінгі  күнгі қаржылық қарым қатынас  пен жалпы бюджеттік саясаттың  даму жағдайын көрсетеді. Кодексте  бюджеттік процеске қатынасушылардың  барлық іс әрекеттерінің тәртібі  мен ережелері толық және жан  жағынан жазылып дәлелденген.  Бұл бірыңғай құжатқа мемлекеттік  міндеттемелері мен функцияларын  орындауға арналған ақша қаражаттарын  қалыптастыру мен оларды жұмсау  процестері толығымен анықталған.

     Бюджеттік процес маңында заңнамалар  арқылы реттелетін мемлекеттік  органдардың бюджеттер болжамын  құрастыру, қарастыру мен бекіту, бюджеттерді атқаруын ұйымдастыру  мен оның бақылауын қамтамасыз  ету жөніндегі іс әрекеттерді  қарастырылады. Бюджеттік процестің  мазмұны елдің мемлекеттік және  бюджеттік құрылымдары арқылы  анықталады. Қазақстан Республикасында  бюджеттік процес өз алды мемлекеттік  биліктің орталық және жергілікті  органдарының, бюджеттік процестің  қатысушыларының бюджеттер мен  Ұлттық қор болжамын жасау  мен қарастыру, оларды бекіту  мен атқару және бақылау жөніндегі  әрекеттерін тізбектелген және  реттелген түрде іске асыруды  көрсетеді.

     Егеменді мемлекеттің бюджеттік  процесі әрекеттегі бюджеттік  заңнамаларға сәйкес ұйымдастырылады.  Қазақстанда ол бюджеттік кодексі  және басқа да бюджеттік процеске қатысты заңнамалы нормативтік актілерімен реттеледі. Республикада бюджеттік процесті ұйымдастыру келесі принциптерге негізделеді.

• Тұтастық оның маңында бірыңғай құқықтық база, бюджеттік жіктелу, бюджеттік пен статистикалық ақпаратқа қажетті бюджеттік құжаттар формаларынын бірлігі және ақша жүйесінің бірлігі;
• Дербестік оның маңында бюджеттік процеске әрбір қатысушы өз әрекетін өз еркі ұйымдастырады және сол әрекет кірістердің өздік қанар көздері барлығымен және оларды пайдалану бағыттарын анықтайтын құқықпен қамтамасыз етуіне;
• Теңгерушілік оның маңында барлық бюджеттердің кірістері мен шығыстары арасындағы арақатынастарды дұрыс тағайындалуына;

   Жоғарыда  айтылған принциптердің талаптарын  сақтау бюджет тұрақтылығы мен  аймақтар және іс әрекет салалары  аралығындағы ақша құралдарын  бөлудің қажетті пропорцияларын  қамтамасыз етуге тиісті. Бұл  арада тағы бір маңызды шартты  сақтау қажет ол мемлекеттің  барлық қаржы саястының бас  негізі болатын бюджет шығыстарының  оның кірістеріне сәйкестігі  мен қаржы резервтер құру.

1.  Мемлекеттік бюджеттің мәні  мен мазмұны

 Мемлекеттік бюджет – мемлекет пен кәсіпорындар, ұйымдар, мекемелер арасында қалыптасатын қаржылық қатынастар.

         Мемлекеттік бюдет мемлекеттің  орталықтандырылған ақша қорын  жасау және оны ұдайы  өндіріс  пен қоғамдық қажеттіліктерді  қанағаттандыру мақсаттарына пайдалануға  бағытталатын қаржылық қатынастардың   жиынтығы. Қаржылық  қатынастардың жиынтығы ретінде мемлекеттік бюджетке ең алдымен  жалпы қаржы категориясынан ажырататын өзгеше белгілер тән. Атап айтсақ, бюджеттік қатынастардың  бөлістірушілік сипаты бар,  және ол әрқашанда ақшалай нысанда жүзеге асырылады және мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен және пайдаланумен қосарлана жүреді. Мемлекеттік бюджеттің бұдан басқа да өзгеше қасиетттері бар. Ақшалай қаражаттарды орталықтандыру экономиканың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін халық шаруашылығы масштабындағы үздіксіз айналымды ұйымдастыру үшін қажет.   Мемлекетке орталықтандырылған ақша қаражаттары дамушы мақсатты салаларды қаржыландыруға, қоғам деңгейінде әлеуметтік- мәдени шараларды жүргізу үшін, қорғаныс саласының мәселелерін шешу үшін және мемлекетті басқару шығындарын жабу үшін  қажет. Мемлекеттік бюджет арқылы халық шаруашылығының өндірістік және өндірістік емес аясындағы, аймақтар мен салалар арсындағы қаржылардың бөлістірілуі жүзеге асады. Осыған сәйкес , мемлекеттік бюджет қоғамның таза өнімінің  қозғалысын сипаттайтын және осының негізінде мемлекеттің орталықтандырылған қоры қалыптасып, пайдаланылады.

Мемлекеттік бюджеттің  келесідей ерекше белгілері  бар:

- қоғамдық  қажеттіліктерді қанағаттандыру  мақсатында  қоғамдық өнімнің  бір бөлігін бөлістіру қатынастарын  жүзеге асыратын экономикалық  нысан болып табылады;

- құнды жасау  және оны тұтыну процесін  жүзеге  асыратын  матениалдық өндіріс  қаржысынан  және құнды тұтынуға  қызмет ететін  өндірістік емес  сфера қаржысынан  мемлекеттік  бюджеттің айырмашылығы ол ұлттық  шаруашылықтың салалары, аумақтар, экономиканың секторлары , қоғамдық  қызметтің сфералары арасында  құнды қайта бөлуге арналған;

- қоғадық  өнімнің тауар нысанындағы қозғалысымен  тікелей байланысты емес құндық  бөліністің кезеңін білдіреді. 

Бюджет  сонымен қатар  мемлекеттің экономикаға  араласуының құралы ретінде пайдаланылады  және ол көп жағдайда мемлекеттік  несие жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Бюджеттің сыныпталуының мәні  бүгінгі уақытта  мемлекеттік  бюджетті монополиялық өнімінің бағасын  реттеуде айқын білінеді және ол  мемлекеттік кәсіпорындардың өнімдерініе  бағаны төмендетуде, салық жеңілдіктерін  қолдануда және монополиялы кәсіпорындарға субсидия бөлуде айқын көрінеді.

  Мемлекеттік  бюджет бірлікті, толықтылық, нақтылық, айқындылық қағидаларына  негізделіп  қалыптасады. 

  Бюджеттің бірлігі қағидасы   бюджетті бірыңғайлылығын және біртекті бюджет құжатының болуын негіздейді. Сондай –ақ бюджеттің жіктелуі мен нысандар бойынша кірістері мен шығыстарының біртекті топтастырылуын   сипаттайды.

Бюджеттің толықтылық қағидасы– бюджетке үкіметтің барлық шығындары мен кірістерінің енуін сипаттайды. Бюджет брутто-бюджетке және нетто- бюджетке бөлінеді. Брутто-бюджетке мемлекеттің жиынтық кірістері мен шығыстары кіреді. Ал нетто- бюджетке тек таза кірістер мен шығыстар енеді.

Нақтылық немесе реалистік қағидасы жасанды бюджеттерді болдырмауды сипаттайды. Бұл қағида барлық кірістер мен шығыстардың сомасының шын, нақты болуына негізделеді.Бүгінгі уақытта бұл қағида бірде –бір елде дұрыс сақталынбайды.Себебі, шығындардың жұмсалуы бүрмеленіп, әрбір сыныптар бойынша нақты табыстардың түсуі жасырын түрде болады. 

  Айқындылық қағидасы бюджеттің кірістері мен шығыстары туралы, олардың құрамы мен құрылымы және тапшылық көлемі мен оны жабу әдістері туралы  мәліметтердің жарияланып отыруына негізделеді.

Осыған  орай, мемлекеттік бюджет   мемлекет пен қоғамдық өндірістің басқа да өкілдерінің арасында қоғамдық қажеттіліктерді қанғаттандыру мақсатында қалыптасатын мемлекеттің орталықтандырылған ақшалай қаражаттарын бөлу мен қайта бөлу үрдісінде жүзеге асырылатын ақшалай қатынастарды көрсетеді.

2. Бюджеттік саясаттың негізгі  міндеттері

Мемлекеттік бюджет экономикалық категория ретінде  қаржының – бөлістірушілік және бақылаушылық категорияларына сәйкес алдына міндетті талаптар қояды. Бұл қызметтердің әрекетке келуі қарастырылып отырған бюджеттік  қатынастардың ерекшеліктеріне  байланысты болады.

       Бюджет экономикаға бюджет механизмі арқыры ықпал етеді. Осының нәтижесінде бюджеттің экономикаға әсер ету құралы ретіндегі ролі айқындалады.

 Бюджет механизмі (тетіктері) – мемлекеттің орталықтандырылған ақша қаражаттарын қалыптастыру мен пайдаланудың әдістері мен тәсілдері. Экономиканы реттеу орталықтандырылған ақша қорларының сандық мөлшерін бекіту арқылы, бюджетті орындау барысында қаржы ресурстарын қалыптастыру мен пайдалануды реттеу әдістері мен тәсілдерін бекіту арқылы жүзеге асырады. Қоғамдық ұдайы өндірістегі мемлекеттік бюджеттің ролі ең біріншіден, ұлттық табыстың 30% жуығын, ішкі жалпы өнімнің -20%, жалпы қоғамдық өнімнің-10% бөлістіру арасында анықталады. Ол ақшалай қаражаттарды халық шаруашылығының әр түрлі салаларының, қоғамдық қызмет аяларының, мемлекеттің экономикалық аудандарының, аумақтарының  арасында бөлістіреді.

3.Бюджет жүйесін қалыптастыру  қағидалары 

Меншік  формаларының әртүрлілігі шаруашылық жүргізудің болжамдық-жоспарлы негізін  құруға негіз болады. Шаруашылық жүргізудің бұл әдісі бюджеттік қатынастардыңқалыптасуныңда  негізгі нысаны болып табылады. Мемлекеттің  орталықтандырылған қаржы қорларының қозғалысының қалыпты жоспарлы нысаны мемлекеттің сәйкес қаржылық құжаты- негізгі қаржылық жоспарда бейнеленеді. Негізгі қаржылық жоспар мемлекеттің  жоспарлы қызметінің -өнімі болып  табылады; онда мемлекеттің еркі мен  қоғамның барлық мүшелерінің көзқарасы  бейнеленеді. Қаржылық жоспар мемлекеттің  бюджет туралы Заңына сәйкес орындалады.

Мемлекеттік бюджет матеиалдық өндіріс аясында  да үлкен ролді атқарады.

4. Бюджет жүйесінің құрамы мен құрылымы

Бюджет  арнайы экономикалық нысандар-бюджет шығыстары мен кірістерінен қалыптасады. Кірістер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы мемлекеттің нақты  әлеуметтік –экономикалық жағдайында жүзеге асырылатын бюджеттік және салықтық саясаттарының бағыттарына байланысты. ҚР мемлекеттік бюджетінің кірістерінің құрамы мен құрылымы салықтық төлемдер мен салықтық емес түсімдер жүйесі арқылы анықталады.

1996 жылдан  бастап мемлкеттік бюджеттің  құрылымы 5 бөлімнен тұратын жаңа  сыныпталу (жіктелу) негізінде  қалыптасады.

Бірінші бөлім «Кірістер мен арнайы алынған транферттерге» кірістердің 4 категориясы кіреді:

1. Салықтық түсімдер ( 75% жуық)
2. Салықтық емес  түсімдер ( 11 % жуық)
3. Капитал мен жүргізілетін операциялардын түсетін түсім ( 13%)
4. Сырты және ішкі көздерден алынған арнайы трансферттер (гранттар) из внешних и внутренних источников ( 1%)

Екінші бөлім  «Шығындарға» келесі функционалды топтар кіреді:

1. Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер: заңдылықты, атқарушы органдар, фундаменталды ғылыми зерттеулер ( 11%жуық)
2. Қорғаныс саласы (5%)
3. Қоғамдық тәртіп пен қәуіпсіздік ( 8 %)
4. Білім ( 18%)
5. Денсаулық сақтау( 14%)
6. Әлеуметтік сақтандыру және қамтамасыздандыру ( 12%)
7. Демалысты ұйымдастыру және мәдениет аясына  ( 3%)
8. Отын –энергетика кешені ( 1 %)
9. Ауыл шаруашылығы, су жәнеорман шаруашылығы  ( 3%)
10. Тау –кен өнеркәсібі ( 1 %жоғары)
11. Көлік және байланыс ( 0,1%)
12. Экономикалық қызметпен байланысты қызметтер ( 10%)
13. Үкіметтің резервті қоры (15 %)

Бюджет  қаражаттарының шығыс бөлігінің 50% астамы  әлеуметтік –мәдени шараларды  қаржыландыруға бөлінеді. Қалған қаражаттар мемлкеттік билік, басқару органдарының, құқық қорғау орагандарының сот органдары мен прокуратура органдарын қаржыландыруға жұмсалады. 

Үшінші бөлім «Неселеу шегерілген несиені жабу» бөлімі. Бұл бөлімге бюджеттік несиелеу бойынша төлемдер сонымен қатар таза несиелеу қаржаттары кіреді.

Төртінші бөлімде бюджет кірістері мен шығыстарының арасындағы айырмашылық түріндегі бюджет тапшылығының көлеміне несиенің көлемі  қосылып, төленген қаражаттар алынып тастағанннан қалған сомма жазылады. Бесінші бөлім «Бюджет тапшылығын қаржыландыру» деп аталып, тапшылықты жабу көздерін бейнелейді. Атап айтсақ:

• Ішкі қаржыландыру  – мемлекеттік бағылы қағаздарды шығару арқылы, ұлттық банк несиелерін пайдалану арқылы
• Сыртқы қаржыландыру – халықаралық қаржылық ұйымдар мен шел мемлекеттердің қаржыларын пайдалану арқылы

Көптеген  мемлекеттерде мемлекеттік бюджеттің  шығыс бөлігі ағымдық шығындар бюджеті және даму бюджеті болып бөлінеді. Бөлудің бұл түрі бюджеттің жіктелуіне  байланысты. Бюджеттің жіктелуі- бұл біртекті сипаты бойынша бюджет шығыстары мен табыстарының жүйелі түрде топтастырылуы.

Шығындардың экономикалық жіктелуі (сыныпталуы) оларды 4 бөлім бойынша экономикалық нысандарына  сай бөлістіреді:

• Санат (категория)
• сынып
• сыныпша
• ерекшелік

Шығындар санатына (категориясына)  келесілер жатады:

• ағымдық шығындар
• капиталдық шығындар
• несие беру
• қаржыландыру

Сынып, сыныпша және  ерекшелік бюджетке төленетін төлем немесе түсім түрін айқындайды Мысалы, жымысшылардың еңбек ақы қоры  – бұл жұмысшылардың еңбек ақысын білдіреді.

Бюджеттік жіктелу тиімді басқаруға  қол жеткізу үшін шығындар мен  кірістерді жан-жақты және орын-орнымен  жүйелеуге мүмкіндік береді.

Бюджеттік шығындардың ролін анықтау үшін оларды белгілі бір нысандары  бойынша жіктейді. Бюджеттің шығыс  бөлігін жіктеудің бірнеше нысандары  бар. Ең бастысы бюджет шығындар олардың ұлғалмайлы өндіріс үрдісіне ықпал ету дәрежесіне байланысты бөлінеді. Сонымен қатар капиталдық және бюджеттік шығындарды бөліп көрсетуге болады. Ағымдық шығындарға заңды тұлғалардың ағымдық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бөлінген бюджеттік қаражаттарды айтамыз. Бұл шығындарға:

• мемлекеттік тұтыну шығындары  (экономикалық  және әлеуметтік инфрақұрылымдарды, мемлекеттік салалардың шығындары, азаматтық және әскери сипаттағы тауарларды сатып алу, мемлкеттік мекемелердің ағымдық шығындары)
• төменгі сатылы билік орагандарына, мемлеекттік және жеке кәсіпорындарға ағымдық субсидияның бөлінуі
• транспорттық төлемдер
• мемлекеттік несие бойынша пайыздарды төлеу қаражатттары

Капиталдық шығындарға мемлекеттік  запастар мен резервтік қаражаттарды құрумен, негізгі қорлармен, материалдық емес активтерге бюджеттік қаражаттардың бөлінуімен байланысты шығындар жатады.  Оларға жаңа құрылысқа, мемлекеттік меншіктегі субъектлерді дамытуға бөлінетін қаржылар, инвестициялық субсидиялар, ұзақ мерзімді несиелер, инвесторларға мемлекеттік кепілдік шығындары жатады. Жергілікті өзін-өзі басқарудағы капиталдық шығындар жеке блок ретіндеанықталып, олардың жиынтығы даму бюджетін құрайды. Экономикалық мәні және мазмұны бойынша мемлекеттік шығындар біркелкі емес. Экономикалық мазмұны бойынша олар үш негізгі топтарға бөлінеді:

1. материалдық өндіріспен тікелей байлансты және өндірістік аяға жататын шығындар
2. өндірістік емес аяның шығындары
3. мемлекеттік резервтерді құру шығындары

Шығындардың бірінші тобы  мемлекеттің шаруашылық қызметімен және ұлттық табысты құрумен байланысты

Шығындардың екінші тобы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ұлттық табысты тұтынумен байланысты. Қаржылар мекемені ұстап тұруға, жалпылай жарықтандыруға, денсаулық сақтау саласына, ғылым мен мәдениетті дамытуға, тұрғын-үй құрылысына, әлеуметтік қамтамасыдандыруға жұмсалады. Сонымен қатар мемлекеттің  қорғаныс саласымен, мемлекеттік аппаратты ұстап тұруға жұмсайтын шығындары осы топқа кіреді.

Мемлекеттік шығындардың үшінші тобы  мемлекеттік резервтерді құру мен толықтыруға байлансты. Олар  күтпеген төтенше жағдайларда  материалдық және материалдық емес аяның  қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты (стихиялық жағдайлар, шығындарды орнына келтіру, үздіксіз қамтамасыз ету).

Пәндік нысаны (мақсаттылығы) бойынша  мемлекеттік шығындар келесі түрлерге бөлінеді.

• Экономикаға шығындар
• әлеуметтік-мәдени шараларға шығындар
• Ғылымға шығындар
• Қорғанысқа саласына шығындар
• Басқару шығындары

Аймақтық нысаны бойынша  мемлекеттік шығындар  экономикалық аймақтар бойынша шығындарға бөлінеді.

Салалық нысаны бойынша шығындар  материалдық өндіріс аясындағы шығындарға (өндіріс, құрылыс, ауыл шаруашылығы, көлік және байланыс, сауда салаларындағы шығындар) және  материалдық өндіріс аясындағы шығындарға ( білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік сақтандыру, қорғаныс және басқару саласындағы шығындарға) бөлінеді. Мемлекеттік шығындарды қаржыландырудың екі әдісі бар:

1. Шаруашлық есептегі кәсіпорындарды қаржыландыру. Ол жеке меншікті ресурстар арқылы, банк несиесі арқылы, сонымен қатар бюджет қаржаттары арқылы жүргізіледі.
2. Бюджеттік қаржыландыру. Ол арнайы құжат- смета арқылы жүргізлетін әлеуметтік-мәдени шараларды, мемлекеттік билік органдарын, қорғаныс саласын қаржыландыруда пайдаланылады. Мұндай мекемелер бюджеттік деп аталады.

Сонымен қатар бюджеттің қаржыландырудың келесідей нысандары бар:

• Дотация. Ақшалай қаражаттар қайтарымсыз тұрғыда бюджет пен бюджеттік емес қорлардан кәсіпорындардың шығындарын жабу үшін қолданылады
• Субвенция. Қаржылық көмектің бұл түрі халықты әлеуметтік қолдау бойынша  бойынша дайындалатын бағдарламалар мен шараларды қаржыландыру арқылы жүзеге асырылады.
• Субсидия. бюджеттен, бюджетік емес қорлардан және арнайы қорлардан ақшалай және натуралды нысанда бөлінетін қайтарымсыз жәрдемақы.

5. Бюджет тапшылығы және оны жабу әдістері

Әрбір бюджетте мәндетті түрде кіріс  пен шығыс бөлігін теңестіру  қажет. Бюжет балансы (теңгерімділігі)–  бұл тепе-теңдік;бюджетті құру барысында  мемлекеттің ақшалай қаражаттары  мен шығыстарының тепе –теңдік жағдайға келуі басты негізгі сұрақтардың  бірі. 

Бюджет тапшылығы несиені қоса алғанда бюджеттік түсімдер мен шығыстар  арасындағы кері айырмашылықты білдіреді; ал бұл көрсеткіштер арасындағы оң айырмашылық яғни шығындардан түсімнің артық болуы артықшылықты немесе бюджет профицитін береді. Ол мемлекеттік қарыздарды жабудан кейінде артық болып, бюджет қалдығында  бос қалдыруы мүмкін.  Бұл бос қалдықтар жылдың соңында республика үкіметінің және арнайы жергілікті атқарушы органдардың арнайы есеп-айырысу шотына аударылады; сонымен қатар олар  мемлекеттік қарызды жабуға немесе, кассалық нақты ақша айналымын арттыруда қолданылады.

         Тапшылық – шығыстардың табыстардан артуы. Тапшылықтың мүмкін деңгейі   мемлекеттің ішкі өнімінің 2-3 пайзынан аспауы тиіс.

Мұндай жағдайларда  тапшылық мемлкеттік займдар мен  қағаз ақшаларды эмиссиялау арқылы оңай жабылады. Бюджет тапшылығы экономиканың жағдайына әсер етеді, ал оның қалыптасуының себептеріне келесілер жатады: 

- ел экономикасындағы  жалпы өндірістің құлдырауы

- қоғамдық  өндіріс шығындарыны артуы

- тауар массасын  жаппайтын айналымға  ақшаның   көптеп шығарылуы 

- экономиканың  даму деңгейіне сәйкес келмейтін  бюджеттік шығындардың ішінде  әлеуметтік шығындардың басым  болуы

- әскери -өнеркәсіптік  кешенді ұстап тұруға, басқаруға  жұмсалатын қаржылар көлемінің  көп болуы

- «жасырын»  экономиканың айнылымының ірі  көлемді болуы

- ұлттық  шаруашыытағы өндірістік емес  шығындардың артуы.

  Бюджет тапшылығын жабудың келесідей әдістері бар:

- Мемлекеттік  займдар

- салық салудың  артуы

- ақша эмиссиясы.

  Бюджет тапшылығына байланысты фискалдық саясат үш тұжырымдамаға  негізделеді:

1. Жыл сайынғы теңгерілетін бюджет. Бұл бюджет осы уақытқа дейін фискалдық саясаттың мақсаты болып есептелініп келді. Бірақ, бюджеттің бұл жағдайы фискалық саясаттың тұрақтандырушы бағыттылығын кемітеді. Жұмыссыздықтың болуы  және халықтың табысының құлдырауы кезінде салықтық түсімдер автоматты түрде қысқарады. Бұл жағдайда мемлекетке салық мөлшерлемелерін арттырып, мемлекеттік шығындарды кеміту қажет немесе екі әрекеттеде жүзеге асыру қажет. Осының нәтижесінде жиынтық сұраныс кеміп, өндіріс көлемі одан әрі кемиді. Ал бюджеттік артықшылық жағдайында мемлекет келесі шараларды жүзеге асырады:  салық мөлшерлерін төмендетеді немесе мемлекеттік шығындарды арттырады, немесе аталған шараларды бірге қолданады. Аталған шаралардың кез-келгенінде де инфляция деңгейі артады.

1. Циклдық негізде теңгерілетін бюджет.  Бұл тұжырымдамаға сәйкес бюджет жыл сайын емес, экономикалық циклдың барысында теңгеріледі.

 Өндірістің  құлдарауының алдын алу үшін  мемлекет салықтарды төмендетіп, шығындарды арттырып, саналы түрде  тапшылықты туындатады. Ал  экономикалық  өсу жағдайында мемлекет салықтарды  көбейтіп, шығындарды кемітеді, ал  қалыптасқан бюджет артықшылықтары  құлдырау жылдарындағы тапшылықты, қарыздарды жабуға жұмсалады.  Экономикалық цикл барысында  бюджет теңгерімділігі осылай  жүзеге асырылады. Бірақ құлдарай  мен өрлеу тереңдігі мен ұзақтылығы  бойынша бірдей болмағандықтан, бюджеттің циклдық тепе-теңдігінің  бұзылуы орын алады. 

3. Қаржының функционалдық концепциясының  мақсаты макроэкономикалық тұрақтылыққа инфляциялық емес толық қамтылуды қамтамасыз етуге жету үшін жалпы экономиканы теңгеру болып табылады. Бұл жағдайда салық жүйесі бюджетке түсетін түсімдерді автоматты түрде қамтамасыз етеді, ал микроэкономикалық тұрақтылық бұл өсуді ынталандыратын болады. Осының нәтижесінде  тапшылық өзі-өзі қаржыландырады.

 Циклдық  негізде  және функциялық  қаржы  тұжырымдамасында бағдарланған  фискалдық саясат ақша айналысының  жай-күйін есепке алатын, бюджет  тапшылығының қалыптасуына бақылауды,  мемлекет шығыстарының бағыттарына  тиімді шараларды қаржыландыруды  қамтамасыз ететін қаржылық шаралардың  негізделген бағдарламасын әзірлеуді  қажет етеді. 

6. ҚР бюджет жүйесін ұйымдастыру

Бюджеттік құрылымға бюджет жүйесінің құрылуы мен ұйымдастырылу қағидалары жатады. Ол заң актлерімен бекітіліп, мемлекеттік құрылыммен анықталады.

Бюджетттік  құрылымға келесі түсініктер кіреді:

• Бюджет жүйесі
• Бюджет құқығы
• Бюджет үрдісі
• Бюджеттік реттеу

Бюджеттік құрылым бюджеттің жеке түрлері арасында кірістер мен шығыстардың бөлістірілуін қарастырады. Мемлекеттің тұрақтылығын қалыптастыруда жергілікті  бюджет жүйесінің маңызы зор.  Оның негізін жергілікті салықтар мен займдар құрайды. Жергілікті бюджет шығындарының басым бөлігі білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік шығындарға жұмсалады. Сонымен қатар жергілікті бюджет қаражаттары арқылы тұрғын-үй коммуналды шаруашылық шығындары, жол жөндеуге кеткен, қала ішін көріктендіру шығындары кіреді. Жергілікті бюджеттің шығындары ағымдық және капиталдық шығындарға бөлінеді. Ағымдық шығындар көп жағдайда жергілікті салықтар мен орталық бюджетт субсидиялары арқылы жабылатын болса, капиталдық шығыгндар- займдар арқылы жүзеге асырылады. Жергілікті салықтардың өзі үш топқа, мүліке салынатын салықтар, көлікке салынатын салықтар және жалпы салықтар тобынан тұрады. Сонымен қатар, жегілікті жанама салықтарды да айта кеткен жөн (жанар-жағар майға, спирттік ішімдіктерге, кең қолданыстағы тауарларға салықтар).

Жергілікті  бюджеттің кірісіндегі басты  үлесті салықтық емес түсімдер құрайды. Оған жергілікті билік органдарының меншігіндегі жерлерді жалға беруден  немесе жерді сатудан, коммуналдық  кәсіпорындардан түсетін түсімдер немесе айып пұлдар жатады.

Бюджеттік құқық мемлекеттің бюджет жүйесін, бюджетті құру бойынша мемлекеттік  және жергілікті билік органдарының міндеттерін сонымен қатар бюджеттің  бекітілуі мен атқарылу тәртібін   айқындайтын заңды нормалардың  жиынтығын береді. Бюджеттің құқықтық негізі елдің конституцциясымен анықталған.Көптеген меамлекеттер бюджеттік құқық қатынасында жергілікті билік органдарының құқығын сақтауға бағытталады.

Бюджеттік құқық экономикалық қатынастар мен заңды нормаларға негізделген  барлық бюджеттердің жиынтығын береді.

   ҚР  бюджеттік жүйесінің құрамына:

- республикалық  бюджет 

• жергілікті бюджет: облыстық, қалалық, аудандық бюджеттер

    Республикалық бюджеттің орындалуына бақылауды Есеп комитеті жүргізеді ал, жергілікті бюджетті сәйкес жергілікті деңгейдегі тексеріс комиссиясы, сонымен қатар ҚР қаржы министрлігі мен оның өкілетті органдары жүргізеді

Қорытынды

     Осы тақырыпты қорытындылай келгенде  Қазақстан Республикасының басқару  жөнінде заңында бюджеттің кірістері  мен шығыстарын қалыптастыру  және реттеу жөніндегі арнайы  ережелерде анықталады. Мемлекет  және оның аумақтық бөлімдерінің  бюджетті – құқықтық  мәртебесі  негізі – ол  осы құқықты  іске асыруға пайдаланатын кең  таралған бюджеттік уәкіліктікті  құрайтын дебестік бюджет жөніндегі  құқық. Биліктің әрбір деңгейіндегі  уәкіліктікте өз ерекшеліктері  бар, бірақ бюджетті қалыптастыру, оны атқару және бөлінген бюджеттік  ақша беруді пайдалануын бақылау  процестері биліктің атқарушы  органдарының уәкіліктігінде болады.

           Бюджеттік кодекс бойынша бюджет қалыптасу негізі болып Қазақстан Республикасының әлеуметтік  экономикалық ортамерзімді даму жоспары мен Республика Президентінің Қазақстан халқына арнаған жылсайынғы Жолдауынның есебімен құрастырылған  аумақтардың даму бағдарламалары табылады. Бюджеттік кодексте көрсетілген басқа бір маңызды жағдай ол бюджеттік процесті ұйымдастыруын қоса отырып, қаржы ресурстарын басқарудағы мемлекеттік биліктің фунцияларын регламенттеуі. Бұл функциялары келесілер арқылы көрнеді: